---
title: "Bikameral Zihnin Çöküşünde Bilincin Kökeni"
author: "Julian Jaynes"
subtitle: "Çeviri: Mengü Gülmen & AI"
lang: "tr"
---

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: Önsöz -->

ÖNSÖZ
***
Bu araştırmanın merkezindeki fikirler halka ilk kez 1969 yılının Eylül ayında Amerikan Psikoloji Derneğinin bir konferansında sunulmuştur. O zamandan beri bir tür gezgin-konuşmacı olarak bu çalışmanın çeşitli parçalarını toplantılarda ve seminerlerde sunmaya devam ettim. Ortaya çıkan ilgi ve tartışmalar çok yardımcı oldu.
***
Çalışma 3 kitap halinde hazırlanmıştır:
1. Kitap, vardığım şekliyle bilinç hakkındaki fikirlerimi sunar.
***
2. Kitap tarihsel kanıtları inceler.
***
3. Kitap güncel fenomenleri açıklamak için bazı çıkarımlar yapar.
***
Başlangıçta kuramın merkezi savlarını tamamlayacak 4 ve 5. Kitapları tasarlamıştım. Bunların şimdilik adı Bilincin Sonuçları olan ve henüz yayın tarihi belli olmayan ayrı bir ciltte toplanması düşünülüyor.
***
PRINCETON ÜNİVERSİTESİ, 1982
***
<!-- UNIT 008 | HEADING | Başlık: İçindekiler -->

### İÇİNDEKİLER
***
ÖNSÖZ v
***
GİRİŞ: BİLİNÇ PROBLEMİ 1
***
<!-- UNIT 011 | HEADING | İçindekiler: Kitap I -->

**KİTAP I: İNSANIN ZİHNİ**
***
1. Bilincin Bilinci 21
***
2. Bilinç 48
***
3. İlyada'nın Zihni 67
***
4. Bikameral Zihin 84
***
5. Çifte Beyin 100
***
6. Medeniyetin Kökeni 126
***
<!-- UNIT 018 | HEADING | İçindekiler: Kitap II -->

**KİTAP II: TARİHİN TANIKLIĞI**
***
1. Tanrılar, Mezarlar ve Putlar 149
***
2. Okur-Yazar Bikameral Teokrasiler 176
***
3. Bilincin Sebepleri 204
***
4. Mezopotamya'da Zihniyet Değişimi 223
***
5. Yunanistan'ın Entelektüel Bilinci 255
***
6. Habiruların Ahlaki Bilinci 293
***
<!-- UNIT 025 | HEADING | İçindekiler: Kitap III -->

**KİTAP III: MODERN DÜNYADA BİKAMERAL ZİHNİN İZLERİ**
***
1. Yetke Arayışı 317
***
2. Peygamberler ve Cin Çarpması Üzerine 339
***
3. Şiir ve Müzik Üzerine 361
***
4. Hipnoz 379
***
5. Şizofreni 404
***
6. Bilimin Kehanetleri 433
***
DİZİN 471
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: SUNUŞ -->

SUNUŞ
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: Bilinç Sorunu -->

Bilinç Sorunu
***
Zihnin maddesiz dünyası: görülmemiş görüntülerin  ve duyulmuş sessizliklerin diyarı! Ne tarifsiz varlıklardır o dokunulmamış anılar, gösterilemez hayaller! Üstelik ne kadar da kişiseldir hepsi? Sözsüz monologların ve içsel öğütlerin gizli sahnesi; tüm ruh hallerinin, hayallerin ve gizemlerin görünmez malikânesi; hayal kırıklıklarının ve keşiflerin sonsuz tatil köyü… Her birimizin münzevi yalnızlığımız içinde hükmettiğimiz, istediğimizi sorgulayıp istediğimize emrettiğimiz. Yaptıklarımızın ve yapabileceklerimizin sonsuz kitabını inceleyebileceğimiz gizli bir inziva yeri. Aynada görebileceğim her şeyden daha fazla ‘ben’ olan bir iç-evren. Benliğim (ya da benliklerim), her şeyim olan, aynı zamanda da hiçbir şey olmayan bu bilinç – tam olarak nedir? Ve nereden gelmiştir?
***
<!-- UNIT 004 | HEADING | Başlık: Ve de neden buradadır? -->

Ve de neden buradadır?
***
Çok az soru ‘bilinç ve doğadaki yeri’ sorusundan daha uzun süre cevapsız kalmaya direnmiş ve bu sorudan daha baş döndürücü bir tarihi kat etmiştir. Yüzyıllar boyu düşünülmesine ve deneylere tabi tutulmasına, bir çağda ‘zihin’ ve ‘madde’, bir diğerinde ‘özne’ ve ’nesne’, diğerinde ise ‘ruh’ ve ‘gövde’ adı verilen  varsayılmış varlığı bir araya getirmeye yönelik türlü çabalara rağmen; “bilinç akışları, durumları ya da içerikleri” hakkındaki sonsuz söylemlere, yapısal içgörücülerin “sezgiler, duyu verileri, verilenler, ham hisler, duyumlar, sunumlar” ve “temsiller, algılar, imgeler ve duygular” gibi ayrımcı terimlerine rağmen; bilimsel olgucularınn verilerine, Hobbes’un fenomenolojik alanlarına ve görüngülerine, Kant’ın fenomenlerine, idealist’in görünümlerine, Mach’ın elementlerine, Peirce’in fanerasına, Ryle’ın kategori hatalarına rağmen; bilinç sorunu hâlâ bizimledir, önerilen çözümleri reddederek geri dönüp durur. Geri dönüp duran şey, farklılıklardır: Başkalarının bizde gördükleriyle, bizim kendi içsel varlığımıza dair algımız ve bunu destekleyen derin hislerimiz arasındaki farktır. Herkesle paylaştığımız davranışsal dünyadaki ‘sen ve ben’ ile, düşünülen şeylerin konumlandırılamaz konumları arasındaki farklar. Düşüncelerimiz ve düşlerimiz, başkalarıyla (ama kimsenin asla bilemeyeceği şekilde) gerçekleştirdiğimiz, ümitlerimizi, pişmanlıklarımızı, geçmişlerimizi ve geleceklerimizi savunduğumuz, bahanelendirdiğimiz, beyan ettiğimiz hayali sohbetler… Tüm bu geniş hayal dokusu ağaçlarla, çimlerle, masalarla, okyanuslarla, ellerle, yıldızlarla –hatta beyinlerle!- dolu, dokunulabilir, üstüne çıkılabilir, tekmelenebilir gerçeklikten ne kadar da farklıdır! Bu nasıl mümkün olabiliyor? Bir başına yaşadığımız deneyimlerin soyut varoluşları, çekirdekteki bu “bilme” halini çevreleyen ve kapsayan doğal düzenin neresine oturur?
***
Neredeyse bilincin başlangıcından beri insanlık, bilinç probleminin bilincinde olagelmiştir ve bilinç her çağda o çağın kendi temalarının ve düşüncelerinin terimleriyle betimlemiştir. Yunanistan’da işleri kölelerin yaptığı, insanların özgürce seyahat ettiği altın çağ yaşanırken bilinç algısı da bu özgürlüğü yansıtıyordu. Özellikle Heraclitus, bilinci ‘tüm yollarında gezilse bile sınırları asla bulunamayacak büyüklükte bir mekan’ olarak tanımlamıştı[1]. Bin yıl sonra, Kartaca’nın mağaralarla dolu tepelerinde Augustine: “Yüksek hayallerimin dağları ve tepeleriyle”, “sayısız nesneyle harika şekilde döşenmiş çok sayıda geniş odayı” kıvrımlarında saklayan “hafızamın ovaları ve mağaraları ve dehlizleriyle” büyüleniyordu[2]. Zihnin mecazlarını oluşturan, nasıl da aslında yine zihnin algıladığı dünya oluyor?
***
On dokuzuncu yüzyılın ilk yarısı, geçmişin kaydının Dünya’nın kabuğunun katmanlarında yazılı olduğunu ortaya koyan büyük jeolojik keşiflerin çağıydı. Dolayısıyla bilincin bireyin geçmişini kaydeden katmanlardan oluştuğu, hiçbir kaydın okunamadığı derinliklere kadar üst üste katmanların bulunduğu fikri popülerlik kazanmıştı. ‘Bilinçaltı’ üzerindeki bu vurgu artmış, 1875 yılına gelindiğinde çoğu psikolog bilincin zihinsel yaşamın çok küçük bir kısmını oluşturduğu; bilinçsiz duyumların, fikirlerin ve yargıların zihinsel süreçlerinin çoğunluğunu teşkil ettiği yönünde ısrar eder olmuştu[3].
***
On dokuzuncu yüzyılın ortasında, ‘moda bilim’ olarak jeolojinin yerini kimya aldı ve James Mill’den Wundt ve Titchener gibi öğrencilerine kadar birçokları tarafından bilinç, laboratuvarda duyumlar ve hisler gibi net öğelerine ayrılarak incelenebilecek bir yapı olarak görüldü.
***
Buharlı lokomotifler on dokuzuncu yüzyıl sonlarına doğru gündelik hayat motifleri arasında yerlerini alırken, bilinç bilincini de etkilemişti. Bilinçaltı, “çıkış noktalarına ihtiyaç duyan enerji dolu bir buhar kazanına” dönüştü. Bu enerji baskı altında tutulduğunda püskürerek nevrotik davranışlara, hiçbir yere varmayan rüyalardaki gizli tatminlere yol açıyordu. Bu mecazlar hakkında, tam olarak bunu, yani birer mecaz olduklarını söylemek dışında yapabileceğimiz pek bir şey yok.
***
Başlangıçta bilincin doğası hakkındaki bu arayış, “zihin-beden problemi” olarak da bilinen, ağır ve düşünceli felsefi çözümler önerilen bir sorundu. Ama evrim teorisinin ardından daha bilimsel bir soru olarak görülmeye başladı: İçgörümüzü yönelttiğimiz bu öznel deneyim; ilişkilerin, ümitlerin, korkuların, hislerin, bilgilerin, renklerin, kokuların, diş ağrılarının, heyecanların, gıdıklanmaların, zevklerin, rahatsızlıkların ve arzuların ev sahibi, daimi yoldaşımız – tüm bu muhteşem içsel deneyimlerden dokunan kumaş doğal evrimimizin neresinde, nasıl ortaya çıkabilmişti? Somut maddeden hareketle bu içselliği nasıl türetebilmiştik? Ne zaman? Nerede? Bu sorun yirminci yüzyıl düşünüşünün merkezinde yer etmiştir ve önerilen çözümlere kısaca göz atmak faydalı olacaktır. Bu görüşlerden en önemli olduğunu düşündüğüm sekiz tanesinden söz edeceğim.
***
<!-- UNIT 011 | HEADING | Başlık: Maddenin Bir Özelliği Olarak B -->

Maddenin Bir Özelliği Olarak Bilinç
***
Mümkün olan en kapsamlı çözüm, fizikçilerin çoğunlukla çekici bulduğu çözümdür. İçgörüde hissettiğimiz öznel durumlar dizisinin, filogenetik evrimin tamamına ve onun da ötesinde etkileşen maddelerin temel özelliklerine kadar yayılan bir devamlılığı olduğunu söyler. Bilinç ve bilincinde olduğumuz şeyler arasındaki ilişki, bir ağaç ile kök saldığı toprak arasındaki ilişkiden, hatta iki göksel cisim arasındaki kütleçekimsel ilişkiden temel olarak farklı değildir. Bu görüş yüzyılın ilk çeyreğinde çok popülerdi. Alexander’ın “eşmevcudiyet” (aynı anda var olma), Whitehead’in “kavrayış” adını verdikleri kavramlar, yeni-gerçekçilik denen yeni bir ekole dönüşecek bir tekilciliğin temellerini atmıştır. Eğer bir tebeşir parçası masanın üstüne düşerse, tebeşir ve masa arasındaki bu etkileşim, zihinlerimizi dolduran algılar ve bilgilerden yalnızca karmaşıklık açısından farklıdır.Tebeşir masayı, tıpkı masanın tebeşiri bildiği gibi bilir. Tebeşir bu yüzden masaya ulaşınca durur.
***
Bu elbette çok ince işlenmiş bir savın karikatürüdür ama yine de bu zor kuramın yanlış soruyu cevapladığını gösterir. Çevremizle nasıl etkileştiğimizi değil, içgörüde yaşadığımız özel deneyimi açıklamaya çalışıyoruz. Bu tür yeni-gerçekçiliğin çekiciliği aslında her yerde parçacık fiziğinin şaşırtıcı başarılarından söz edilen bir dönemin parçası olmasıydı. Maddenin somutluğu, uzaydaki basit matematiksel ilişkilere çözünüyordu ve bu da birbirinin bilincinde olan bireylerin ilişkisiyle aynı soyut nitelik gibi görünüyordu.
***
<!-- UNIT 014 | HEADING | Başlık: Protoplazmanın Bir Özelliği Ol -->

Protoplazmanın Bir Özelliği Olarak Bilinç
***
İkinci en kapsamlı çözüm, bilincin maddenin kendisinde bulunan bir özellik değil, yalnızca canlıların ortak bir özelliği olduğunu iddia eder. Tek hücrelilerin uyarılabilirliği sürekli ve şaşalı bir evrim geçirmiştir: koelentratlardan protokordatlara, balıklara, amfibilere, sürüngenlere, memelilere ve oradan da insana.
***
Charles Darwin ve E. B. Titchener dahil olmak üzere birçok on dokuzuncu ve yirminci yüzyıl bilim insanı bu savı sorgulanamaz bularak, yirminci yüzyılın ilk bölümünde ‘düşük’ organizmalar üzerinde mükemmel gözlemler yapmıştır. İlkel bilinç arayışının başlangıcı budur. Hayvan Bilinci veya Mikroorganizmaların Psişik Yaşamı  gibi başlıklara sahip kitaplar heyecanla yazılıyor, aynı heyecanla da okunuyordu[4]. Yiyecek avlayan ya da çeşitli uyaranlara tepki veren amipleri; engellerden kaçan ya da çoğalan terliksi hayvanları gözlemlemişseniz, bu davranışlara insansı kategoriler uygulamanın neredeyse tutku dolu cazibesini tanıyorsunuzdur.
***
Bu da bizi sorunun çok önemli bir parçasına getirir: Diğer canlıları kendimize benzetmemiz ve onlarla özdeşleşmemiz. Konuyla ilgili vardığımız sonuçlar ne olursa olsun, başkalarının bilincini ‘görmek’, arkadaşlarımız ve ailelerimizle özdeşleşerek ne düşündüklerini ve ne hissettiklerini anlamaya çalışmak, bilincimizin bir parçasıdır. Bu yüzden bir hayvan, bizim benzer bir durumda davranacağımız gibi davrandığında, insani benzetme güdülerimiz o denli gelişmiştir ki, bir temeli yokken bu özdeşlikleri uygulamamak için özel bir zihinsel çaba sarf etmek zorunda kalırız. Tek hücrelilere bilinç atfedişimizin açıklaması bu yaygın ve yanlış yönlendirici özdeşleştirmeyi yapıyor oluşumuzdadır. Oysa ki gördüğümüz davranışların açıklamaları tamamen fiziksel kimyadadır, içgörüsel psikolojide değil. Sinaptik sinir sistemine sahip hayvanların davranışlarına dahi bilinç atfetme eğilimi, gözlemlerden çok kendimizden kaynaklanır. Bir çok insan kıvranan bir solucanla empati kurabilir. Ama bir oltayı yemlemiş her çocuğun bildiği üzere, bir solucan ikiye kesildiğinde, beynin bulunduğu ön taraf, bu durumu ‘acı’ içinde kıvranan arka taraf kadar umursamıyor gibi görünür[5]. Solucan bizim gibi acı duyuyor olsaydı, bu acıyı duyanın beynin bulunduğu parça olması gerekirdi. Kuyruğun acısı bizim acımızdır, solucanın değil; kıvranması mekanik bir boşalma fenomenidir. Kuyruk kısmındaki hareket sinirleri, beyinsel gangliaların sönümleyici etkisinden kopunca sürekli olarak ateşlenir.
***
<!-- UNIT 018 | HEADING | Başlık: Öğrenme Olarak Bilinç -->

Öğrenme Olarak Bilinç
***
Bilincin protoplazmayla birlikte var olduğunu savunmak, elbette bilincin varlığının çıkarsanabileceği kriterlerin tartışılmasına yol açacaktır. Böylece de üçüncü çözüm ortaya çıkar: Bilinç, maddeyle de hayatla da beraber başlamamış, yaşamın evrimleşmesinden belli bir süre sonra ortaya çıkmıştır. Konunun neredeyse tüm etkin araştırmacıları için, ‘bilinç evrimin neresinde, ne zaman başlamıştır?’ sorusunun cevabı, ilişkisel hafızanın, yani öğrenmenin ortaya çıkışıdır. Gerçekten ben de bilincin kökenini araştırmaya bu şekilde başlamıştım. İlk deneysel çalışmam, oldukça uzun süre acı çektirdiğim bir mimoza bitkisinde sinyal öğrenme (yani koşullandırılmış tepki) üretmeyi denediğim bir gençlik heyecanıydı. Sinyal yoğun bir ışıktı. Tepki ise, bir yaprağın, sapa bağlandığı yere uygulanan özenle ayarlanmış bir dokunuşla eğilmesiydi. Işık ve dokunsal uyarının yaklaşık bin kez uygulanmasının ardından sabırlı bitkim her zamanki kadar yeşil ve bilinçsizdi.
***
Bu beklenen başarısızlığı ardımda bıraktıktan sonra, tek hücrelilere yöneldim. Siyah bakalit üzerine balmumuyla hazırlanmış bir labirentte bireysel terliksi hayvanları koşturuyor, hayvanı cezalandırmak için doğru akım uyguluyor, yanlış tarafa gittiğinde yönünü değiştiriyordum. Terliksi hayvanlar öğrenebiliyorsa, bilinçli olmaları gerektiğini düşünüyordum. Dahası, hayvan bölünürken öğrenmeye (ve bilince) ne olacağını çok merak ediyordum. İlk denemelerde olumlu bir sonuca işaret eden bulgular, sonraki tekrarlarda devam etmemişti. ‘Aşağı’ canlılarda öğrenme ile ilgili diğer başarısızlıklarımın ardından, sinaptik sinir sahibi türlere, yassı solucanlara, toprak solucanlarına, balıklara ve sürüngenlere yöneldim. Bunlar gerçekten de öğrenebiliyordu. Safça varsayımım, bilincin büyük evrimini takip ettiğim yönündeydi[6]. Saçmalık! Korkarım ki bu varsayımın tamamen anlamsız olduğunu fark etmem yıllar sürdü. İçgörüde bulunduğumuzda, bir öğrenme sürecine, hele ki labirentlerde koşullandırmayla tanımlanan türdeki öğrenme süreçlerine bakmayız. Peki öyleyse bilimin zirvesindeki bir çok insan neden bilinci öğrenmeyle eşit görmüştü? Ve ben niye onları takip edecek kadar akılsız davranmıştım?
***
Sebep bir tür devasa tarihsel nevrozun varlığıydı. Psikolojide bunlardan çok bulunur. Bilim tarihinin psikoloji araştırmalarındaki önemi, bu tür zihinsel sorunların dışına ve üstüne çıkmanın tek yöntemi olmasından kaynaklanır. [İlişkilendirmecilik] olarak bilinen psikoloji ekolü, on sekiz ve on dokuzuncu yüzyıllarda öyle çekici şekilde sunulmuş, prestijli savunucularla öyle doldurulmuştu ki, temelindeki hata, ortak düşünceye ve dile gömülü hale geldi.  Bu hata, bilincin duyumlar ve fikirler denen öğelerle dolu gerçek bir mekan olduğu; bu öğelerin benzerlikleri dolayısıyla veya dış dünyada birlikte meydana gelmeleri sebebiyle ilişkilenmesinin öğrenmeyi teşkil ettiği ve zihnin tamamen bunlardan ibaret olduğu varsayımıydı. Hâlâ da öyledir. Böylece bilinç ve öğrenme birbirine karışmış ve son derece muğlak bir terim olan ‘deneyim’ ile bulandırılmıştır. Sorunla ilk karşılaşmamın ardında görülmeden dolanan, işte bu karmaşanın yanı sıra, yirminci yüzyılda hayvanlarda öğrenmeye verilen aşırı önemdi. Ama artık evrim sürecinde öğrenmenin kökeniyle bilincin kökeninin tamamen farklı sorunlar olduğu kesinlikle ortadadır. Bu savı önümüzdeki bölümde daha fazla kanıtla ortaya koyacağız.
***
<!-- UNIT 022 | HEADING | Başlık: Metafizik bir Dayatma Olarak B -->

Metafizik bir Dayatma Olarak Bilinç
***
Şu ana kadar sözünü ettiğim tüm kuramlar, bilincin basit doğal seçilim yoluyla biyolojik olarak evrimleşmiş olduğu ön kabulüyle başlıyordu. Bir diğer sav, bu ön kabulün mümkün dahi olmadığını savunur.
***
Şöyle sorar: Bu bilinç; fikirlerin, prensiplerin, inançların yaşamlarımız ve eylemlerimiz üstündeki devasa etkisi, gerçekten de hayvan davranışlarından türetilebilir mi? Tüm türler arasında yalnızca, yapayalnızca biz kendimizi ve dünyayı anlamaya çalışıyoruz. Fikirlerden hareketle asi ya da vatansever ya da şehit oluruz. [Chartre]lar ve bilgisayarlar yaparız, şiirler ve tensör denklemleri yazarız, satranç oynar keman çalarız, başka gezegenlere gemiler gönderip diğer galaksilere kulak kabartırız. Bunların fare labirentleriyle ya da babunların tehdit gösterileriyle nasıl bir ilgisi olabilir? Darwin’in zihnin evrimine dair süreklilik hipotezi, evrimsel mitolojinin son derece şüpheli bir totemidir[7]. Bilim insanının kutsal kasesi olan kesinlik arayışı, sanatçıyı taciz eden güzellik arzusu, asiyi hayatın konforlarından yırtıp alan adaletin tatlı dikeni ya da artık zor bulunan gerçek cesaret eylemlerine veya umutsuz acıya neşeyle katlanılmasına dair hikayeleri duyunca hissettiğimiz huşu… Bunlar gerçekten maddeden türetilebilir mi? Ya da gerçekten de dilsiz maymunların aptal hiyerarşilerinin bir devamı olabilir mi?
***
Uçurum devasadır. İnsanların ve diğer memelilerin duygusal yaşamları gerçekten de şaşırtıcı ölçüde benzerdir. Ama bu benzerliğe haddinden fazla odaklanmak, bu uçurumun varlığını unutmak anlamına gelir. İnsanın entelektüel yaşamı, kültürü, tarihi, dini ve bilimi evrende bildiğimiz diğer her şeyden farklıdır. Bu bir gerçektir. Sanki tüm yaşam bir noktaya kadar evrimleşmiş, sonra da bize varınca dik açıyla dönüş yapıp bambaşka bir yöne doğru patlamış gibidir. Maymunlar ve konuşan, medeni, ahlaki, entelektüel insan arasındaki bu devamsızlığın takdir edilmesi, bir çok biliminsanını metafizik görüşe yöneltmiştir. Bilincin içselliğinin moleküller ile hücrelerin basit birleşimlerinden doğal seçilimle evrimleşmiş olması kesinlikle mümkün değildi. İnsan evriminde yalnızca maddede, şans ve hayatta kalmadan daha fazla bir şey olmalıydı. Bilinç kadar farklı bir şeyi açıklayabilmek için bu kapalı sisteme dışarıdan eklenen bir şeyler olmalıydı.
***
Bu düşünce modern evrim kuramıyla beraber, özellikle de doğal seçilim kuramının eş kaşifi Alfred Russell Wallace’ın çalışmalarıyla başlamıştır. 1858 yılında kuramı birlikte ilan etmelerinin ardından Darwin de Wallace da [Laocoon]lar gibi insan evriminin ve bilincin yılankavi sorunlarıyla uğraşmıştır. Ancak Darwin sorunu kendi naifliğiyle bulandırıp, evrimde yalnızca süreklilik görürken, Wallace bunu yapamıyordu. Devamsızlıklar, korkunç ve mutlaktı. Özellikle insanın bilinçli becerileri, ‘Genel olarak organik dünyanın, ayrıca insanın fiziksel varlığının aşamalı gelişimini belirleyen aynı yasalar tarafından geliştirilmiş olamazdı’[8]. Wallace, kanıtların evrimin üç ayrı noktada bir tür metafizik güç tarafından yönlendirildiğini gösterdiğini düşünüyordu: Yaşamın başlangıcında, bilincin başlangıcında ve medeni kültürün başlangıcında. Gerçekten de Wallace’ın adının doğal seçilimle evrim kuramının eşkaşifi olarak Darwin’inki kadar iyi bilinmiyor olmasının sebebi kısmen de hayatının son dönemlerini spiritüalistlerin seanslarında bu metafizik dayatmayı boşuna arayarak geçirmiş olmasındandır. Böyle girişimler, bilimsel camia için kabul edilebilir şeyler değildi. Bilinci metafizik dayatmayla açıklamak, doğal bilimin sınırlarının dışına çıkmak olarak görülüyordu. Zaten problem de buydu: bilinci yalnızca doğal bilim terimleriyle açıklamak.
***
<!-- UNIT 027 | HEADING | Başlık: Çaresiz İzleyici Kuramı -->

Çaresiz İzleyici Kuramı
***
Bu tür metafizik spekülasyonlara tepki olarak evrimsel düşünüşün bu erken döneminde, fazlasıyla maddeci bir görüş ortaya çıktı. Bu sav, doğal seçilimle daha tutarlıydı. Hatta içinde kimi zaman katı bilimle ilişkilendirilen acı pesimizmi bile barındırıyordu. Bu doktrin bize bilincin hiçbir şey yapmadığını, hatta  zaten yapamayacağını söyler. Bir çok sabit fikirli deneyselci, bilincin böyle indirgenmesinin evrim kuramıyla hâlâ tutarlı tek görüş olduğu konusunda Herbert Spencer ile aynı fikirdedir; ‘Hayvanlar evrimleşir, sinir sistemlerinin ve mekanik reflekslerinin karmaşıklığı artar. Sinirsel karmaşıklık belirsiz bir noktaya ulaştığında bilinç belirir ve kozmik olayların çaresiz izleyicisi olarak işbaşı yapar.’
***
Yaptıklarımız tamamen beynin bağlantı şeması ve dışsal uyaranlara verdiği refleks tabnlı tepkiler tarafından belirlenir. Bilinç, kabloların yaydığı ısıdan, bir epifenomenden[9] öte bir şey değildir. Bilinçli duygular, Hodgson’ın deyimiyle, mozayiğin yüzeyinde renkleri değil taşları sayesinde bir arada durabilen renklerdir[10]. Ya da Huxley’in ünlü bir denemesinde ısrarla belirttiği gibi; ‘bizler bilinçli otomatlarız.’[11]. Bilinç, gövdenin çalışma mekanizmasını ya da davranışını ancak bir tren düdüğün, trenin makinalarını ya da yönünü kontrol edebileceği kadar kontrol edebilir. İstediğimiz kadar sızlanalım, raylar trenin nereye gideceğine çok önceden karar vermiştir. Bilinç, arptan süzülen; ama telleri titretemeyen melodidir, nehirden akarken yönünü değiştiremeyen köpüktür, yayanın peşinden sadakatle yürüyen; ama yönünü etkileyemeyen gölgedir. Bilinçli otomat kuramının en iyi tartışmasını sunan William James olmuştur[12]. Buradaki savı, Samuel Johnson’ın felsefi idealizmi aşağılamak için bir taşı tekmeleyip "Senin varlığını işte böyle çürütüyorum!” diye bağırmasını andırır. Bilincin bu denli sadakatle ilgilendiği işle hiçbir ilgisi olmaması kesinlikle düşünülemez. Eğer bilinç yalnızca eylemin güçsüz gölgesiyse, neden en yoğun haliyle eylemin en tereddütlü olduğu anlarda ortaya çıkar? Ve neden alışık olduğumuz şeyleri yaparken en bilinçsiz halimizde oluruz? Bilinç ve eylemler arasındaki bu gidiş-gelişler herhangi bir bilinç kuramının mutlaka açıklaması gereken ilişkilerdir.
***
<!-- UNIT 030 | HEADING | Başlık: [Beliren (Emergent)] Evrim -->

[Beliren (Emergent)] Evrim
***
Beliren evrim doktrini, bilinci bu aşağılayıcı ‘çaresiz izleyici’ konumundan kurtarmak adına çok hoş karşılanmıştır. Ayrıca metafizik dayatma savının kalbindeki gözlemlenen evrimsel devamsızlıkları açıklamak için özel olarak tasarlanmıştır. Bir süre önce incelemeye başladığımda, ben de her şeyin, bilinç probleminin tüm parçalarının bir anda doğru ve harika şekilde yerine oturduğunu hissetmiştim. Ana fikri bir metafordur. Nasıl ki ıslaklık özelliği yalnızca hidrojen ve oksijenin özelliklerinden türetilemezse, bilinç de evrimin bir noktasında, kendisini oluşturan parçalardan türetilemeyecek şekilde belirmiştir.
***
Bu basit fikir John Stuart Mill ve G.H. Lewes’e kadar uzanıyor olsa da, alkışları toplayan Lloyd Morgan’ın 1923 tarihli Beliren Evrim kitabındaki sürümü olmuştur. Bu kitap beliren evrimi fiziksel dünyaya kadar taşıyan kapsamlı bir şemadır. Maddenin tüm özellikleri belirsiz bir öncülden ortaya çıkmıştır. Karmaşık kimyasal bileşiklerin özellikleri daha basit kimyasal bileşenlerin eşgüdümünden belirmiştir. Canlılara özgü güzelikler de bu karmaşık moleküllerin eşgüdümünden belirmiştir. Bilinç de canlı şeylerden belirmiştir. Yeni eşleşmeler, yeni ilişki türlerini, bunlar da yeni belirenleri doğurur. Bu yüzden her durumda beliren yeni özellikler, içinden belirdikleri sistemlerle doğrudan ilişkilendirilebilir. Aslında her seviyede beliren yeni ilişkiler, o seviyeye özgü olayların yönünü belirler ve korur. Öyleyse bilinç, evrimsel ilerlemenin kritik bir aşamasında yepyeni bir şey olarak belirir. Belirdiğinde, beyindeki olayların yönünü belirler ve gövdesel davranışta da nedensel bir etkinliği bulunur.
***
Bu indirgemeci-karşıtı doktrinin, biyolojik ve karşılaştırmalı psikolojinin önde gelen ve her biri çaresiz dualistler olan uzmanları tarafından karşılanışı pek de ağırbaşlı değildi. Biyologlar bunu ‘Fizik ve Kimyadan Bağımsızlık Bildirgesi’ olarak kabul etmişti. ‘Biyologlar artık gözlemledikleri sonuçları ‘bunlar cansızlarda görülmediği ve beklenmediği için’ bastırmak zorunda kalmayacaklardı. Biyoloji kendi başına bir bilim olmuştu. Önde gelen nörologlar artık bilinci beyin süreçlerimizin başında azimli; ama beyhude bir nöbet tutar halde düşünmemiz gerekmediği konusunda hemfikirdi[13]’. Görünüşe göre ‘kökeni’ bilinci gasp edilmiş ‘Tüm Davranışların Yöneticisi’ tahtına geri oturtacak, hatta ‘öngörülemez belirmelere açık bir gelecek sunacak’ biçimde tanımlamışlardı.
***
Gerçekten öyle miydi? Eğer bilinç evrim içinde bir noktada belirdiyse, bu ne zaman olmuştu? Hangi türlerde? Nasıl bir sinir sistemi gerekmekteydi? Kuramsal devrimin ilk heyecanı sönerken, aslında soruna dair hiçbir şeyin değişmediği görüldü. Cevaplanması gereken sorular hâlâ ortadaydı. Beliren evrimle ilgili sorun, doktrinde değil, bilinç ve davranışa dair eski, konforlu düşünüş şekillerini geri getirerek geniş ve muğlak genellemelere izin vermesiydi. Tarihsel olarak, beliren evrimle ilgili olarak biyoloji koridorlarında süregelen bu neşeli dansların, daha güçlü, daha eğitimsiz olmakla beraber, deneysel cihada çıkmış bir doktrinin psikolojiyi fethetmeye başladığı döneme denk geldiğini belirtmek ilginç olabilir. Bilinç ve doğadaki yeri sorununu çözmenin bir yolu şüphesiz ki bilincin var olduğunu tamamen reddetmektir.
***
<!-- UNIT 035 | HEADING | Başlık: Davranışçılık -->

Davranışçılık
***
Oturup bilincin var olmadığını söylemenin ne anlama geldiğinin bilincine varmaya çalışmak ilginç bir egzersizdir. Tarih, erken dönem davranışçıların bunu deneyip denemediklerini kaydetmemiştir. Ancak bilincin var olmadığı doktrininin yirminci yüzyıl psikolojisi üzerindeki devasa etkisini kapsamlı şekilde kaydetmiştir.
***
Bu, davranışçılıktır. Kökleri düşünce tarihinin küflü geçmişine, tropizmaları bitkilerden hayvanlara ve insanlara genelleme çabalarına, 18. Yüzyıl öncesinin sözde Epikürcülerine, Nesnelcilik denen hareketlere ya da daha özel olarak Eylemcilik’e uzanır. Zira, yeni bir kelime olan ‘Davranışçılık’a sebep olan, Knight Dunlap’ın harika ancak hayranlıktan uzak bir hayvan psikologu olan John B. Watson’a Eylemcilik öğretme çabasıydı. [14] Başlangıçta halihazırda incelediğimiz çaresiz gözlemci kuramına çok benziyordu. Bilinç, hayvanlar için önemli değildi. Ama bir dünya savaşı, biraz da teşvik edici karşıtlık sonrasında, davranışçılık entelektüel dünyaya bilincin hiçbir şey olmadığı yönündeki küçümseyici tavrıyla saldırdı. Ne şaşırtıcı bir doktrin! Ama asıl şaşırtıcı olan, anlık bir sezgi olarak ortaya çıkan bu fikrin 1920 ile 1960 arasında psikoloji sahnesinin merkezini işgal ederek bir harekete dönüşmüş olmasıdır.  Böyle tuhaf bir savın uzun süreli zaferinin dışsal sebepleri hem büyüleyici, hem de karmaşıktır. O dönemde psikoloji akademik bir disiplin olarak felsefeden ayrılmaya çalışıyordu ve davranışçılığı bu amaçla kullandı. Davranışçılığın ilk rakibi olan Titcher’ci içgörücülük, bilinç ve kimya arasındaki hatalı analojiye dayanan soluk ve zayıf bir rakipti. I. Dünya Savaşı’nın ardından yıkılan idealizm, yeni felsefeler gerektiren devrimsel bir çağ yaratmıştı. Fiziğin ve genel olarak teknolojinin ilgi çekici başarıları, davranışçılıkla uyumlu görünen bir model ve yöntemler sunuyordu. Dünya öznel düşünceden yorulmuş ve ona karşı şüpheciydi. Nesnel olgular isteniyordu. Amerika’da nesnel olgular, işe yarar olgular demekti. Davranışçılık ise psikoloji için bunu sağladı. Yeni neslin bilinç ve kökenine dair tüm aşınmış karmaşalardan tek bir sabırsızlık silkinmesiyle kurtulmasına izin verdi. Yeni bir sayfa açabilir, sıfırdan başlayabilirdik.
***
Bu yeni başlangıç, her laboratuvarda başarı sağlamıştı. Ancak başarısının altındaki gerekçe doğruluğu değil, uyguladığı programdı. Ne azimli ve heyecan verici bir araştırma programıydı bu! Tüm dav;ranışları bir dizi reflekse ve bunlardan türeyen koşullanmış tepkilere indirgemenin uyaran, tepki ve güçlendirmeden oluşan omurilik refleksleri terminolojisini düşünülmüş davranış bilmecelerine genelleştirerek bunları çözmenin parlak, paslanmaz çelik vaatleri ve düşünceyi kas titreşimlerine, kişiliği ise Küçük Albert’ın feryatlarına[15] indirgemek için edilen yürekten yemin!  Tüm bunlarda bugün aktarmanın imkansız olduğu bir heyecan vardı .Karmaşa basitleşecek, karanlık aydınlanacak, felsefe ise geçmişin bir parçası olacaktı.
***
Dışarıdan bakıldığında bilince karşı girişilen bu isyan, insan düşüncesinin kadim kalelerini yıkar, kibirli bayraklarını birer birer üniversitelere diker gibi görünüyordu. Ancak bir dönem bu ekolün içinde yer almış biri olarak itiraf etmeliyim ki, göründüğü gibi değildi. Yazılanların ötesinde, davranışçılık sadece bilinç hakkında konuşmayı reddetmek demekti. Hiç kimse gerçekten bilinçli olmadığına inanmıyordu. Ayrıca ortada çok gerçek bir ikiyüzlülük vardı. Doktrinin sorunlarıyla ilgilenenler akademik psikolojinin dışına itiliyor, makale üstüne makale yazılarak istenmeyen sorunlar öğrencilerin görüş alanından uzaklaştırılıyordu. Özünde davranışçılık, olmak istediği kuram değil, bir yöntemdi. Bir yöntem olarak eski hayaletlerden kurtuldu. Psikolojide geniş çaplı bir temizlik yaptı. Artık dolaplar süpürülmüş, çekmeceler yıkanıp havalandırılmış olduğuna göre problemi tekrar incelemeye hazırız demektir.
***
<!-- UNIT 040 | HEADING | Başlık: Retiküler Aktivasyon Sistemi O -->

Retiküler Aktivasyon Sistemi Olarak Bilinç
***
Ama bundan önce son bir yaklaşımı, tamamen farklı ve beni son zamanlarda meşgul etmiş bir yaklaşımı ele alacağım: Sinir sistemi. Zihnin gizemlerini çözmeye çalışırkenki hüsranlarımız içinde kendimizi rahatlatmak için gerçek olsun olmasın, anatomi sorunlarına ne çok sığınırız! Bir düşünceyi bir nöron, bir ruh halini ise belli bir nörotransmiter olarak düşünürüz. Bu yukarıdaki tüm çözümlerin sınanamazlığından ve muğlaklığından doğan bir çaresizliğin yol açtığı bir eğilimdir. Söz oyunları uzak olsun! Bu ezoterik felsefe pozları, hatta davranışçıların kağıttan kuramları bile yalnızca sözünü ettiğimiz asıl konudan kaçınmak için ortaya çıkmış sığınaklardır! İşte karşımızda bir hayvan var – isterseniz insan olsun- tam burada, analiz masamızda duruyor. Eğer bilinçliyse, bu bilinç burada, onun içinde, önümüzdeki beyinde bir yerde olmalıdır, beceriksiz modası geçmiş felsefelerin tabansız fikir kırıntılarında değil! Bugün, en azından sinir sistemini doğrudan, beyin beyine incelemek için gereken tekniklere sahibiz. Tüm bunların cevabı buralarda bir yerlerde, kafamızın içindeki iki kiloluk pembemsi gri maddenin içinde bizi bekliyor olmalı.
***
Tüm yapmamız gereken, beynin bilinçten sorumlu parçalarını bulmak, anatomik evrimlerinin izini sürmek ve böylece bilincin kökeni sorununu çözmektir. Dahası, eğer günümüzde bu çeşitli sinirsel yapıların farklı gelişim aşamalarında bulunan türleri incelersek, sonunda bilincin temelde ne olduğunu deneysel bir kesinlikle ortaya çıkarabiliriz. Kulağa harika bir bilimsel program gibi geliyor. Descartes beynin pineal bezini bilincin tahtı olarak seçtiğinden (ve günün psikologları tarafından hemen reddedildiğinden) beri, bilincin beynin neresinde olduğunu bulmak için çoğu zaman yüzeysel olsa da ateşli bir arayış süregelmiştir[16]. Arayış devam eder.
***
Günümüzde bilincin sinirsel malzemesi için makul bir adayın bulunması, zamanımızın en önemli keşiflerinden biri olmuştur. Bu aday, uzun süredir beyin sapında şüphe çekmeden ve adına retiküler aktivasyon sistemi (RAS) denen [internuncial] nöronlar demetidir. Omurilikten başlayıp beyin sapını geçerek talamus ve hipotalamusa uzanırken, duyu ve hareket sinirlerinden uzantıları toplar. Yakınındaki iletişim hatlarına bağlanmış bir dinleme sistemini andırır. Ama hepsi bu değildir. Aynı zamanda korteksin altı büyük bölgesine ve muhtemelen beyin sapının tüm çekirdeklerine komut hatları olduğu gibi, omuriliğe gönderdiği bağlantılar da çevresel duyu ve hareket sistemlerini etkiler. İşlevi, seçilen sinirsel devreleri hassaslaştırıp ‘uyandırırken’, diğerlerini duyarsızlaştırmaktır. Öyle ki bu alandaki çalışmaların öncüleri bu bölgeye ‘uyandıran beyin’ adını vermiştir[17].
***
Retiküler oluşum, sıklıkla işlevsel adıyla retiküler aktivasyon sistemi olarak anılır. Genel anestezinin işlevi buradaki nöronları etkisizleştirmektir. Burayı kesmek daimi uyku ve komaya yol açar. İmplantlı bir elektrotla uyarılması, uyuyan bir hayvanın uyanmasına yol açar. Dahası, kendi dahili uyarılabilirliğinin ve nörokimyasının bir yansıması olarak beynin diğer bir çok parçasının faaliyet seviyesini de ayarlayabilir. Buradaki konumuz için fazla karmaşık olacak bazı istisnalar olsa da, bu istisnalar tüm beyne bağlantıları olan bu düzensiz kısa nöronlar ağının, bilinç probleminin uzun zamandır aranan çözümünün klasik nörolojinin tamamen duyusal ya da hareketsel sistemleri arasındaki bu merkezi aktarım çekirdeğinde yattığı yönündeki heyecan verici fikri küçültecek ölçüde değildir.
***
Ancak retiküler oluşumun evrimine bakıp bilincin evrimiyle ilişkili olup olmadığını sorduğumuzda, bulduklarımız pek de cesaret verici değildir. Görünen odur ki, burası sinir sisteminin en eski parçalarından biridir. Hatta, daha düzenli, daha özel, daha çok evrimleşmiş yolların ve çekirdeklerin etrafında geliştiği en eski parça olduğunu bile savunmak için kanıtlar bulunabilir. Retiküler oluşumun evrimine dair bugünkü bilgilerimiz, bilinç ve kökeni sorununun böyle bir araştırmayla çözülemeyeceğini gösteriyor. Dahası, bu akıl yürütmede bir yanılgı vardır. Son derece yaygındır ve psikolojik fenomenleri nöroanatomiye ve kimyaya indirgeme eğilimimiz içinde pek dile getirilmez. Sinir sisteminde, yalnızca davranışta yansımalarını gördüğümüz şeyleri bilebiliriz. Sinir sisteminin eksiksiz bir devre şemasına sahip olsak bile, temeldeki sorumuzu cevaplamamız mümkün olmazdı. Var olmuş tüm canlı türlerinde her aksonun ve dendritin her uzantısının bağlantılarını, tüm nörotransmiterlerini ve var olmuş tüm beyinlerdeki milyarlarca sinapsta nasıl değiştiklerini bilseydik bile, yalnızca beyin bilgisinden, o beynin bizimki gibi bir bilinci olup olmadığını asla –hiçbir zaman-  söyleyemezdik. Önce yukarıdan başlamalı, bilincin ne olduğuna, içgörümüzün ne olduğuna dair bir kavrayış sağlamalıyız. Sinir sistemine girip bilincin nörolojisinden söz etmeden önce, bundan emin olmalıyız.
***
Bu yüzden bilincin ne olduğunu ortaya koyarak yeni bir başlangıç yapmalıyız. Bunun pek de kolay bir iş olmadığını ve konunun tarihinin kocaman bir metafor ve tanım karmaşası olduğunu halihazırda gördük. Bir şeyin netliğin yanına bile yaklaşmadığı tüm durumlarda olduğu gibi burada da o şeyin ne olmadığını belirleyerek başlamak akıllıca olacaktır. Sıradaki bölümün görevi de, tam olarak budur.
***
<!-- UNIT 047 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Diels, Parça 45
***
<!-- UNIT 048 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] İtiraflar, 9:7, 10:26, 65
***
<!-- UNIT 049 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Bu doğrultuda bir beyan için bkz: G.H. Lewes The Physical Basis of the Mind (Londra: Trübner, 1877) s. 365
***
<!-- UNIT 050 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Sırasıyla, bir Titchener’ci olan Margaret Floy Washburn ve Alfred Binet’nin kitaplarıdır. Erken-evrim hayvanlarına dair gerçek bir klasik için bkz. H.S. Jennings TBehavior of the Lower Organisms /New York: Macmillan,1906)
***
<!-- UNIT 051 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] Bir toprak solucanı, yalnızca dokunulduğunda bile ‘kıvranacağı’ için, deney en iyi şekilde solucan sert bir zeminde ya da plakada sürünürken jilet kullanılarak yapılabilir. İnanmayanlar ve zayıf mideliler endişelerini bastırmak için, solucan nüfusuna (ve dolayısıyla kuş nüfusuna) katkıda bulunduklarını düşünebilirler zira iki parça da tamamlanacaktır.
***
<!-- UNIT 052 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Bu önemli ama yöntemsel açıdan zor ‘öğrenmenin evrimi’ sorununun en yeni tartışması için bkz. M. E. Bitterman’ın Thorndike Yüzüncü Yıl konuşması: ‘The Comparative Analysis of Learning’, Science, 1975, 188:699-709. Diğer referanslar için bkz. R.A. Hinde, Animal Behavior 2. Basım, (New York: McGraw-Hill, 1970), özellikle s. 658-663.
***
<!-- UNIT 053 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Bu devamlılığı kanıtlamak Darwin’in ikinci en önemli olan The Descent of Man’in amacıydı.
***
<!-- UNIT 054 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Darwinism, an Exposition of the Theory of Natural Selection, (Londra:Macmillan, 1889) s. 475; ayrıca bkz. Wallace, Contributions to the Theory of Natural Selection, Bölüm 10.
***
<!-- UNIT 055 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Epi: (Lat) İleri, sonraki. Fenomen: (Lat) Olgu. Epifenomen, bir olgunun var olmakla yol açtığı diğer olgulara denir (Çev)
***
<!-- UNIT 056 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] Shadworth Hodgson, The Theory of Practice (Londra:Longmans Green, 1870) 1:416
***
<!-- UNIT 057 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] Ve arzular yalnızca beyin-durumlarının simgeleridir. T.H. Huxley Collected Essays (New York, Appleton, 1896)
***
<!-- UNIT 058 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] William James, Principles of Psychology (New York, Holt, 1890) Cilt 1 Böl 5 Ayrıca bkz. William McDougall, Body and Mind(Londra, Methuen, 1911) Böl. 11-12
***
<!-- UNIT 059 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] Bu alıntı H.S. Jennings’den, yan cümle ise C. Judson Herrick’tendir. Beliren evrime dair bu ve diğer tepkiler için bkz. F. Mason, Creation by Evolution (Londra;Duckworth, 1928) ve W. McDougall, Modern Materialism and Emergent Evolution (New York: Van Nostrand, 1929)
***
<!-- UNIT 060 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14][14] Davranışçılığın başlangıcının daha az ad hominem bir resmi için bkz. John C. Burnham On the Origins of Behaviorism, Journal of the History of the Behavioral Sciences, 1968, 4:143-151. İyi bir tartışma için ise bkz. Richard Hernstein, Introduction to John B. Watson’s Comparative Psychology, Historical Conceptions of Psychology, M. Henle, J. Jaynes ve J.J. Sullivan (ed) (New York: Springer, 1974), 98-115
***
<!-- UNIT 061 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] Watson’ın koşullandırılmış korku deneylerinin talihsiz deneği.
***
<!-- UNIT 062 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] Bunları makalemde daha uzun inceledim. “The Problem of Animate Motion in the Seventeenth Century”, Journal of the History of Ideas, 1970, 31:219-234
***
<!-- UNIT 063 | NOTE | Dipnot [17] -->

[17] Bkz. H.W. Magoun, The Waking Brain (Springfield, Illinois:Thomas, 1958)
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: I. KİTAP -->

I. KİTAP
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: İnsan Zihni -->

İnsan Zihni
***
________________ Bölüm 1 Bilinç Bilinci “Bilinç Nedir?” sorusuyla karşılaştığımızda, bilincin bilincine varırız. Çoğumuz da bu bilinci, bilincin kendisi olarak değerlendiririz. Bu kesinlikle doğru değildir. Bilincin bilincine varmakla, bunun olabilecek en [kendinden menkul] şey olduğunu sezeriz. Bunun tüm uyanık hallerimizin, ruh hallerimizin ve, duygularımızın, anılarımızın, düşüncelerimizin, dikkatimizin ve arzularımızın tanımlayıcı özelliği olduğunu hissederiz. Bilincin; kavramların, öğrenmenin, akıl yürütmenin, düşünüşün ve yargının temeli olduğundan, zira deneyimlerimizi kaydedip depoladığından, istediğimizde bunlara içgörüyle ulaşıp, bunlardan dersler çıkartmamıza izin verdiğinden eminizdir. Ayrıca bilinç dediğimiz bu muhteşem işlemler ve içerikler grubunun, kafamızda bir yerde bulunduğunun da bilincindeyizdir. Eleştirel incelemeye tabi tuttuğumuzda, bunların tümünün yanlış olduğu ortaya çıkar. Bunlar, bilincin yüzyıllardır ardına gizlendiği kostümlerdir. Bilincin kökeni sorununun çözülmesini engelleyegelmiş yanlış kavramlardır. Bu hataları göstererek bilincin ne olmadığını ortaya koymak, bu bölümün uzun ama -umarım- macera dolu görevidir.
***
<!-- UNIT 004 | HEADING | Başlık: Bilincin Kapsamı -->

Bilincin Kapsamı
***
Bilinç kelimesinin başlar başlamaz ‘hatalı’ diyerek kenara bırakabileceğimiz bir çok yanlış kullanımı vardır. Örneğin; kafaya alınan bir darbenin ardından ‘bilincini kaybetmek’ deyimi kullanılır. Ama bu doğru olsaydı, klinik literatürde bilinen, kişinin kesinlikle bilinçli olmadığı ama çeşitli uyaranlara baygın bir insanın veremeyeceği şekilde tepkiler verdiği [somnambulistic]durumlar için kullanabileceğimiz bir kelime olmazdı. Öyleyse, ilk durumda kafasına ciddi bir darbe alan şahsın hem bilincini, hem de ‘tepkisellik’ dediğim şeyi kaybettiğini ve bu ikisinin farklı kavramlar olduğunu söylemeliyiz.
***
Bu ayrım normal, günlük hayatımızda da önemlidir. Bir çok şeye o an için bunların bilincinde olmadan tepki veririz. Bir ağaca yaslanmış otururken ağaca, yere ve kendi duruşuma sürekli olarak tepki veririm. Yürümek istediğimde ise oldukça bilinçsiz şekilde ayağa kalkarım. Bu bölümün fikirlerine gömülmüşken, nerede olduğumun bilincine bile nadiren varırım. Yazarken elimdeki kaleme tepki veririm çünkü elimde tutmaktayımdır, ayrıca dizlerimin üstünde durduğuna göre not defterime de tepki veriyorum demektir, bu satırlara ise üzerlerine yazdığım için tepki verdiğimi söyleyebiliriz. Ama bilincinde olduğum tek şey söylemeye çalıştığım şey ile size bunu açıkça aktarıp aktaramadığımdır.
***
Yakındaki çalılardan bir kuş havalanıp ufka doğru bağırarak uçmaya başlasa, dönüp onu izleyip duyabilir, sonra da bunu yaptığımın bilincine varmadan sayfama geri dönebilirim. Diğer bir deyişle, tepkisellik, davranışlarımın hesaba kattığı her şeyi kapsarken, bilinç çok daha farklı ve çok daha dar kapsamlı bir fenomendir. Tepki verdiğimiz şeylerin bilincine sadece bazı zamanlarda varırız. Tepkisellik davranışsal ve nörolojik olarak tanımlanabilirken, bilinç, günümüzün bilgileriyle bu şekilde tanımlanamaz.
***
Bu ayrım aslında çok daha geniş kapsamlıdır. Sürekli olarak bir çok şeye bilincimizde hiç bir yansıması olmayan şekillerde tepki veririz. Hem de hiçbir zaman hiçbir yansıması olmayan şekilde. Bir nesne gördüğümüzde, gözlerimiz ve dolayısıyla retinamızdaki imgeler bu nesneye saniyede yirmi kez kıpırdayarak tepki verir; ama biz kıpırdamayan, sabit bir nesne görürüz. Farklı girdiler dizisinin ve onları bir araya getirme işleminin bilincinde olmayız. Uygun bağlam içindeki bir nesnenin retinada olması gerekenden küçük oluşan imgesi, otomatik olarak uzak bir nesne olarak algılanır. Düzeltmeyi yaptığımızın bilincinde olmayız. Renk ve ışık karşıtlığı etkileri ile bir çok diğer algısal çeşitlilik, uyanık olduğumuz zamanlar kadar rüya hallerimizin her anında da biz hiç bilincine varmadan süregider. Bu örnekler, bilincin eski tanımlarına göre bilincinde olmayı bekleyeceğimiz ama kesinlikle olmadığımız süreçlerin çeşitliliğinin ve sayısının çok küçük bir kısmıdır. Burada Titchener’in bilinç için yaptığı  “şu anda gerçekleşen zihinsel süreçlerin toplamı” şeklindeki tanımı düşünüyorum. Şu an, böyle bir savın çok uzağındayız.
***
Ama daha da ileri gidebiliriz. Bilinç, zihinsel yaşamımızın bilincinde olduğumuzdan çok daha küçük bir parçasını oluşturur. Zira, bilincinde olmadığımız şeylerin bilincinde olamayız. Bunu söylemek ne kolay, anlamak ise ne zordur! Bir fenerden, bir odada üzerine ışık düşmeyen bir şeyi aramasını istemek gibidir. Fener, döndüğü her yönde ışık olacağı için, her yerde ışık olduğu sonucuna varmak zorunda kalacaktır. Bilinç de tüm zihne yayılmış gibi görünse de, böyle değildir. Bilincin zamanlaması da ilginç bir sorudur. Uyanık olduğumuz tüm zamanlarda bilinçli miyiz? Öyle olduğunu düşünürüz, hatta bundan eminizdir! Gözlerimi kapatırım ve düşünmemeye çalışsam da, bilinç akmaya devam eder. Düşünceler, imgeler, anılar, içsel diyaloglar, pişmanlıklar, dilekler; kararlar adını vermeyi öğrendiğim farklı durumlar dizisi halindeki büyük bir ırmak, seçici şekilde farkına vardığım dış dünyanın değişen koşullarıyla iç içe geçer. Süreklilik daimidir. En azından hissiyat böyledir. Ne yapıyor olursak olalım, ‘kendi’mizin, derinden de derin benliğimizin, yalnızca uykuda, hatırlanan rüyaların arasında duraklayan bu sürekli akım olduğunu düşünürüz.  Deneyimimiz böyledir. Bir çok düşünür bu süreklilik ruhunu felsefenin başlangıç noktası, kimsenin şüphe edemeyeceği bir kesinlik zemini olarak kabul etmiştir: Düşünüyorum, öyleyse varım.
***
Ama bu süreklilik ne anlama geliyor? Bir dakikanın altmış bin milisaniyeden meydana geldiğini düşünürsek, bu milisaniyelerin her birinde bilinçli olduğumuzu söyleyebilir miyiz? Böyle olduğunu düşünüyorsanız, zaman birimlerini bölmeye devam edin. Nöronların ateşleme hızının sınırlı olduğunu da unutmayın - gerçi bunun bilincin sürekliliği duygusuyla ne ilgisi olduğu hakkında da bir fikrimiz yoktur. Pek az insan bilincin bir şekilde sinir sisteminin üstünde ve çevresinde uçuşan, nöronların dünyevi dinlenme ihtiyaçlarıyla hiç ilgisi olmayan bir varlık olduğunu savunacaktır. Bilincin bu görünürdeki sürekliliğinin aslında bir yanılsama olması çok daha büyük bir olasılıktır -tıpkı bilinçle ilgili diğer metaforlar gibi. Fener benzetmemize dönersek, fener açık olduğunun bilincine yalnızca açık olduğunda varabilecektir. Arada çok büyük zaman boşlukları olsa dahi, etraftaki şeyler genel olarak aynı kalmışsa, fener için ışık sürekli açıkmış gibi olacaktır. Yani düşündüğümüzden daha az zamanda bilinçliyizdir zira bilinçli olmadığımız zamanın bilincinde olamayız. Düşsel ruh hallerinden yavaşça kayan, içgörünün dik yarlarından çağlayan ya da daha asil günlerimizde sakince akan zengin içsel deneyimlerimizin büyük, kesintisiz akımı hissi ise yalnızca bu sayfada oldukları şeydir; öznel bilincin öznel bilince nasıl göründüğüne dair bir metafor.
***
Bunu ortaya koymanın daha da iyi bir yöntemi vardır. Sol gözünüzü kapatıp bu sayfanın sol kenarına baktığınızda, görüş alanınızın yaklaşık 10cm sağ tarafında kalan bir boşluğun bilincinde değilsinizdir. Ama sadece sağ gözünüzle bakmaya devam ederken parmağınızı bir satır boyunca soldan sağa doğru kaydırırsanız, parmağınızın ucunun bu boşluğa gelince kaybolduğunu, diğer ucundan çıkarken tekrar belirdiğini fark edeceksiniz. Bunun sebebi, retinanın burna yakın kısmında optik sinir liflerinin bir araya gelerek beyne doğru yola çıktıkları noktada bulunan iki milimetrelik bir boşluktur[1]. Bu boşlukla ilgili ilginç olan, genellikle anıldığı şekilde bir “kör nokta” olmayıp, bir “olmayan nokta” olmasıdır. Kör bir adam kendi karanlığını görür[2]. Ama siz görüşünüzdeki bir boşluğun bilincinde olmayı bırakın, bu boşluğu göremezsiniz bile. Kör noktaların etrafındaki alanlar boşluksuzca birleştirildiği gibi, bilinç de zaman boşluklarını doldurarak süreklilik yanılsaması yaratır.
***
Günlük davranışımızın ne kadar küçük bir kısmının bilincinde olduğumuza dair örnekler, neredeyse baktığımız her yerde çoğaltılabilir. Piyano çalmak gerçekten harika bir örnektir[3]. Burada çeşitli görevlerden oluşan karmaşık bir dizi, aynı anda, hiçbirinin bilincinde olunmadan gerçekleştirilir: aynı anda okunan iki satır hiyeroglifimsi yazıdan biri sağ eli, diğeri sol eli yönlendirir; on parmak farklı görevlere atanır, parmaklar çeşitli hareket problemlerini farkında olmaksızın çözerken, zihin diyezleri, bemolleri ve düz notaları siyah ve beyaz tuşlara çözümler, tam, çeyrek, onaltılık notaların, eslerin ve uzatmaların zamanlamasına uyar, belki bir el ölçü başına üç vuruş çalarken, diğeri dört vuruş çalar, o esnada ayaklar da çeşitli notaları yumuşatır ya da uzatır. Tüm bu süre boyunca piyanist, bilinçli piyanist, sanatsal esrimenin yedinci katında bu büyük çalışmanın sonucunu yaşıyor, veya bir ihtimal, nota kitabının sayfalarını çeviren hanımefendiyi, ona ruhunu açtığından emin şekilde düşünüyor olabilir! Şüphesiz bu karmaşık eylemlerin öğrenilmesinde bilincin bir rolü olmuştur ama icralarında rol alması gerekmez. Benim göstermeye çalıştığım da budur.
***
Bilinç çoğu zaman gereksiz olmakla kalmaz, oldukça zararlı da olabilir .Ateşli bir arpejler dizisinin ortasındaki piyanistimiz bir anda parmaklarının bilincine varsa, kalakalırdı. Njinsky bir yerlerde, dans ederken kendisini orkestra çukurundan izler gibi hissettiğini, hareketlerinin değil insanlara nasıl göründüğünün bilincinde olduğunu söylemişti. Bir koşucu, yarışta diğerlerine göre nerede olduğunun bilincinde olsa da, bir bacağını diğerinin önüne koyuşunun kesinlikle bilincinde değildir. Bu bilinç, takılıp düşmesine sebep olabilir. Ayrıca benim gibi başarısız bir seviyede tenis oynayan herkes, attığı servisin bir anda “parçalanmasının” ve art arda çifte hatalar yapmanın sinir bozuculuğunu yaşamıştır. Hata yaptıkça insan, hareketlerinin (ve konumunun) daha çok bilincine varır ve işler daha da kötüye gider[4].
***
Bu yorucu çaba olguları yalnızca fiziksel yoğunluk temelinde açıklanamaz zira bilinçle ilgili olarak aynı fenomenler, daha az zorlayıcı işlerde de görülebilir.Tam şu anda nasıl oturduğunuzun, ellerinizin nerede durduğunun, ne hızda okuduğunuzun bilincinde değilsiniz - gerçi, ben söyledikçe bilincine vardınız. Okurken harflerin, kelimelerin, hatta imlanın, cümlelerin ya da noktalama işaretlerinin bile bilincinde değilsiniz. Bilincinde olduğunuz tek şey, bunların anlamlarıdır. Bir konuşmayı dinlerken sesler kelimelere, kelimeler cümlelere, cümleler de söylemeye çalıştıkları şeye, yani anlama dönüşür. Konuşmanın öğelerinin bilincinde olmak, konuşmanın amacını yok eder. Üretim tarafına bakalım. Telaffuzunuzun tamamen bilincinde olarak konuşmaya çalışın. Konuşamaz, öylece kalakalırsınız.
***
Yazarken de, kelimeleri harf harf yazan ,boşlukları bırakan, doğru noktalama işaretlerini koyan, sonraki satıra geçen, birbirini izleyen cümlelere aynı şekilde başlamayan, şuraya bir soru buraya bir ünlem işareti yerleştirmeye karar veren sanki kalemin ya da klavyenin kendisidir. Biz bu esnada tamamen söylemek istediklerimizi ve hitap ettiğimiz insanları düşünmekle meşgul oluruz. Konuşurken ya da yazarken,yaptığımız şeyin gerçekten bilincinde olmayız. Bilinç ne söyleyeceğimize, nasıl söyleyeceğimize ve ne zaman söyleyeceğimize karar verirken işlevseldir ama daha sonra seslerin ya da harflerin düzenli dizilimi, bizim için bir şekilde hallediliverir.
***
<!-- UNIT 016 | HEADING | Başlık: Bilinç Deneyimin Bir Kopyası D -->

Bilinç Deneyimin Bir Kopyası Değildir
***
Boş zihin metaforu Aristoteles’e atfedilen yazılarda kullanılmış olsa da, bilincin bu kaydedici yönünü vurgulayışımız ve daha sonra içgörüyle okunabilecek anılarla dolu olduğunu düşünmeye başlayışımız ancak John Locke 17. yüzyılda zihni tabula rasa (boş tablet) olarak düşündükten sonra olmuştur. Locke zamanımızda yaşasaydı metafor olarak tableti değil fotoğraf makinesini seçebilirdi. Ama temeldeki fikir aynıdır. Bir çok insan da empatiyle, bilincin asli görevinin deneyimleri depolamak, bir kamera gibi kopyalayarak sonraki bir zamanda incelenebilmesini sağlamak olduğunu savunacaktır.
***
Görünen budur. Ama şu sorunları ele alın: Odanızın kapısı sağa doğru mu açılıyor sola doğru mu? İkinci en uzun parmağınız hangisi? Dişlerinizi fırçalarken kaç dişinizi görüyorsunuz? Telefonunuzun tuşlarında hangi harfler hangi sayılarla ilişkili? Tanıdık bir odadaysanız, arkanıza bakmadan duvardaki nesneleri yazın, sonra da bakıp kontrol edin. Bu kadar çok sayıdaki geçmiş deneyimden depoladığınız varsayılan imgelerden ne kadar azını bilinçli olarak inceleyebildiğiniz görünce şaşıracağınızı düşünüyorum. O tanıdık kapı birden diğer yöne açılsa, bir parmağınız aniden uzasa, fazladan bir dişiniz çıksa, telefon farklı üretilmiş olsa ya da arkanızdaki pencereye yeni bir çerçeve takılmış olsa, bunu hemen fark edersiniz ki bu da zaten “biliyor” olduğunuzu ama bunun bilincinde olmadığınızı gösterir. Psikologlar için çok tanıdık olan bu olgu, tanıma ile hatırlama arasındaki ayrımdır. Bilinçli olarak hatırlayabildikleriniz, bilgilerinizin okyanusunda ancak bir çay kaşığını doldurur.
***
Bu tür deneyler bilinçli hafızanın kimi zaman düşünüldüğü gibi duyusal imgelerin depolanması anlamına gelmediğini gösterir. Bu şeyleri defalarca gözlemlemiş olsanız dahi, yalnızca bir zamanda parmak uzunluklarınızı, kapınızı, dişlerinizin sayısını bilinçli olarak incelediyseniz hatırlayabilirsiniz. Duvarda neler olduğunu bilinçli olarak irdelemediyseniz ya da yakın zamanda duvarı temizlemediyseniz, neleri unuttuğunuza şaşırabilirsiniz. Konuya içgörüyle yaklaşın. Her seferinde yaptığınız, kendinize orada neler “olması gerektiğini” sormak değil mi? Fikirler ve akıl yürütmeden mi yola çıktınız yoksa bir imgeden mi? Bilinçli hatırlama, imgelerin değil daha önce bilincine vardığınız şeylerin hatırlanması ve bu öğelerin mantıklı ya da makul motiflere yerleştirilmesidir[5].
***
Bunu farklı şekilde gösterelim. Şu an içinde bulunduğunuz odaya girip bu kitabı okumaya başladığınız zamanı düşünün. İçgörüyle yaklaşın ve sorun: baktığınız imgeler, içeri girip oturduğunuzda aldığınız duyusal görüntülerin gerçek kopyaları mıdır? Kendinizi kapıdan geçerken, belki de kuş bakışı olarak gördüğünüz, sonra da belki muğlakça oturduğunuzu gördüğünüz imgeler yok mu? Bunların hiç birini içgörünüz dışında deneyimlemediniz! Olayın etrafındaki ses alanlarını çağırabilir misiniz? Ya da oturup baskıyı ayaklarınızdan çekip okumaya başlarken duyduğunuz dokunsal hisleri? Elbette düşünmeye devam ederek hayali anılarınızı, odaya girişinizi olduğu gibi “görecek”, sandalyenin sesini “duyacak” ve cilt duyularını “hissedecek” şekilde düzenleyebilirsiniz. Ama ben bunun büyük kısmının yaratılmış imgeler -biraz sonra “anlatımlaştırma” diyeceğimiz şey- olduğunu, deneyimin gerçekte nasıl olduğundan ziyade, nasıl olmuş olması gerektiğinden türediğini öneriyorum. Yüzmeye gittiğiniz son zamanı hatırlayın: Büyük olasılıkla bir deniz kıyısı, göl ya da havuzun büyük ölçüde hatırlamaya dayalı bir imgesine sahipsiniz. Ama sıra kendinizi yüzerken hayal etmeye gelince, işte! Dans eden Njinsky gibi, kendinizi yüzerken görürsünüz: gözünüzle asla görmediğiniz bir durum! Yüzmenin gerçek duyumlarına, su çizgisinin nerenize geldiğine, suyun cildinizdeki basıncına ya da nefes almak için kafanızı çevirdiğinizde gözlerinizin ne kadarının suyun altında kaldığına dair pek de bir şey hatırlayamazsınız[6] . Benzer şekilde en son açık havada uyuduğunuz, paten yaptığınız ya da -en son çare olarak- insanların içinde yaptığınıza pişman olduğunuz bir eylemde bulunduğunuz zamanı düşünürseniz, gerçekten deneyimlediğiniz şeyleri görmek, duymak ya da hissetmek yerine, bunları nesnel şekilde yeniden yaratma, sanki bir başkasıymışsınız gibi kendinizi dışarıdan görme eğiliminde olduğunuzu görürsünüz. Demek ki hatıralara bakmak , büyük ölçüde uydurmaya, kendinizi başkalarının gördüğü gibi görmeye dayanır. Hafıza, “öyle olmuş olmalı”ların aracıdır. Gerçi, bu durumların hepsinde tümevarımla deneyimin öznel bir görünümünü, bunun o deneyimin kendisi olduğundan şüphe duymayacağınız şekilde yaratabileceğinizden de şüphem  yok.
***
<!-- UNIT 021 | HEADING | Başlık: Bilinç Kavramlar İçin Gerekli -->

Bilinç Kavramlar İçin Gerekli Değildir
***
Bilinçle ilgili büyük karmaşalardan biri de, bilincin kavramların oluştuğu özel ve özgün bir mekan olduğu inancıdır. Bu çok eski bir düşüncedir: çeşitli somut, bilinçli deneyimlerimiz vardır ve bunlardan benzer olanlarını bir araya getirerek kavramları oluştururuz. Bu fikir, kavram oluşumunu incelediklerini düşünen bir çok psikoloğun deneylerinin paradigması bile olmuştur. Max Müller, 19. yüzyıldaki büyüleyici tartışmalarından birinde bu sorunu bir doruğa ulaştırarak, “kim bir ağaç görmüştür ki?” diye sormuştur. “Hiç kimse bir ağaç görmemiş, yalnızca şu veya bu çam, meşe ya da elma ağacını görmüştür… Dolayısıyla ağaç, bir kavramdır ve bu yüzden görülemez ya da duyularla algılanamaz”[7]. Çevrede bulunanlar belirli ağaçlardır ve genel bir ağaç kavramı yalnızca bilinçte bulunur.
***
Kavramlar ve bilinç arasındaki ilişkiyi kapsamlı şekilde tartışabiliriz. Burada yalnızca ikisi arasında mecburi bir bağlantı olmadığını göstermekle yetineceğiz. Müller hiç kimsenin bir ağaç görmediğini söylerken, nesne hakkında bildikleriyle nesnenin kendisini karıştırır. Sıcak güneşin altında kilometrelerce yürümüş her yorgun yolcu bir ağaç görmüştür. Bir köpek tarafından kovalanan her kedi ya da sincapda bir ağaç görmüştür. Arının bir çiçek kavramı, kartalın bir yar kavramı, yuva yapan bir kuşun ise yeşil yapraklarla çevrili bir dal çatalı kavramı vardır. Kavramlar yalnızca davranışsal olarak benzer şeylerin sınıflarıdır. Temel kavramlar, deneyimi önceler. Davranışın oluşabilmesi için gereken aptik yapıların temelini oluştururlar[8] Müller aslında, hiç kimse bir ağacın bilincinde olmamıştır demeliydi. Zira bilinç, kavramların bir deposu olmamakla kalmaz, genellikle onlarla hiçbir işi yoktur! Bilinçli olarak bir ağaç düşündüğümüzde, bilincinde olduğumuz şey belirli bir ağaç, evimizin yanındaki bir çam, porsuk ya da meşedir. Bu ağacın tüm kavramın yerine geçmesini sağlarız. Tıpkı kavramsal bir kelimeyle yaptığımız gibi. Aslında, dilin en önemli işlevlerinden biri, kelimenin kavramın yerine geçmesini sağlamaktır ve kavramsal malzeme hakkında konuşup yazarken yaptığımız şey tam olarak budur. Bunu yapmamız gerekir zira kavramlar genel olarak bilincin içinde değildir.
***
<!-- UNIT 024 | HEADING | Başlık: Bilinç Öğrenme İçin Gerekli De -->

Bilinç Öğrenme İçin Gerekli Değildir
***
Bilinçle ilgili üçüncü önemli yanılgı, bilincin öğrenmenin temeli olduğu görüşüdür. Özellikle 18 ve 19. yüzyılın kalabalık ve parlak ilişkilendirmeci psikologlar dizisi için öğrenme, bilinçteki fikirlerin benzerlik, süreklilik ya da farklı ilişkiyle gruplanması demekti. Bahsettiğimizin bir insan ya da hayvan olması önemli değildi. Öğrenme “deneyimden faydalanmak” ya da fikirlerin bilinç içinde bir araya gelmesiydi -Sunuş bölümünde de belirttiğim gibi. Böylece güncel genel kültür, niye olduğunu pek de anlamadan, bilincin öğrenme için gerekli olduğu fikrini miras almıştır. Konu biraz karışıktır. Ayrıca ne yazık ki, psikoloji içinde kimi zaman aslında 19. yüzyılın omurilik refleksi terminolojisinin aşırı genellenmesinden oluşan anlaşılmaz bir dille bozulmuştur. Ama kendi amaçlarımız için öğrenme konusundaki laboratuvar araştırmalarının üç tür öğrenmeyle ilgili olduğunu söyleyebiliriz: sinyal öğrenme, beceri öğrenme ve çözüm öğrenme. Hepsini sırayla ele alarak “bilince gerek var mı?” sorusunu soralım.
***
Sinyal öğrenme (yani klasik, Pavlovcu koşullandırma) en basit örnektir. Bir insanın gözüne yaklaşık on kez bir ışık tutulup, hemen ardından hava üflenirse, önceden yalnızca hava geldiğinde kırpılan göz kapağı, yalnızca ışık verildiğinde de kırpılmaya başlar ve deneyler ilerledikçe bunun sıklığı da artar[9]. Bu çok iyi bilinen sinyal öğrenme sürecini yaşayan denekler, bu öğrenmenin hiç bir bilinçli parçası olmadığını söyler. Gerçekten de bu örnekte bilinç, gözü bilinçli olarak kırpmak suretiyle yardımcı olmaya çalıştığında, öğrenmeyi engeller. Daha gündelik durumlarda, aynı basit ilişkilendirmeli öğrenmenin, gerçekleştiğine dair hiç bir bilinç oluşmadan gerçekleştiği de gösterilebilr. Oldukça lezzetli bir yemek yediğiniz esnada belirli bir müzik çalınırsa, müziği daha sonra tekrar duyduğunuzda biraz daha fazla beğenirsiniz ve ağzınızda biraz daha fazla tükürük oluşur. Müzik, yargınızla karışan bir zevk sinyali olmuştur. Aynısı resimler için de geçerlidir[10]. Laboratuvarda bu tür testlere katılmış bireylere, müziği ya da resimleri yemekten sonra niye daha çok beğendikleri sorulduğunda, buna cevap verememişlerdir. Bir şey öğrendiklerinin bilincinde değillerdir. Ama burada asıl ilginç olan şudur: önceden fenomen hakkında bilgi sahibiyseniz ve yemekle müzik ya da resim arasındaki ilişkinin bilincindeyseniz, öğrenme gerçekleşmer. Burada da bilincin bu tür öğrenme için gereksiz olmakla kalmayıp, bu beceriyi azalttığını görürüz.
***
Daha önce becerilerin icrasında gördüğümüz gibi, bunların öğrenilmesinde de bilinç, gerçekten de çaresiz bir izleyici gibidir. Bu gerçeği basit bir deneyle gösterebiliriz. Her iki elinize birer metal para alın ve ikisini de havaya atıp, her birini diğer elinizle yakalayacak şekilde havada çapraz geçmelerini sağlayın. Bunu yaklaşık on denemede öğrenebilirsiniz. Bu esnada kendinize sorun: yaptığınız her şeyin bilincinde misiniz? Bilince gerek duyduğunuz bir nokta var mı? Öğrenmenin bilinçli olmaktan ziyade “organik” olduğunu göreceğinizi düşünüyorum. Bilinç sizi göreve taşır, ulaşılacak hedefi belirler. Ama o noktadan sonra, belki bu tür işlerdeki becerileriniz hakkındaki birkaç nevrotik endişenin ötesinde, öğrenme işi sizin yerinize halledilir. Ancak 19. yüzyılda, bilinç “davranışın mimarı” olarak görüldüğünden, bu görevin açıklaması, bilincin iyi ve kötü hareketleri algılayarak, seçimli şekilde iyileri tekrarlayıp kötüleri kenara attığı şeklinde yapılırdı.
***
Karmaşık becerilerin öğrenilmesi de bu anlamda farklı değildir. Klavye kullanımı kapsamlı şekilde araştırılmıştır ve deneycilerin ortak söylemi, “yöntemlerdeki tüm uyarlamaların ve kısayolların bilinçsiz olarak yapıldığı, yani öğrenciler tarafından tesadüfen keşfedildiğidir. Öğrenciler bir anda işin bazı kısımlarını yeni ve daha iyi şekilde yaptıklarını fark etmişlerdir”[11]. Para atma deneyinde, bilincin müdahale ettiği durumlarda, öğrenmeyi engellediğini dahi görmüş olabilirsiniz. Bu, daha önce icra ile ilgili olarak gördüğümüz gibi, becerilerin öğrenilmesinde de sık rastlanan bir bulgudur. Çok bilincine varmadan öğrenmenin gerçekleşmesine izin verirseniz,her şey daha kolay ve verimli şekilde ilerler. Kimi zaman haddinden fazla böyledir. Klavye kullanma gibi karmaşık becerilerde insan, sürekli olarak “ben” yerine “bne” ya da “ebn” yazmaya alışabilir. Bunun devası, hatalı olan “bne”yi devamlı şekilde, bilinçli olarak yazmaktır. Bu şekilde “çalışma mükemmellik getirir” özdeyişinin aksine, hata ortadan kaybolur. Bu fenomene “negatif pratik” denir.
***
Laboratuvarda sıkça incelenen hareket becerileri olan dönen-takip ya da aynada iz sürme deneylerinde de, tüm hareketlerinin bilincinde olması istenen denekler, en kötü sonuçları alır[12]. Konuştuğum atletizm çalıştırıcılarının da farkında olmadan bu laboratuvarda kanıtlanmış prensipleri izleyerek, atletlere yaptıkları şeyi düşünmemelerini öğütlediklerini öğrendim. Zen okçuluğu çalışmaları bu konuda çok açıktır: Okçuya kendisinin yayı gerip oku bıraktığını düşünmemesini, yayın kendi kendini germesini ve okun kendi kendini bırakmasını sağlayarak bilinçten kurtulmasını öğütler. Çözüm öğrenme (Enstrümantal öğrenme ya da işlemci koşullandırması) daha karmaşık bir durumdur. Kişi bir probleme çözüm ya da hedefe giden bir yol bulurken, bilinç problemin belli bir şekilde düzenlenmesinde önemli bir rol oynar. Yine de bilinç gerekli değildir. Bir insanın aradığı hedefin de, o hedefe ulaşmak için bulduğu çözümün de bilincinde olmadığı örnekler verilebilir.
***
Bunu da diğer bir deneyle gösterebiliriz. Bir insandan karşınıza geçip art arda aklına gelen her kelimeyi söylemesini, kelimeler arasında size kelimeyi yazmanız için iki-üç saniye tanımasını isteyin. Her çoğul kelimeden (ya da sıfattan, soyut kelimeden vs…) sonra “güzel”, “doğru” gibi bir şeyler söylerseniz, ya da sadece “hıhı” der, gülümser veya kelimeyi hoş şekilde tekrarlarsanız, karşınızdaki kelime sıralamaya devam ettikçe çoğul kelimeler (ya da her ne seçtiyseniz) artacaktır. Burada önemli olan, deneğin herhangi bir şey öğrendiğinin farkında olmamasıdır[13]. Sizin cesaretlendirici tepkilerinizi artırmaya çalıştığının, hatta bu problem için bulduğu çözümün bile bilincinde değildir. Her gün, tüm sohbetlerimizde, birbirimizi bu şekilde eğitiriz ve bunun bilincinde olmayız.
***
Bu tür bilinçsiz öğrenme, sözel davranışla kısıtlı değildir. Bir psikoloji sınıfının öğrencilerinden, kampüsteki kırmızı giyen tüm kızlara iltifat etmeleri istenmişti. Bir hafta içinde kantin bir kırmızı (ve dostluk) fırtınasına dönüşmüştü. Kızların hiç biri etkilendiklerinin farkında değildi. Bir diğer sınıf, bilinçli ve bilinçsiz öğrenme ile eğitim konusunu işledikten bir hafta sonra bunu profesörün üstünde denedi. Salonun sağ tarafına doğru her yöneldiğinde pür dikkat dinleyip, esprilere kahkahalarla güldüler. Söylenene göre profesörü kapının dışından anlatacak şekilde eğitmeye çok yaklaşmışlar, profesör ise sıra dışı bir durum fark etmemişti.[14]
***
Bu araştırmaların çoğundaki kritik sorun şudur: denek önceden bu tür bağlantıları aramaya karar verirse, elbette neyi yapmayı öğrendiğinin bilincine varacaktır. Bunun önüne geçmenin bir yöntemi, deneğin algılayamayacağı bir davranışsal tepki kullanmaktır. Bu da başparmakta bulunan ve hareketini algılayamadığımız çok küçük bir kas kullanılarak yapılmıştır. Kasın hareketi yalnızca elektriksel bir kayıt cihazıyla görülebilr. Deneklere müzikle birleşen, aralıklı ve rahatsız edici seslerin kas gerilimi üzerindeki etkilerinin araştırıldığı söylenmiştir. Vücutlarına dört elektrot yerleştirilmişse de tek gerçek elektrot başparmak kasına bağlı olandır. Cihaz, başparmak kasında bir kıpırdamayı elektronik olarak fark ettiğinde, rahatsız edici gürültüyü 15 saniye boyunca durduracak, ya da o an çalmıyorsa 15 saniye geciktirecek şekilde ayarlanmıştı. Tüm deneklerde gürültüyü durduran ve denek tarafından algılanamayan başparmak kasılmasının sıklığı, denekler gürültüyü durdurmayı öğrendiklerinin bilincinde olmamasına rağmen artmıştır. [15]
***
Yani bilinç, öğrenme sürecinin gerekli bir parçası değildir ve bu, sinyal, beceri ya da çözüm öğrenme için geçerlidir. Bu büyüleyici konuda elbette söylenebilecek pek çok şey vardır zira güncel davranış değişikliği araştırmalarının çoğu, bu doğrultudadır. Ama, şu an için bilinçli deneyimin tüm öğrenme süreçlerinin temeli olduğu yönündeki eski doktrinin açıkça ve kesinlikle hatalı olduğunu göstermiş olduk. Bu noktada, bilinçli olmaksızın öğrenebilen ve problem çözebilen insanların var olduğunu düşünmenin en azından mümkün -”mümkün” diyorum- olduğunu söyleyebiliriz.
***
<!-- UNIT 034 | HEADING | Başlık: Düşünmek İçin Bilinç Gerekli D -->

Düşünmek İçin Bilinç Gerekli Değildir
***
Zihnin basit yönlerinden daha karmaşık yönlerine doğru gittikçe, giderek daha da muğlaklaşan bölgelere ulaşırız. Terimlerin kullanımı giderek daha zor hale gelir. “Düşünme” de kesinlikle bunlardan biridir. Ve düşünme için bilincin gerekli olmadığını söylemek bile içimizden itirazların yükselmesine yol açar. Şüphesiz ki düşünmek, bilincin eti kemiği olsa gerektir! Biraz ağırdan alalım. Burada söz ettiğimiz şey, “bir şey hakkında düşünmek” veya “bir şeyi düşünmek” diyebileceğimiz, gerçekten de bilincin imgelerle dolu mahallesinin çevrelediği serbest ilişkilendirme olgusudur. Ama konu hiç de bu kadar açık değildir.
***
Başlangıç olarak, sonuçları doğru ya da yanlış olarak değerlendirebilecek düşünme türünü ele alalım. “Yargıya varmak” olarak bilinen bu düşünme türü, az önce söz ettiğimiz çözüm öğrenmenin uç bir türüne benzer. Bizi doğrudan konunun kalbine ulaştıracak olan, basit, yüzeysel görünecek kadar basit bir deneydir. Bir kalem ve silgi ya da farklı miktarlarda su doldurulmuş iki bardak gibi özdeş olmayan iki nesne alıp önünüzdeki masaya yerleştirin. Sonra, konuya dikkatinizi yoğunlaştırmak için gözlerinizi kısarak, her ikisini de baş ve işaret parmaklarınızla kaldırıp hangisinin daha ağır olduğuna karar verin. Şimdi içgörünüzü yaptığınız işe yöneltin. Nesnelerin parmaklarınızın derisine uyguladığı basıncın, her ikisinin ağırlığını aşağı çekme etkisinin, nesnelerin kenarlarındaki çıkıntıların ve benzeri şeylerin bilincinde olduğunuzu görürsünüz. Sıra geldi hangisinin daha ağır olduğuna karar vermeye. Bu nerededir? Heyhat! Hangi nesnenin daha ağır olduğunu yargılama eylemi hiç de bilinçli değildir! Sinir sisteminiz bu bilgiyi size bir şekilde ulaştırır. Bu sürece yargısal düşünme adını verirsek, bu tür düşünmenin kesinlikle bilinçli olmadığını görürüz. Basit bir deney olduğu doğru, ama son derece de önemli.Tek hamlede, bu tür düşünme süreçlerinin bilinçli zihnin yapısını teşkil ettiği geleneğini yıkr.
***
Bu deney türü 20. yüzyılın başında, sonradan Würzburg Ekolü olarak anılacak oluşumda kapsamlı olarak araştırıldı. Her şeyi başlatan, Karl Mabe’nin 1901’de yaptığı, yukarıdakine çok benzeyen, tek farkı küçük ağırlıkların kullanılmış olması olan deney olmuştur[16]. Denekten önündeki iki ağırlığı kaldırarak daha ağır olanı karşısındaki deneycinin önüne bırakması isteniyordu. Yargılama sürecinin hiç bir zaman bilinçli olmaması hem deneycileri, hem de her biri yüksek eğitimli içgörü psikologları olan denekleri şaşırtmıştı. Fizik ve psikoloji daima ilginç tezatlar sergiler. Marbe’nin saçma denebilecek kadar basit görünen deneyinin psikoloji için yaptığı etkinin, hazırlaması son derece zor Michaelson-Morley deneylerinin fiziğe yaptığı etkiye denk olması da bilimin ironilerinden biri sayılabilir. İkinci deneyin “esir” denen ve tüm uzayda var olduğu varsayılan maddenin var olmadığını kanıtlaması gibi, ağırlık yargılama deneyi de bilincin alameti farikası kabul edilen yargılamanın, bilinçte hiç bir yeri olmadığını göstermişti.
***
Burada yapılabilecek bir itiraz var. Belki de nesneleri kaldırırken yargılama o kadar hızlı gerçekleşiyor ki, yaptığımızı fark etmiyoruz veya unutuyoruz. Nihayetinde, içgörüde birkaç saniyede gerçekleşen şeyleri anlatmak için yüzlerce kelime kullanıyoruz (bu bile ne büyüleyici bir olgu!). Olanlara dair anılarımız, biz daha onları ifade etmeye çalışırken solmaya başlar. Belki Marbe’nin deneyinde de olan buydu. Belki de hatırlayabilseydik, yargılama dediğimiz düşünme türünü bilincimizde bulmamız mümkün olacaktı.
***
Marbe’den birkaç yıl sonra Watt bu sorunu ele aldı[17]. Bunu çözmek için farklı bir yöntemi, kelime çağrışımlarını kullandı. Deneğe, kartlara yazılmış kelimeler gösteriliyor, denekten mümkün olduğunca hızlı şekilde ilişkili bir kelime söylemesi isteniyordu. Bu yöntemin adı serbest çağrışım değil, “kısmi kısıtlı çağrışım”dır: farklı dizilerde denekten gördüğü kelimeyle bir üst sınıfı (meşe-ağaç), bir eş sınıflıyı (meşe-çınar) ya da bir alt sınıfı (meşe-dal); bir bütünü (meşe-orman), bir parçayı (meşe-palamut) ya da ortak bir bütünün farklı bir parçasını (meşe-patika) ilişkilendirmesi isteniyordu. Bu kısıtlanmış çağrışım görevinin doğası, bilinci dört aşamaya ayırmayı mümkün kılıyordu: kullanılacak kısıtın belirlenmesi (örn: üst sınıf), uyarıcı kelimenin sunumu (örn: meşe), uygun bir çağrışımın aranması ve sözlü cevap (meşe-ağaç). İçgörü kullanan gözlemcilerden kendilerini her seferinde bir aşamaya kısıtlayarak her birinde kendi bilinçlerini daha net algılamaları isteniyordu.
***
Bu parçalama yönteminin Marbe’nin çıkarımlarını çürütmesi ve düşünme bilincinin Watt’ın üçüncü aşamasında, uygun kelime arayışı aşamasında bulunması bekleniyordu. Ama elbette böyle bir şey olmadı. Aksine, içgörüsel anlamda boş olan tek aşama buydu. Talep edilen ilişki türü gözlemci tarafından iyice anlaşılıp uyaran kelime verildikten sonra gerçekleşen düşünme süreci otomatik ve bilinçsiz görünüyordu. Bu kayda değer bir sonuçtu. Bunu başka bir deyişle kişi düşünme işini, ne hakkında düşüneceğini bilmeden önce yapar diye özetleyebiliriz. Konunun önemli kısmı, tüm sürecin otomatik olarak işlemesini sağlayan yönergelerdir. Bu hazırlayıcı yönergelere kısaca yönşaat diyeceğim. Bu sözle hem yönerge hem de inşa alt anlamlarını ima ediyorum[18]. Bu durumda düşünme bilinçli değil, bir yönşaatı ve yönşaatın üzerinde çalışacağı malzemeyi izleyen otomatik bir süreçtir.
***
Ama kendimizi kelime çağrışımlarıyla kısıtlamamız da gerekmez. Her tür problemi, istemli eylemlere daha yakın olanları bile ele alabiliriz. Kendime “bir yaz gününde güneş altında duran bir meşe düşüneceğim” dersem bu bir yönşaattır ve aslında düşündüğüm şey, Watt’ın kısıtlı çağrışımlarında olduğu gibi, bilinmez denizlerden bilincimin kıyılarına vuran ilişkili imgelerden bir dosyadır.
***
Önümüzde dikey bir çizgiyle bölünmüş 6 ve 2 rakamları olsa (6 | 2) bu uyaranın üreteceği düşünceler, verilen yönşaatın toplama, çıkartma ya da bölme olmasına göre sekiz, dört ya da üç olacaktır. Önemli olan, yönşaatın kendisinin, yani toplama, çıkartma ya da bölme sürecinin kendisinin sinir  sisteminin derinliklerinde kaybolmasıdır. Ama “zihnin içinde” bir yerde olduğu açıktır zira aynı uyaran üç farklı tepkiden birine yol açabilr. Bu da, bir kez başlattıktan sonra kesinlikle farkında olmadığımız bir şeydir.
***
Aşağıdaki gibi bir şekil dizisini ele alalım: [ŞEKİL] Dizideki bir sonraki şekil nedir? Bu cevaba nasıl ulaştınız? Size yönşaatı sunduğumda, cevabın bir üçgen olduğunu otomatik olarak “görürsünüz”. Cevaba ulaşma sürecinizi incelediğinizde gerçekten ilgili süreci ortaya çıkartamadığınızı, kendinize bu doğrultuda bir yönşaat vererek sürecin nasıl olması gerektiğine dair düşünceler uydurduğunuzu öne sürüyorum. Görev esnasında bilincinde olduğunuz tek şey yönşaat, yani sayfadaki şekiller ve sonrasında da çözümdü.
***
Bunun daha önce söz ettiğim konuşma konusundan da pek farkı yoktur. Konuşurken ne kelime arayışımızın, ne kelimeleri tümcelere dönüştürme sürecimizin, ne de tümcelerden cümleler oluşturma çabamızın bilincinde olmayız. Yalnızca kendimize verdiğimiz yönşaatlar dizisinin bilincine varırız. Bunlar daha sonra otomatik olarak, hiç bir bilinç olmadan, konuşmaya dönüşür. Dilersek üretildiği sırada konuşmanın bilincine varabilir, böylece yeni yönşaatlara yol açan bir geri besleme sağlayabiliriz.
***
Sonuç olarak, sıklıkla bilincin can damarı olarak düşünülen asıl düşünme sürecinin hiç de bilinçli olmadığı; yalnızca hazırlığının, malzemelerinin ve sonucunun bilinçli olarak algılanabildiği yargısına ulaşırız.
***
<!-- UNIT 046 | HEADING | Başlık: Akıl Yürütme İçin Bilinç Gerek -->

Akıl Yürütme İçin Bilinç Gerekli Değildir
***
İnsanın akıl yürüten hayvan olduğu yaklaşımı, onu homo sapiens adıyla tahta çıkartan gelenek, tüm kudretli genelleyiciliğiyle, bilincin akıl yürütmenin merkezi olduğu yönündeki lütufkar varsayımın üzerinde durur. Bu varsayıma dair tüm tartışmalar, “akıl yürütme” teriminin kendisinin muğlaklığı yüzünden utanca boğulr. Bu muğlaklık bir akıl yürütme “yeti”sinden bahseden bir “yeti” psikolojisinin mirasıdır - bu yeti elbette bilincin “içinde” bulunur. Akı yürütme ve bilincin bu zoraki duruşları, doğruluk, nasıl akıl yürütmemiz gerektiği ve mantık gibi -her biri çok farklı şeyler olan- fikirlerle daha da karmaşık hale gelir. Ve bilinçli akıl yürütmenin yapısının “mantık” olduğu varsayımı, kıyaslamaların, zihnin iç tarafında göründükleri gibi şeyler olmadıklarını çok iyi bilen nesiller dolusu alimin kafasını karıştırmıştır. Akıl yürütme ile mantık arasındaki ilişki, sağlık ile tıp ya da -daha iyisi- davranış ile ahlak arasındaki ilişkiye benzer. Akıl yürütme, gündelik dünyadaki bir “doğal düşünce süreçleri” tanımlar. Mantık ise, amacımız nesnel doğruluk olduğunda -ki gündelik hayat nesnel doğruluğu pek de umursamaz- nasıl düşünmemiz gerektiğini tanımlar. Mantık, doğal akıl yürütmeyle vardığımız sonuçları gerekçelendirme bilimidir. Burada anlatmaya çalıştığım şey, bu tür doğal akıl yürütme için bilincin gerekli olmadığıdır. Mantığın var oluş sebebi, akıl yürütmenin büyük bölümünün bilinçsiz olmasıdır.
***
İlkel akıl yürütme yöntemleri diyebileceğimiz ve bilinç olmaksızın gerçekleştiğini gördüğümüz fenomenlerle başlayalım. Yol seçme, kelimeler, notalar, hareketler, boyut ve renk sabitlerindeki algısal düzeltmeler -bunların tümü, bilincin bir iteklemesi, dokunması hatta bakışı dahi olmadan süregiden ilkel akıl yürütme türleridir. Daha “standart” akıl yürütmeler bile bilinçsiz gerçekleşebilir. Daha önceden bir veya daha çok kez bir tahta parçasının belli bir su birikintisinde yüzdüğünü fark eden bir çocuk, yeni bir durumda diğer bir tahta parçasının diğer bir su birikintisinde yüzeceği sonucuna doğrudan varacaktır. Buna kimi zaman özel durumlardan akıl yürütme denir ve özünde sıra dışı bir beceri değil, sadece genellemeye dayalı beklentidir. Tüm yüksek omurgalılar bu beceriye sahiptir. Bu akıl yürütme bilincin değil, sinir sisteminin yapısındadır. Ama bilinç olmadan süregiden daha karmaşık bir akıl yürütme de vardır. Zihinlerimiz, bilincin ayak uydurabileceğinden çok daha hızlı çalışır. Hepimiz genel görüşlerimizi, iddialarımızı geçmiş deneyimlerimize dayanarak, otomatik olarak türetiriz. Görüşün temellendiği geçmiş deneyimi yalnızca kimi zaman, sonradan aklımıza gelirse ortaya çıkartabiliriz. Makul çıkarımlara ulaşıp da bunları pek de gerekçelendiremediğimiz ne kadar çok durum vardır! Çünkü akıl yürütme bilinçli değildir. Başkalarının duyguları ve kişilikleri hakkında akıl yürütmeyi ya da eylemlerinden itkilerini çözmeye çalışmayı ele alalım. Bunlar motor becerilerin icrasında da gördüğümüz gibi, bilincin gereksiz olmakla kalmayıp süreci açıkça baltaladığı, sinir sistemimizin otomatik çıkarımlarının sonuçlarıdır[19].
***
“Ama şüphesiz ki bu durum entelektüel düşüncenin en yüksek süreçleri için doğru olamaz!” diye bağırdığınızı duyuyorum. Mutlaka en sonunda, bir yerlerde, her şeyin altın bir netlikle önümüze yayıldığı, düzenli akıl yürütme sürecinin farkındalığın gözü önünde sürdüğü bilinç imparatorluğuna ulaşmamız gerekir. Ama gerçekler pek de bu kadar şaşaalı değildir. Problemlerinin başına oturmuş, bilinçli tümevarım ve tümdengelim ile bunları çözen bilim adamı imgesi, en az tek boynuzlu at kadar mitolojiktir. İnsanlığın en büyük kavrayışları çok daha gizemli şekillerde ortaya çıkmıştır. Helmholtz’un mutlu düşünceleri “çoğu zaman düşünceme yavaşça sızıyor, bense önemlerinden hiç şüphelenmiyordum… diğer durumlarda aniden, ben hiç çaba sarf etmeden gelirdi… özellikle ağaçlı tepelerde güneşli havalarda sakince yürürken ortaya çıkmayı severlerdi!”[20].
***
Gauss ise yıllar boyunca başarısızca çözmeye çabaladığı bir aritmetik kuramından bahsederken, “ani bir şimşek çakması gibi, bulmaca çözülmüştü. Daha önce bildiklerimi, başarımı mümkün kılan şeylere bağlamamı mümkün kılan bağlantının ne olduğunu ben bile söyleyemiyorum” demişti [21]. Parlak matematikçi Poincaré, keşiflerine varış yöntemlerine özel ilgi duyuyordu. Paris Psikoloji Derneği’nde yaptığı ünlü bir konuşmasında, katıldığı bir jeoloji gezisini anlatmıştır: “Gezinin olayları matematik çalışmalarımı unutmamı sağlamıştı. Coutances’a ulaştığımızda, bir yere gitmek üzere otobüse bindik. Ayağımı basamağa koyar koymaz, fikir bir anda geldi. Düşüncelerimde bu fikre yol açabilecek hiç bir şey yok gibiydi ama o an Fusch fonksiyonlarını tanımlamak için kullandığım dönüşümün, Öklid-dışı geometridekilerle özdeş olduğunu anladım!”[22].
***
Görünen o ki, bu ani kavrayışlar, incelenen konuların günlük deneyimden pek etkilenmediği daha soyut bilimlerde daha da aşikardır .Einstein’ın yakın bir arkadaşı bana “müthiş fikirlerin çoğu Einstein’a o tıraş olduğu esnada o kadar ani şekilde geliyormuş ki, şaşkınlıktan kendisini kesmemek için çok yavaş tıraş olması gerekiyormuş” demişti. İngiltere’nin tanınmış fizikçilerinden biri, Wolfgang Köhler’e “Aramızda YOB’dan bahsederiz: Yatak, Otobüs ve Banyo. Bilimimizin en büyük keşifleri buralarda yapılır” demiştir. Burada dikkat edilmesi gereken, yaratıcı düşüncenin bir çok aşaması olduğudur: birincisi, problemin bilinçli olarak değerlendirildiği hazırlık aşamasıdır. Sonra probleme bilinçli olarak odaklanılmayan bir kuluçka dönemi gelir. Son olarak ,daha sonra mantıkla gerekçelendirilen aydınlanma aşaması vardır. Bu önemli ve karmaşık problemlerle, ağırlık yargılama ve çember-üçgen dizisi gibi daha basit olanları arasındaki benzerlikler ortadadır. Hazırlık aşaması temel olarak karmaşık bir yönşaatın, üzerinde çalışacağı malzemelerle beraber kurulmasıdır. Ama ardından gelen asıl akıl yürütme aşamasının, keşfe giden karanlık sıçrayışın, basit ağırlık yargılama sürecindeki gibi, bilinçte hiç bir temsili yoktur. Gerçekten de kimi zaman, problemin çözülmesi için unutulması gerekir.
***
<!-- UNIT 052 | HEADING | Başlık: Bilincin Konumu -->

Bilincin Konumu
***
Söz etmek istediğim son mantık hatası, hem önemli hem de ilginçtir ve bunu sona bırakmamın sebebi, bilince dair “sokaktaki adam”ın kuramlarına öldürücü darbeyi indirdiğini düşünmemdir. Bilinç nerededir?
***
Herkes ya da neredeyse herkes, hemen “kafamda” diye cevap verir. Bunun sebebi içgörümüzde gözlerimizin ardındaki içsel bir mekana bakar gibi hissetmemizdir. Ama “bakmak” derken neyi kast ediyor olabiliriz? Bazen daha net içgörü için gözlerimizi bile kaparız. Ayrıca “baktığımız” şey nedir? Uzamsal özelliği sorgulanamaz görünür. Ayrıca hareket eder ya da en azından farklı yönlere “bakar” gibiyizdir. Bu mekanı (hayali içeriğinin dışında) tanımlamak için fazla çaba sarf ettiğimizde belli belirsiz bir rahatsızlık hissederiz. Sanki bilinmek istemeyen, sorgulamanın dostane bir ortamda kabalık etmeye benzeyeceği bir şey varmış gibi.
***
Bu bilinç mekanını yalnızca kendi kafamızın içine konumlandırmakla kalmayız. Başkalarında da orada olduğunu varsayarız. Bir arkadaşımızla konuşup göz teması kurarken (göz temasının kabile hiyerarşisini kurmada önemli olduğu primat geçmişimizin bir kalıntısı) , daima dostumuzun gözlerinin ardındaki bir mekana konuştuğumuzu varsayarız. Tıpkı kendi kafamızın içinde, konuşmamızın kaynağı olduğunu hayal ettiğimiz mekan gibi.
***
Konunun özü de budur. Zira kimsenin kafasında böyle bir mekan bulunmadığını gayet iyi biliriz! Sizin ya da benim kafamızda şu veya bu tür fizyolojik dokudan başka bir şey yoktur! Bunların çoğunun sinir dokusu olması önemli değildir. Bu düşünceye alışabilmek için biraz düşündüğümüzde; . özünde, kendimizin ve diğerlerinin kafasında anatomik olarak var olmayan bu mekanları uydurup durduğumuz ve bu ‘mekan’ların konumunun oldukça rastgele olduğu gerçeğine ulaşırız. Örneğin; Aristosal yazılar [23], bilinci ya da düşüncenin evini kalbin içinde ve hemen üzerinde konumlandırır, beynin -dokunmaya ve yaralanmaya duyarsız olduğundan- basit bir soğutma organı olduğunu söyler. Bazı okurlar ise bu tartışmayı anlamsız bulacaktır zira onlar için düşünen benlikleri, göğsün üst kısmında bir yerdedir. Bilincin beynimizde olduğu fikri çoğumuz için o kadar içselleşmiştir ki, farklı bir şey düşünmek mümkün değildir. Ama asında, olduğunuz yerde dururken, bilincinizi yan odadaki duvara dayalı, yere yakın bir noktada konumlandırıp düşünüşünüzü kafanız yerine orada yapabilirsiniz. Gerçi kafanızda olduğu kadar iyi olmaz, zira zihin-mekanınızı kendi içinizde hayal etmenin oldukça geçerli sebepleri vardır -irade ve içsel duyularla, gövdeniz ile “ben”iniz arasındaki ilişkiyle ilgili olan bu sebepler, ileri bölümlerde daha net ortaya konacaktır.
***
Bilinci beyinde konumlandırmak için varoluşsal bir gereklilik olmadığı görüşünü güçlendiren olgulardan biri, bilincin vücudun dışında olduğunun hissedildiği anormal durumlardır. Savaşta sol-ön beyninden yaralanan bir dostum, bilincini hastane koğuşunun tavan köşesinde kazanmış, yatakta bandajlar içinde yatan kendisine öforik şekilde bakakalmıştı. Liserjik asit dietilamid (LSD) kullanmış olanlar benzeri beden-dışı (egzosomatik) deneyimler bildirmiştir. Bu olaylar herhangi bir metafizik olguyu değil, bilincin konumunun rastgele olduğunu gösterir. Hataya düşmeyelim. Bilinçli olduğumda daima, kesinlikle beynimin, kafamın içindeki parçalarını kullanırım. Ama bisiklet sürerken de kullanırım ve bisiklet sürme işi, kafamda değildir. Durumlar elbette farklıdır, Bisiklet sürmenin belirgin bir coğrafi konumu varken, bilincin yoktur. Gerçekte, bilincin hayal ettiğimizin ötesinde bir konumu yoktur. Bilinç Gerekli Midir?
***
Geldiğimiz yere bir bakalım, zira açıklayıcı olmak yerine daha da kafa karıştırmış gibi görünen bir dolu karmaşık malzemenin arasından çıktık. Vardığımız sonuç, bilincin genelde düşündüğümüz şey olmadığıdır. Tepkisellikle karıştırılmamalıdır. Bir çok algısal fenomenle ilişkisizdir. Becerilerin icrasıyla ilgisi yoktur, çoğu zaman köstek bile olur. Konuşma, yazma, dinleme ve okumada rol almaz. Yaygın kanının aksine deneyimin kopyası değildir. Sinyal öğrenmede hiç rolü yoktur ve beceri ya da çözüm öğrenmede de rol alması şart değildir -bunlar bilinçsizce de gerçekleşebilir. Yargılamada ya da basit düşünmede gerekli değildir. Akıl yürütmenin koltuğu değildir hatta yaratıcı akıl yürütmenin çoğu, bilinçsizce gerçekleşir. Hayali olanın dışında bir konumu da yoktur! Bunlardan doğan soru, “bilinç gerçekten var mıdır?” olacaktır. Ama bu bir sonraki bölümün sorusudur. Burada yalnızca bir çok eylemimizde, bilincin pek bir farklılık yaratmadığını beyan etmemiz yeterli olacaktır. Eğer çıkarımlarımız doğruysa, konuşan, yargılayan, akıl yürüten, problem çözen, yaptığımız şeylerin çoğunu yapan ama bilinçli olmayan bir insan ırkının var olmuş olması da son derece mümkündür. Bu noktada varmak zorunda kaldığımız önemli ve biraz rahatsız edici yargı budur. Bu şekilde başladım ve bu açılış bölümüne çok önem veriyorum zira bilinçsiz bir medeniyetin var olabileceğine ikna olmadıysanız, ilerideki tartışmaları anlamsız ve çelişkili bulabilirsiniz. ________________
***
<!-- UNIT 059 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Kör noktayı fark etmenin daha iyi bir yöntemi, yaklaşık birer cm2 lik iki kağıt parçası alın. Bunları 45cm kadar önünüzde tutarken bir gözünüzle bir tanesine odaklanın. Diğer parçayı gözden kaybolana kadar aynı çizgi üzerinde diğerinden uzaklaştırın.
***
<!-- UNIT 060 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Bunun istisnası, körlük sebebinin beyinde olduğu durumlardır. Örneğin korteksin görme bölgelerinin birinden ya da diğerinden yaralanmış ve görsel alanının büyük kısmı yok olmuş askerler, görüşlerindeki değişimin bilincine varamazlar. Dümdüz ileri bakarken, bizim gibi eksiksiz bir dünya gördükleri yanılsamasını yaşarlar.
***
<!-- UNIT 061 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Bu örnek benzer cümlelerle W.B. Carpenter tarafından “bilinçsiz düşünce” fikrini göstermek için kullanılmıştır. Bu fikrin 19.yy’daki muhtemelen ilk önemli açıklaması buydu. İlk olarak 1852’de Carpenter’ın Human Physiology kitabının dördüncü baskısında sunulmuştu ama sonraki çalışmalarda daha kapsamlı incelenmiştir. Bkz Principles of Mental Physiology (Londra: Kegan Paul, 1874) 2. Kitap, Böl. 13
***
<!-- UNIT 062 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Bu yazar piyanoda doğaçlama yapar ve en iyi performansını yeni temalar uydururken, performansının bilincinde olmadığı bir tür [somnambulistic] durumda, kendi çalışının bilincine sanki bir başkasıymış gibi vardığında sergiler.
***
<!-- UNIT 063 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] Bu bağlamda bkz. Robert S. Woodworth, Psychological Issues (New York: Columbia Uni. Press, 1939) Böl. 7
***
<!-- UNIT 064 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Donald Hebb’in Psychology Today, 1961, 2’deki ilgi çekici yazısı “The Mind’s Eye”dan alınmış bir örnektir.
***
<!-- UNIT 065 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Max Müller, The Science of Thought(Londra: Longmans Green, 1887), 78-79. Eugenio Rigano da The Psychology of Reasoning (New York:Harcourt, Brace 1923) S.108f’de benimkine benzer bir eleştiri yapar.
***
<!-- UNIT 066 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Aptik yapılar ya da yetisel yapılar; doğuştan gelen evrimleşmiş bir yetisel paradigma ile gelişim esnasındaki deneyimlerin birleşiminden oluşur ve yetilerin nörolojik temelidir. Bu terim içgüdü gibi sorunlu kelimelerin yerine geçmek üzere henüz yayınlanmamış bir makalenin merkezidir. Daima kısmen doğuştan gelen, organizmayı belli koşullarda belli şekillerde davranmaya yetkin kılan beyin yapılarıdır.
***
<!-- UNIT 067 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9]G. A. Kimble, “Conditioning as a function of the time between conditioned and unconditioned stimuli”, Journal of Experimental Psychology, 1947, 37:1-15
***
<!-- UNIT 068 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] Bunlar Gregory Razran’ın araştırmalarıdır ve Mind in Evolution (Boston: Houghton Mifflin, 1971)kitabının 232. sayfasında açıklanmıştır. İstemdışı öğrenme sorununun tümü bağlamında eleştirel tartışmalar için bkz. T.A. Ryan, Intentional Behavior (New York: Ronald Press, 1970) s.235-236.
***
<!-- UNIT 069 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] W.F. Book, The Psychology of Skill (New York; Gregg, 1925)
***
<!-- UNIT 070 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] H. L. Waskom “An experimental analysis of incentive and forced application and their effect on learning”, Journal of Psychology, 1936, 2; 343-408
***
<!-- UNIT 071 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] J. Greenspoon, “The reinforcing effect of two spoken sounds on the frequency of two responses”, American Journal of Psychology, 1955; 68:409-416. Ama bu konuda çok tartışma vardır. Özellikle de deney sonrası soruların cümleleştirilmesi konusunda. Denekle deneyci arasında sözsüz bir anlaşma bile olasıdır. Bkz. R. Rosenthal, Experimenter Effects in Behavioral Research (New York: Appleton-Century-Crofts, 1966) Bu tartışmada ben Postman’a öğrenmenin denek güçlendirici bağlantının bilincine varmadan önce gerçekleştiği ve bu noktadan önce bilincin ortaya çıkmadığı konusunda Postman’a katılıyorum. Bkz. L. Postman ve L. Sassenrath, “The automatic action of verbal rewards and punishment”, Journal of General Psychology, 1961, 65:109-136
***
<!-- UNIT 072 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] W. Lambert Gardiner, Psychology: A Story of a Search (Belmont, California: Brooks/Cole, 1970) s. 76
***
<!-- UNIT 073 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] R.F. Hefferline, B. Keenan, R. A. Harford, “Escape and avoidance conditioning in human subjects without their observation of the response”, Science, 1959, 130: 1338-1339. Bİlinçsiz çözüm öğrenmeyi çok iyi gösteren bir diğer çalışma için bkz. J. D. Jeehn, “Experimental Studies of the unconscious: Operant conditioning of unconscious eye-blinking”, Behavior Research and Therapy, 1967,5:95-102
***
<!-- UNIT 074 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] K. Marbe, Experimentell-Psychologische Unterschungen über das Urteil, eine Einleitung in die Logik (Leipzig: Engelmann, 1901)
***
<!-- UNIT 075 | NOTE | Dipnot [17] -->

[18] Set, belirleyici eğilim ve yönşaat terimlerini ayırt etmek gerekir. Set, en kapsamlı terimdir. Memelilerde, genel bir limbik hazırlık bileşeninden belli bir kortekssel belirleyici eğilim bileşenine, oradan da -insanlarda- yönşaat’a doğru sıralanan, harekete geçirilmiş yetisel bir yapıyı ifade eder.
***
<!-- UNIT 076 | NOTE | Dipnot [18] -->

[19] Erken dönemde bilinçsiz oldukları anlaşılan süreçler “otomatik çıkarım” ya da “sağduyu” olarak anılırdı. Tartışmalar Sully, Mill ve diğer 19. yüzyıl psikologlarında bulunabilir.
***
<!-- UNIT 077 | NOTE | Dipnot [19] -->

[20] Alıntı, Robert S. Woodworth, Experimental Psychology (New York: Holt, 1938) s. 818
***
<!-- UNIT 078 | NOTE | Dipnot [20] -->

[21] Alıntı, Jacques Hadamard, The Psychology of Invention in the Mathemathical Field (Princeton: Princeton Uni. Press, 1945) s.15
***
<!-- UNIT 079 | NOTE | Dipnot [21] -->

[22] Henri Poincaré, “Mathemathical Creation”, The Foundations of Science. çev. G. Bruce Halsted (New York: The Science Press, 1913) s.387
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: Bölüm 2 -->

Bölüm 2
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: Bilinç -->

Bilinç
***
Bilinçle ilgili bazı büyük kavram hatalarını böylece kazıdığımıza göre, elimizde ne kaldı? Bilinç tüm bu şeyler değilse, düşündüğümüz kadar kapsamlı değilse, öğrenmenin, yargılamanın hatta düşünmenin bile odağı değilse, nedir? Önceki bölümün toz ve moloz yığınına bakarak, bilincin Pigmalion gibi yıkıntıların arasından saf ve sağlıklı şekilde çıkmasını umarken; gelin tozlar yatışana kadar konunun eteklerinde bir gezintiye çıkalım ve farklı şeylerden söz edelim.
***
<!-- UNIT 004 | HEADING | Başlık: Mecaz ve Dil -->

Mecaz ve Dil
***
Mecazdan söz edelim. Dilin en büyüleyici özelliği, mecaz (metafor) yapma becerisidir. Ne azımsama ama! Zira mecaz, kompozisyonla ilgili okul kitaplarında sıkça özetlendiği şekilde, yalnızca dilin fazladan bir numarası değil, dilin temelini teşkil eden malzemedir. Burada mecazı en genel anlamıyla kullanıyorum: birbirleriyle ya da diğer şeylerle ilişkilerindeki bir benzerlik sebebiyle, bir şeye dair terimi, diğer bir şeyi betimlemek üzere kullanmak. Yani bir mecazda daima iki terim vardır: betimlenecek olan, ki buna mecazılan diyeceğim, ve bunu açıklamak için kullanılan şey ya da ilişki, buna da mecazan diyeceğim. Mecaz, daima bilinen bir mecazanın, daha az bilinen bir mecazılan üzerindeki işlemidir[1]. Bu melez terimleri yalnızca çarpma işlemindeki çarpan ve çarpılan terimlerini yansılamaları için kullandım.
***
Dilin büyüme aracı mecazdır. “Bu nedir?” sorusuna, cevap zor ya da deneyim özgün olduğunda verilen ortak cevap, “şunun gibi”dir. Laboratuvar deneylerinde anlamsız nesneleri (mecazılanları), bu nesneleri göremeyen insanlara betimlemeleri istenen çocuklar da yetişkinler de genişletilmiş mecazanlar kullanır ve bunlar da tekrar tekrar kullanılmaları sonucunda kısaltılarak etiketlere dönüşür[2]. Dilin kelime dağarcığı oluşumunun ana yöntemi budur. Mecazın büyük, azimli işlevi, gerektikçe ve insan kültürü karmaşıklaştıkça yeni dil öğelerinin türetilmesidir.
***
Bir sözlükteki sıradan kelimelerin etimolojilerine rastgele bir bakış, bu iddiayı destekleyecektir. Çeşitli hayvan ya da bitkilerin Latince isimlerine, hatta harika Türkçe günlük isimlerine baktığımızda bile bu durum görülebilir: geyik böceği, dana burnu, gelin kirpiği… İnsan vücudu son derece üretken bir mecazandır ve bir çok alanda önceden dile getirilemeyecek ayrımların yapılabilmesini sağlar. Bir ordunun, masanın, sayfanın, yatağın, geminin ya da çivinin başı;bir saatin, uçurumun, kartın ya da kristalin yüzü; ayakkabının dili; koltuğun ya da ırmağın kolu; masanın, yolculuğun ayağı ve benzerleri… Çevirdiğiniz yaprak da dahil olmak üzere tüm bu somut mecazlar çevremizdeki dünyayı algılama gücümüzü ve anlayışımızı güçlendirerek yeni edebi nesneler yaratır. Dil yalnızca bir iletişim aracı değil, bir algı organıdır. Bu, dilin dış dünyaya yayılarak onu daha iyi ve daha kesin şekilde tanımlamak üzere eşzamanlı (yani zamana atıfta bulunmayan) hareketidir. Ancak dil daha farklı ve daha önemli şekilde de hareket eder: diakronik, yani zaman içinde, deneyimlerimizin ardından, ilgileri mecaz dışında gözlemlenemeyen soyut kavramlar yaratmak üzere, sinir sistemlerimizin yetisel yapıları tabanındaki hareket. Savımın özü; kalbi, çekirdeği, merkezi, kendisi de yalnızca “zihin gözü” ile “görülebilen” bir mecaz olan bu kavramdır.
***
İnsan ilişkilerinin soyutlanmasında cilt çok önemli bir mecazandır. “Kalın” ya da “ince” derili veya “duyarlı” biriyle “temas” kurmamız gerekebilir. Bu durumda onları önemle “ele almamız” gerekir yoksa “hassas noktalarına dokunabiliriz”. “Dokunaklı” bir şahıs için “yumuşak” olabiliriz[3].
***
Bilimsel kavramların tümü de bu türden, somut mecazanların yarattığı soyut kavramlardır. Fizikte güç, atalet (tembellik anlamına gelirdi), engelleme, direnç, alanlar gibi kavramlar vardır. Fizyolojide “makine” mecazanı, keşiflerin odağı olmuştur. Beyni anlamak için pillerden telgrafa, bilgisayardan holograma bir çok mecaz kullanılır. Tıp da kimi zaman mecazların etkisindedir. 18. yüzyılda, ateşlenen kalbin kaynayan bir kazan gibi olduğu düşünülür, yakıtını azaltmak üzere kan alınması önerilirdi. Bugün bile tıbbın büyük kısmı, vücudu şunun ya da bunun saldırılarına karşı savunmak gibi askeri mecazlara dayanır. Yunanca’daki yasa kavramı, binanın temeli anlamındaki nomostan gelir. Yasaya tabi olmak anlamındaki “liable” kelimesi, Latince ligare yani “iple bağlamak” kelimesinden gelir. Erken dönemde dil ve uzantıları somuttan soyuta, mecazın basamaklarını kullanarak tırmanmıştır. Hatta soyutu, mecaza dayanarak yarattığını bile söyleyebiliriz.
***
Mecazın bu çok önemli işlevi yerine getirdiğini görmek her zaman kolay değildir. Bunun sebebi somut mecazanların ses değişimlerinin ardına gizlenerek kelimeleri bir başlarına bırakmış olmasıdır. İngilizcede “olmak” anlamına gelen “to be” gibi son derece mecazsız görünen kelime bile bir mecazdan türemiştir. Sanskritçe “büyümek, büyütmek” anlamındaki “bhu” dan gelir. İngilizcedeki birinci ve üçüncü tekil şahıs çekimleri olan “am” ve “is” ise Sanskritçe “nefes almak” anlamındaki asmiy ile aynı kökten türemiştir. İngilizcenin en yaygın fiilinin düzensiz çekiminin, insanın “varoluş” için ayrı bir kelimeye sahip olmadığı, bir şeyin yalnızca “büyüdüğünü” ya da “nefes aldığını” söyleyebildiği bir zamanın kaydını sunması hoş bir sürprizdir[4]. Elbette varolma kavramının büyüme ve nefes alma ile ilgili bir mecazdan türetildiğinin bilincinde değilizdir. Soyut kelimeler, geçmişten kalan somut imgeleri gündelik kullanım yüzünden aşınmış antik sikkelerdir.
***
Kısacık yaşamlarımızda tarihin muazzamlığının çok küçük bir kısmını yakalayabildiğimiz için; dili, aslında olduğu fırtınalı, dalgalı deniz gibi değil; granitimsi bir kalıcılığı olan, sözlük kadar sağlam bir şey olarak düşünürüz. Gerçekten de geçtiğimiz binyıllardaki kelime dağarcığı değişimlerini ele alıp bunları sonraki binyıllara yansıtırsak, ilginç bir paradoksla karşılaşırız. Eğer bir gün her şeyi ifade etme gücüne sahip bir dile ulaşırsak, mecaz artık mümkün olmayacaktır. Bu durumda aşkımın kıpkırmızı bir gül gibi olduğunu söyleyemeyeceğim zira aşk, binlerce nüansını ifade eden terimlere yayılmış olacaktır ve doğru terimi uygulamak, mecaz olarak gülü öldürecektir. Bu durumda dilin kelime dağarcığı, mecaz sayesinde sonsuz durumları kapsayacak şekilde yayılabilen, hatta bu yöntemle yeni durumlar üretebilen sınırlı bir terimler setidir.
***
<!-- UNIT 012 | HEADING | Başlık: (Bilinç de böyle yeni bir yara -->

(Bilinç de böyle yeni bir yaratım olabilir mi?)
***
<!-- UNIT 013 | HEADING | Başlık: Mecazı Anlamak -->

Mecazı Anlamak
***
Bilinci anlamaya çalışıyoruz, ama herhangi bir şeyi anlamaya çalışırken yaptığımız şey aslında nedir? Anlamsız nesneleri betimlemeye çalışan çocuklar gibi, bir şeyi anlamaya çalışırken, o şey için bir mecaz bulmaya çalışırız. Herhangi bir mecaz değil, dikkatimiz için daha tanıdık, daha kolay bir mecaz ararız. Bir şeyi anlamak, o şeyin yerine bizim için daha tanıdık olan başka bir şeyi koyabilecek bir mecaz bulmaktır. Tanıdıklık hissi, anlama hissidir. Nesiller önce, gök gürültüsünü belki de insanüstü tanrıların savaşlarındaki gürültü olarak anlıyorduk. Şimşek ışığını izleyen gürültüyü tanıdık savaş seslerine benzetebilirdik. Günümüzde benzer şekilde bu sesleri kıvılcımlar, vakumlar ve birbirine çarparak gürültü yapan hızlı hava akımlarına dair varsayılmış deneyimlere indirgiyoruz. Bunların hiç biri, hayal ettiğimiz şekilde gerçekleşmez. Bu fizik olgularına dair imgelerimiz, gerçekte olanlardan tanrısal savaşlar kadar uzaktır. Yine de, mecaz rolü oynarlar ve bize tanıdık geldikleri için gök gürültüsünü anladığımızı söyleriz.
***
Bilimin diğer alanlarında da, doğanın bir yüzünü anladığımızı söyleyebilmemiz için, tanıdık bir kuramsal modelle arasında benzerlik kurabilmemiz gerekir. Kuram ve model terimleri kimi zaman birbirinin yerine kullanılsa da bu pek de doğru değildir. Kuram, model ile modelin temsil ettiği varsayılan şey arasındaki ilişkidir. Bohr’un atom modeli, yörüngedeki elektronların çevrelediği bir protondur. Güneş sistemini andırır ve mecaz kaynaklarından biri  de zaten budur. Bohr’un kuramı, tüm atomların bu modele benzediğidir. Yeni parçacıkların ve karmaşık atomlararası ilişkilerin keşfi, kuramın doğru olmadığını göstermiştir. Ancak model durur. Bir model doğru ya da yanlış değildir. Doğru ya da yanlış olan, yalnızca temsil ettiği şeye benzerliğini açıklayan kuramdır.
***
Yani kuram, model ile veri arasındaki bir mecazdır. Bilimde anlamak, karmaşık verilerle tanıdık model arasındaki benzerlik hissidir. Bir şeyi anlamak, onun için tanıdıklaştırıcı bir mecaz bulmak demekse, bilinci anlamanın daima bir zorluk sunacağını görebiliriz. Zira deneyimimizde, deneyimin kendisine benzeyen hiç bir şey olmadığı ve olamayacağı açıktır. Bu yüzden bir anlamda bilinci, bilincinde olduğumuz şeylerle aynı şekilde anlamamız mümkün değildir. Bilince dair incelediğimiz hataların çoğu, denenen mecazların hatalarıydı. Öğrencinin tabletinden doğan, bilincin deneyimin bir kopyası olduğu fikrinden söz etmiştik. Elbette ki kimse aslında bilincin deneyimi kopyaladığını savunmuyordu: öyleymiş gibiydi sadece. Analizimiz sonucunda da elbette hiç de öyle bir şey yapmadığını gördük.
***
Bu son cümlenin ardındaki fikir, yani bilincin herhangi bir şey yaptığı fikri bile mecazdır. Bilincin fiziksel mekanda davranarak bir şeyler yapan bir şahıs olduğunu söyler ve yalnızca “yapmak” mecaz olarak kullanılıyorsa geçerlidir. Zira bir şey yapmak, canlı bir bedenin fiziksel dünyadaki bir davranışıdır. Ayrıca bu mecazi “yapma”, hangi “mekan”da gerçekleşir? Bu “mekan”ın da gerçek mekanın bir mecazı olması gerekir. Tüm bunlar, bilincin konumuna dair, kendisi de mecaz olan tartışmamızı anımsatır. Bilinç bir “şey” olarak düşünülür ve diğer şeyler gibi bir konumu olması gerekir, ki gördüğümüz gibi, fiziksel anlamda böyle bir konumu yoktur. Buradaki savımın giderek karmaşıklaştığının farkındayım. Ama açıklığa varmadan önce, analog terimini nasıl kullanacağımı betimlemek istiyorum. Bir analog, özel bir model türüdür. Kaynağı herhangi bir şey olabilen ve bir açıklamanın ya da anlayışın hipotezi rolünü oynayan bilimsel modelden farklıdır. Analog, her noktada analogu olduğu şey tarafından üretilir. Harita iyi bir örnektir. Bilimsel anlamda bir model ya da Bohr atomu gibi bilinmeyen bir şeyi açıklayan bir hipotez değildir. Tam olarak bilinmese de iyi bilinen bir şeye dayanır. Araziyle haritanın malzemeleri tamamen farklı olsa ve arazi özelliklerinin büyük kısmı haritaya konamasa da, her arazi parçası için haritada bir bölge bulunur. Ayrıca analog harita ile arazi arasındaki ilişki bir mecazdır. Haritaya bakış “İşte Mont Blanc. Chamonix’ten doğu yüzüne bu yolla varabiliriz” dediğimde, aslında kısa yoldan söylediğim şudur: “‘Mont Blanc’ olarak işaretlenmiş şu nokta ile diğer noktalar arasındaki ilişki, gerçek Mont Blanc ile çevresindeki bölgeler arasındaki ilişkiye benzer”.
***
<!-- UNIT 018 | HEADING | Başlık: Zihnin Mecaz Dili -->

Zihnin Mecaz Dili
***
Sanırım artık, loş şekilde de olsa, önceki bölümün yıkıntılarından neyin doğduğu belirginleşr. Şu an amacım size savımı adım adım kanıtlamak değil, zihninizdeki çeşitli noktaları, söylemek üzere olduklarımı hemen reddetmeyeceğiniz şekilde düzenlemeye çalışmak. Bu kitabın zor ve alenen dağınık olduğunun farkında olduğum bu bölümünde izleyeceğim yöntem, vardığım sonucu genel terimlerle ifade edip, ima ettiği şeyleri sonradan netleştirmek olacak. Öznel bilinçli zihin, gerçek dünya dediğimiz şeyin bir analoğudur. Terimlerinin tamamı fiziksel dünyadaki davranışların analogları ya da mecazlarından oluşan bir kelime dağarcığı kullanılarak inşa edilmiştir. Gerçekliği, matematikle aynı seviyededir. Davranışsal süreçleri kestirmeden aşarak daha uygun kararlara varmamızı sağlar. Matematik gibi, bir “şey” ya da “depo”dan ziyade, bir işlemdir. İrade ve kararla son derece bağlantılıdır.
***
Bilinçli süreçleri tanımlamak için kullandığımız dili ele alalım. Zihinsel olayları tanımlamak için kullandığımız kelime dağarcığının büyük bölümü görseldir. Problemlerin çözümlerini “görürüz”. Bunların en iyileri “parlak”tır. Bir insan “parlak” ya da “aydın” olabileceği gibi, “silik”, “donuk” ya da “karanlık” da olabilir. Bu kelimelerin tümü mecazdır ve geçerli oldukları zihin-mekanı da mecazi bir mekandır. Bu mekanda bir soruna belli bir “bakış açısıyla” “yaklaşabilir”, zorluklarıyla “boğuşabilir”, sorunun parçalarını “ele alabiliriz”. Bu mecazi zihin mekanında yapabileceğimiz şeyler uydurmak için davranışsal mecazlar kullanırız. Gerçek mekandaki fiziksel davranışları betimlemek için kullandığımız sıfatlar, zihin-mekanındaki zihinsel davranışları nitelemek için kullanılır: zihnimiz “hızlı”, “yavaş”, “rahatsız”, “zayıf”, “güçlü”, “esnek” olabilir. Bu mecazi eylemlerin gerçekleştiği zihin-mekanının da kendi sıfatları vardır: “açık zihinli”, “derin”, “sığ”, “dar görüşlü”, “meşgul” olabiliriz. Bir şeyin “kafamıza girmesini” sağlayabilir, bunu aklımızda “tutabilir”, “saklayabilir”iz.
***
Gerçek mekanda olduğu gibi, bir şey zihnimizin “gerisinde”, “derinliklerinde”, “ötesinde” olabilir. Tartışırken bir şeyleri karşımızdakine “aktarmaya”, “anlayış”larına “ulaşmaya” ya da “ortak zemin” bulmaya çalışırız. Bunların tümü, zihin mekanında analoglaşmış gerçek davranışlardır. Peki burada mecazını yaptığımız şey nedir? Mecazın genel işlevini, kelimelerle tasvir edemediğimiz bir şeyi betimlemek ya da bir şeyin belli bir özelliğini göstermek olduğunu görüştük. Bu gösterilecek, betimlenecek, ifade edilecek ya da dilsel anlamda genişletilecek şeye mecazılan demiştik. Bunun üzerinde benzer, daha tanıdık bir mecazan ile işlem yaparız. Başlangıçta amaç elbette son derece faydacıydı: Denizin bir kolunu istiridyeler için uygun bir yer olarak işaretlemek ya da çiviye bir baş vererek tahtayı daha iyi tutmasını sağlamak gibi. Burada mecazanlar kol ve baş, mecazılanlar ise denizin ya da çivinin halihazırda var olan parçalarıdır. Zihin-mekânının gerçek mekânın bir mecazı olduğunu söylediğimizde, mecazan “dışarıdaki” gerçek dünyadır. Peki mecaz bilinci yalnızca betimlemek yerine onu üretiyorsa, mecazılan nedir?
***
<!-- UNIT 022 | HEADING | Başlık: [Benzeten] ve [Benzetilen] -->

[Benzeten] ve [Benzetilen]
***
Mecazın doğasına daha yakından bakarsak (ve bu esnada söylediğimiz hemen her şeyin mecazi doğasını aklımızda tutarsak) yalnızca bir mecazan ve mecazılandan oluşmadığını görürüz (görmek!) Çoğu karmaşık mecazın altında, mecazanın çeşitli ilişkileri ya da özellikleri bulunur. Bunlara benzetenler diyeceğim. Bu benzetenler, mecazılana doğru, mecazılanın benzetilenleri diyebileceğimiz şekilde yansır. Evet, jargon, ama neden bahsettiğimiz konusunda şüpheye yer bırakmamak için gerekli. Mecazı bu dört parçaya çözümlemenin oldukça basit olduğunu göstermek ve başka şekilde söz edemeyeceğimiz şeyleri netleştirmek için birkaç örnek yeterli olacaktır.
***
“Kar zemini örtüyor” mecazını ele alalım. Burada mecazılan, zeminin karla kaplanışının eksiksizliği ve hatta kalınlığıdır. Ama bu mecazın hoş nüansları “örtü” mecazanının benzetenlerindedir. Bunlar sıcaklık, koruma ve uyanma zamanına kadar uyuklama gibi şeylerdir. Örtünün bu çağrışımları otomatik olarak asıl mecazılanın benzetilenlerine (çağrışımlarına), karın zemini kaplama şekline dönüşür. Böylece bu mecazla dünyanın bahardaki uyanışına kadar kar tarafından korunarak uyuduğu fikrini yaratmış olduk. Tüm bunlar, karın zemini kaplama şekliyle ilgili olarak kullandığımız “örtü” kelimesinin kullanımına doluşmuştur. Elbette tüm mecazlar bu kadar üretken değildir. Sıkça kullanılan “Gemi suyu yarıyor” mecazında mecazılan geminin burnunun sudaki hareketi, mecazan da yarma hareketidir. Karşılıklılık nettir, konu burada kapanır. Ama “dere orman boyunca şarkı söyleyerek akıyor” dediğimde derenin şarıltıları mecazılanının bir insanın şarkı söylemesi mecazılanına benzerliği tam değildir. Burada öne çıkan, derenin benzetilenleri haline gelen neşe ve dans benzetenleridir.
***
Şiirler dolusu aşk-gül karşılaştırmasında ilgimizi çeken, mecazan ile mecazılanın eğreti benzerliği değil, benzetilenlerdir: aşk güneşte yaşar, güzel kokar, ele batan dikenleri vardır ve bir tek mevsimde çiçek açar. Ya da daha az görsel ve çok daha derin şekilde tam tersini söyleyelim: “aşkım, tenekesi yemek kutusuna iyice daldırılmış kaşık gibi”[5]. Burada mecazan ile mecazılan arasında, görüş açısının dışında kalma anlamındaki karşılıklılık yüzeyseldir. Bu mecazda orada aslında olamayacak şeyi, kalıcı bir aşkın zaman tepelerinin ağır, değişken yumuşaklığının derinliklerindeki dayanıklı özenli biçimi, gizli parlaklığı ve kapsayıcılığını; erkek bakış açısından cinsel ilişkiyi simüle edişini (ve benzetilenlemesini) yaratan bu mecazın benzetilenleridir. Aşk, biz bunları mecazla üretmediğimiz sürece böyle özelliklere sahip değildir. Bilinç, böyle şiirlerden doğmuştur. Daha önce gördüğümüz bazı zihin mecazlarına dönersek bunu görebiliriz. Önceki bölümdeki çember-üçgen dizisi gibi bir problemi çözmeye çalıştığımızı düşünelim. Çözümü bulduğumuzu ifade etmek için cevabın bir üçgen olduğunu “gördüğümüzü” söylediğimizi varsayalım.
***
Bu mecaz da kar örtüsü ya da şarkı söyleyen dere mecazları gibi analiz edilebilir. Mecazılan, çözümün bulunmasıyken, mecazan da gözle görmektir. Benzetenler görmeyle ilişkili her şeydir ve bunlar “zihin gözü” , “sonucu net görmek” vs gibi benzetilenler yaratır. En önemlisi, görmenin gerçekleştiği, zihin mekanı dediğim “mekan” ile “görülecek” “nesneler” benzetilenlerinin yaratılmasıdır. Bu kısa eskizin bilincin nasıl ortaya çıktığına dair bir kuram yerine geçmesini amaçlamıyorum. Bu soruna II. Kitap’ta değineceğiz. Burada yalnızca daha sonra makul olduğunu göstermeye çalışacağım olasılığı sunmaya çalışıyorum: Bilinç, dilsel mecazın ürünüdür. İfadenin somut mecazanlarından ve bunların yalnızca işlevsel anlamda var olan benzetilenler yansıtan benzetenlerinden örülmüştür. Dahası, kendi kendisini üretmeye devam eder. Her yeni benzetilen, kendi başına bir mecazılana dönüşerek yeni mecazanlar ve benzetenler yaratma becerisine sahiptir.
***
Elbette bu süreç burada göründüğü kadar rastgele değildir ve olamaz. Dünya son derece düzenlidir ve bilinci üreten somut mecazanlar bunu düzenli şekilde gerçekleştirir. Bilincin, bilincinde olduğumuz fiziksel-davranışsal dünyayla benzerliği bu durumdan kaynaklanır. Bu yüzdendir ki bu dünyanın yapısı -bazı farklarla da olsa- bilincin yapısında yankılanır. Devam etmeden önce son bir sorun daha var. Bir analoğun en önemli özelliklerinden biri, üretilme biçiminin kullanım biçiminden farklı olmasıdır. Harita yapan ile harita kullanan, farklı şeyler yapr. Harita yapan için mecazılan, üzerinde bildiği ve incelediği arazi mecazanı ile çalıştığı boş kağıttır. Harita kullanan için ise durum tam tersidir. Arazi bilinmezdir, mecazılan arazidir. Mecazan ise, kullanarak araziyi anladığı haritadır.
***
Bilinç için de durum budur. Bilinç, sözlü ifadelerimizin benzetilenleriyle üretilirken mecazılandır. Ama bilincin işleyişi, ters yöndedir. Bilinç gelecekteki eylemler, kararlar, yarı-hatırlanan anılar, ne olduğumuz ya da ne olacağımız gibi bilinmezler üzerinde sürekli ve seçici şekilde işlem yapar, geçmiş deneyimlerimizle dolu bir mecazana dönüşür. Dünyayı bilincin üretilmiş yapısıyla anlarız. Bu yapı hakkında neler söyleyebiliriz? Burada yalnızca en önemlilerine değineceğim:
***
<!-- UNIT 029 | HEADING | Başlık: Bilincin Özellikleri -->

Bilincin Özellikleri
***
I. Mekansallaştırma: Bilincin ilk ve en ilkel özelliği, daha önce söz etme fırsatı bulduğumuz bir özelliktir: Yapabileceğimiz neredeyse tüm zihinsel mecazların benzetileni, tümünün yaşam alanı olduğunu kabul ettiğimiz zihinsel mekan. Sizden kafanızı, ayaklarınızı, bu sabahki kahvaltınızı, Londra Kulesini ve Orion takımyıldızını düşünmenizi istesem, bunların mekansal olarak ayrı olma niteliğine sahip olduklarını görürsünüz ve burada sözünü ettiğim de budur. İçgörü yaptığımızda (bir şeyin içini görme mecazı), bunu daima yenilediğimiz ve bilincimizdeki her yeni şey ve ilişki ile “genişlettiğimiz” bu zihin-mekanında yaparız. 1. Bölümde, zihin-mekanını kendi kafamız için olduğu gibi başkalarının kafası için de uydurduğumuzdan söz etmiştik. Belki “uydurmak” biraz sert bir sözcük. Daha ziyade, bu “mekanlar”ın varlığını sorgusuz kabul ederiz. Bunlar bilinçli olmanın ve başkaların da bilinçli olduğunu kabul etmenin uzantılarıdır.
***
Dahası, fiziksel-davranışsal dünyada mekansal bir niteliği olmayan şeylere dahi bilinçte bu nitelik verilir. Yoksa bunların bilincine varamayız. İşte buna mekansallaştırma diyeceğiz. Zaman, belirgin bir örnektir. Sizden son yüz yılı düşünmenizi istesem, büyük olasılıkla eğiliminiz konuyu yılların soldan sağa yayıldığı bir dizi olarak özetlemek olacaktır. Oysa ki elbette zamanın sağı-solu yoktur. Yalnızca önce ve sonra vardır ve bunların -analog dışında- mekansal hiç bir özelliği bulunmaz. Zamanı mekansallaştırmadan zaman hakkında düşünmeniz mümkün değildir. Bilinç her zaman için zamansal (diakronik) olanın zamansız (senkronik) olana dönüştürüldüğü, zamanda olanların özetlenerek yanyanalık içinde görüldüğü bir mekansallaştırmadır.
***
Bu mekansallaştırma, tüm bilinçli düşünüşün ortak özelliğidir. Şu anda benim kuramımın tüm diğer zihin kuramları arasında nereye oturduğunu düşünüyorsanız, öncelikle soyut şeylerin “ayrılarak” bir diğerinin “yanına konup” “bakılabileceği” zihin-mekanınıza “dönüyorsunuz” demektir -ki böyle bir şey fiziksel olarak mümkün değildir. Sonra kuramların somut nesneler olduğu mecazını, ardından bu nesnelerin zamansız bir dizi olarak zamansal bir dizi olduğu mecazını, üçüncü olarak da kuramların özelliklerinin somut özellikler olduğu mecazını yaparsınız. Bunların tümü, bir sıra ile “düzenlenmeleri” içindir. Daha sonra ise bir “uyum” mecazını yaparsınız. “Uyma”nın bilinçsel analogu olduğu asıl uyma davranışı kişiden kişiye, kültürden kültüre, bir şeyleri düzenlemek ya da bir nesneyi yerine oturtmak ile ilgili kişisel deneyiminize göre değişecektir. Bu yüzden düşüncenin mecazsal temeli kimi zaman çok karmaşıktır ve çözmek zor olur. Ama böyle bir analizle bu kitabı okurken ki tüm düşüncelerinizin izi, gerçek dünyadaki somut eylemlere kadar sürülebilir.
***
2. Özetleme: Bilincimizde hiç bir şeyi tüm bütünlüğüyle “göremeyiz”. Bunun sebebi, bu “görme”nin asıl davranışın bir analoğu olması ve gerçek davranışta herhangi bir anda bir şeyin yalnızca bir parçasını görebilip, tek bir parçasına dikkat edebiliyor oluşumuzdur. Bilinçte de durum aynıdır. Bir şeye dair tüm bilgimizi oluşturan olası dikkatler koleksiyonunun bir özetini yaparız. Yapılması mümkün olanın tamamı da budur, zira bilinç gerçek davranışımızın bir mecazıdır. Sizden bir sirk düşünmenizi istesem, bir anlık muğlaklığın ardından belki bir sirk çadırı, trapezciler ya da belki bir palyaço imgesi düşünürsünüz. Ya da şu an içinde bulunduğunuz şehri düşündüğünüzde, belli bir bina ya da yol gibi bir özelliği özetlersiniz. Kendinizi düşündüğünüzde ise, yakın geçmişinizden bazı özetler çıkartıp, kendiniz hakkında düşündüğünüze inanırsınız. Tüm bu durumlarda, bu özetlerden ilgili şeylerin kendileriymiş gibi söz etsek de aslında öyle olmamalarında bir güçlük ya da paradoks görmeyiz. Gerçekte, hiç bir şeyin kendi doğasıyla bilincinde olamayız. Bilincinde olduğumuz tek şey, çıkarttığımız özetlerdir.
***
Özetlemeyi kontrol eden değişkenler çok daha fazla düşünülmeyi ve araştırılmayı hak eder. Zira bir insanın dünya ve etkileşim kurduğu diğer insanlara dair bilinci bunlara dayanır. İyi tanıdığınız birine dair özetleriniz, ona karşı hislerinizden yoğun olarak etkilenir. Eğer kendisinden hoşlanıyorsanız özetinizde hoş şeyler, hoşlanmıyorsanız nahoş şeyler olacaktır. Sebep-sonuç ilişkisi iki yönlü olabilir
***
Diğer insanları özetleme şeklimiz, içinde yaşadığımız dünyaya dair duygularımızı belirler. Çocukluktaki akrabaları ele alalım. Onları başarısızlıkları, gizli çatışmaları ve yanılgılarıyla özetlemek bir şeydir, mutlulukları, tuhaf keyifleri ile özetlersek bambaşka bir dünya yaratırız. Yazarlar ve sanatçılar, bilincin “içinde” rastgele gerçekleşenleri, daha denetimli şekilde yapr. Özetleme hafızadan farklıdır. Bir şeyin özeti, o şeyin ya da olayın, anıların tutunduğu ve üzerinden anılara erişebildiğimiz, bilinçteki temsilcisidir. Geçen yaz ne yaptığımı hatırlamak istersem, önce ilgili dönemin bir özetine (takvimdeki birkaç ayın kısa bir görüntüsü olabilir) erişirim, ta ki belli bir nehir kıyısında yürümek gibi belli bir olaya ulaşana dek. Oradan çağrışımlarla, geçen yaza dair anılarıma erişirim. Hatırlama dediğimiz şey budur ve -bildiğimiz kadarıyla (ç.n.)- hiç bir hayvanın yapamadığı bilinçli bir süreçtir. Hatırlama bir özetler dizisidir. Bilinçteki her çağrışım bir özet, bir özellik ya da bir imgedir. Zamanda dondurulmuş, deneyimlerden kişiliğimiz ve durumsal etkenler çerçevesinde çıkartılmış bir özettir [6]
***
3. Analog ‘ben’: Bu mecazi ‘dünya’nın önemli özelliklerinden biri, kendimize dair sahip olduğumuz mecaz, “hayalimizde” “hareket eden”, aslında yapıyor olmadığımız şeyleri “yapabilen” analog “ben”dir. Şüphesiz ki bu analog ‘ben’in bir çok kullanım alanı vardır. ‘Kendimizi’ şunu ya da bunu yaparken hayal ederiz, böylece hayali bir dünyada yaşayan hayali bir ‘ben’ imiz olmasa yapamayacağımız şekilde hayali ‘sonuç’lara dayanarak kararlar verebiliriz. Mekansallaştırma bölümünde verdiğimiz örnekte, kuramımın olası kuramlar arasında nereye ‘uyduğunu’ ‘görmeye’ çalışan, davranışsal benliğiniz değil, analog ‘ben’inizdi.
***
Yürüyüşe çıkıp ormanda bir yol ayrımına geldiğimizi ve yollardan birinin aynı noktaya çok daha uzun bir rotayla ulaştığını bildiğimizi düşünelim. Bu daha uzun yolu analog ‘ben’ imizle geçerek manzaraların ve göletlerin, gerekecek daha uzun zamana değip değmeyeceğine karar verebiliriz. Bilinç ve gezgin analog ‘ben’i olmasaydı, bu mümkün olamazdı. 4. Mecaz ‘ben’: Diğer yandan analog ‘ben’ yalnızca bu kadarla kalmaz. Aynı zamanda bir mecaz ‘ben’dir. Uzun yolda yürüdüğümüzü hayal ederken ara sıra ‘kendimizi’ de yürürken ‘görürüz’  -1. Bölümün egzersizlerinde olduğu gibi. Orada bunlara “otoskopik imgeler” demiştik. Hem hayali benliğimizin içinden hayali manzaralara bakabiliriz, hem de geri çekilerek kendimizi, belki de biraz su içmek için dereye eğilmiş halde görebiliriz. Burada elbette analog ‘ben’ ile mecaz ‘ben’in ilişkileri konusunda oldukça derin sorunlar vardır. Ama bu başka bir konudur ve ben, sorunun doğasını işaret etmekle yetiniyorum.
***
5. Anlatımlaştırma: Bilinçte, hayali kendimizi hayat hikayemizin ana karakterlerinden biri olarak görürüz. Yukarıdaki betimlemede anlatımlaştırma açıktır: ağaçlık bir patikada yürümek. Ama bunu bilinçli olduğumuz tüm zamanlarda yaptığımız gerçeği o kadar da açık değildir ve anlatımlaştırma dediğim de budur. Burada otururken bir kitap yazıyorum ve bu olgu, zamanın günlerim ve yıllarımdan oluşan bir yolculuk olarak mekansallaştırıldığı yaşam hikayemin hemen hemen merkezinde bulunuyor. Yeni durumlar bu süregiden dünyaya seçimli olarak katılır, uyumsuz algılar fark edilmeden ya da en azından hatırlanmadan geçer gider. Daha önemlisi, bu süregiden hikayeyle ilişkili durumlar seçilir ve kendime dair edindiğim resim, yeni durumlarla karşılaştığımda nasıl davranıp ne yapmayı seçeceğimi belirler.
***
Herhangi bir şeyi neden yaptığımızı söylemek, davranışlarımıza sebepler atamak, bu anlatımlaştırmanın parçalarıdır. Bu gerekçeler doğru ya da yanlış, [nötr ya da ideal] olabilir. Bilinç her zaman kendimizi yapar bulduğumuz şeyleri açıklamaya hazır ve nazırdır. Hırsız davranışını fakirlikle açıklar, şair güzellikle, bilim insanı gerçekle. Amaç ve sebep bilincin içinde davranışın mekansallığına girift şekilde dokunmuş hâldedir. Ama anlatımlaştırdığımız yalnızca kendi analog ‘ben’ imiz değildir. Bilinçteki her şeyi anlatımlaştırırız. Bir olgu, başka bir olguya uyacak şekilde anlatımlaştırılır. Sokakta bir çocuk ağlarken biz bu olayı kayıp bir çocuk ve onu arayan ebeveyni olarak anlatımlaştırabiliriz. Bir kedi ağaca çıkmışsa, onu kovalayan bir köpeği anlatımlaştırabiliriz. Ya da anladığımız kadarıyla zihnin olgularını anlatımlaştırarak bir bilinç kuramı üretebiliriz.
***
6. Uzlaştırma: Bilincin burada söz etmek istediğim son özelliği, tüm memelilerin ortak bir davranışsal süreci üzerine modellenmiştir. Aslında, biraz belirsiz bir algılanan nesnenin, önceden öğrenilmiş bir şemaya uydurulduğu, kimi zaman asimilasyon denen otomatik bir süreç olan, basit tanımdan doğar. Yeni bir uyaranı biraz farklı olmasına rağmen kavram evrenimize, şemamıza özümseriz. Bir andan diğerine herhangi bir şeye aynı şekilde dokunmamız, onu ayın şekilde görmemiz ya da duymamız mümkün olmadığına göre, geçmiş deneyime özümseme  süreci, dünyayı algıladığımız tüm zamanlarda süregitr. Şeylere dair önceden öğrenilmiş şemalarımızı temel alarak şeyleri tanımlanabilir nesneler hâlinde bir araya getiririz.
***
Bu özümsemenin bilinçli hali uzlaştırmadır. “Uyumlulaştırma” daha uygun bir terim olabilirdi ama bana fazla süslü geldi. Uzlaştırma olarak tanımladığım şey, temelde, anlatımlaştırmanın zihin-zamanında (mekansallaştırılmış zamanda) yaptığı şeyin zihin-mekanında yapılmasıdır. Anlatımlaştırmanın şeyleri bir hikâye haline getirmesi gibi uzlaştırma da şeyleri bilinçli nesneler haline getirir. Bu tutarlı/olanaklı hale getirme işlemi, deneyimle üretilmiş kurallara göre yapılır. Uzlaştırmada, tıpkı dışsal algıda yeni uyaranı dahili kavramımızla uyumlu hale getirmemiz gibi, özetleri ya da anlatımlaştırmaları birbirleriyle uyumlu hale getiririz. Kendimizi bir orman yolunda yürürken anlatımlaştırıyorsak, özetler dizisi otomatik olarak böyle bir yolculukla uyumlu hale getirilir. Ya da hayal kurarken iki özet ya da anlatım aynı anda başlıyorsa, birleştirilir ve uzlaştırılırlar.
***
Aynı anda bir çayır ve bir kule düşünmenizi söylesem, otomatik olarak kuleyi çayıra yerleştirerek bir uzlaştırma yaparsınız. Ama çayırla beraber bir okyanus düşünmenizi söylersem, uzlaştırma gerçekleşmeme eğiliminde olur ve olasılıkla önce birini sonra diğerini düşünürsünüz. (İlk anda okyanusta yüzen bir çayır hayal edenleri tenzih ederim -ç.n.) Yani bu süreci yöneten uyumluluk prensipleri vardır ve bu prensipler öğrenilmiş, dünyanın yapısıyla uyumlu şeylerdir. Nerede olduğumuzu ve nereye gittiğimizi “görmemiz” için toparlamama izin verin. Bilincin bir şey, bir depo ya da bir işlev değil bir işlem olduğunu söyledik. Analojiyle, analog bir mekan ve bu mekanı gözlemleyebilen, bu mekanda mecazi olarak hareket edebilen bir analog “ben” üreterek çalışır. Herhangi bir tepkisellik üzerinde işlem yapar, ilgili özelliklerin özetini çıkarır, bunarı, bu anlamların fiziksel mekandaki nesneler gibi ele alınabileceği bir mecazi mekanda anlatımlaştırıp uzlaştırır. Bilinçli zihin, dünyanın mekansal bir analoğudur ve zihinsel eylemler gövdesel eylemlerin zihinsel analoglarıdır. Bilinç yalnızca nesnel olarak gözlemlenebilen şeyler üzerinde işlem yapar, ilgili özelliklerin özetini çıkarır, bunları bu anlamların fiziksel mekandaki nesneler gibi ele alınabileceği bir mecazi mekanda anlatımlaştırıp uzlaştırır. Bilinçli zihin dünyanın mekansal bir analogudur ve zihinsel eylemler gövdesel eylemlerin zihinsel analoglarıdır. Bilinç yalnızca nesnel olarak gözlemlenebilen şeyler üzerinde işlem yapar. John Locke’u yankılayan -fakat farklı- bir şekilde söylemek gerekirse, bilinçte, önce davranışta var olmamış hiç bir şeyin analoğu yoktur.
***
Bu, zorlayıcı bir bölüm oldu. Ama umuyorum ki, bilincin gerçek dünyanın mecazla üretilmiş bir modeli olduğu düşüncesinin bir çok çıkarıma yol açtığını ve bu çıkarımların gündelik bilinçli deneyimimiz çerçevesinde sınanabilir olduklarını makul şekilde sunabilmişimdir. Bu elbette yalnızca bir başlangıçtır, hem de biraz kaba bir başlangıç ama bunu daha sonraki bir çalışmada geliştirmeyi umuyorum. Şimdilik, tüm bunların kökenine dair araştırmamıza dönebilir, bilincin doğasını ayrıntılandırma işini sonraki bölümlere saklayabiliriz. Bilinç; dil temelinde, matematik dünyasının şeylerin nicelikleri dünyasını yansıtması gibi, davranışsal dünyayı yansıtan analog bir dünyanın uydurulması ise, kökeni hakkında ne söyleyebiliriz?
***
Tartışmamızda çok ilginç bir noktaya ulaştık. Bu noktada bilincin kökenine dair sunuş bölümünde göz attığımız tüm alternatif çözümlere zıt giden bir yerdeyiz. Bilincin tabanı dil ise, kökeni de bu zamana kadar varsayıldığından çok daha yeni olmalıdır. Bilinç dilden sonra geliyor! Bu savın son derece ciddi sonuçları olacaktır. ________________
***
<!-- UNIT 045 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Bu ayrım, altanlamsal olarak I. A. Richards’ın “anlam” ve “araç”ıyla aynı değildir. Bkz. Philosophy of Rhetoric (New York: Oxford Uni. Press, 1936). s. 96,120-121. Christine Brooke-Rose’un “asıl” ve “mecaz” terimlerinden de farklıdır. Her ikisi de konuyu edebileştirir. Bkz. A Grammar of Metaphor (Londra: Seeker and Warburg, 1958) İlk bölümü konunun iyi bir tarihsel sunuşudur.
***
<!-- UNIT 046 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Bkz. S. Glucksberg, R. M. Krauss ve R. Weisberg, “Referential communication in nursery school children: Method and some preliminary findigs”, Journal of Experimental Child Psychology, 1966, 3:333-342
***
<!-- UNIT 047 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Bkz. Ashley Montagu, Touching (New York: Columbia Uni. Press, 1971)
***
<!-- UNIT 048 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Philip Wheelwright’ın The Burning Fountain (Bloomington: Indiana Uni. Press, 1954) kitabındaki bir benzetme.
***
<!-- UNIT 049 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] ???
***
<!-- UNIT 050 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Özetlemede yaş ve sağlık temelinde görülen bireysel farklılıklar çok ilginç bir araştırma konusudur. Örneğin depresyonda ya da acı içindeyken dünyayla ilgili yapılan bilinçli özetler çok farklıdır.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: Bölüm 3 -->

Bölüm 3
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: İlyada’da Zihin -->

İlyada’da Zihin
***
Dönme dolabın en üst noktasında, içteki dönüşü bitirir, güvenli demir çubuklardan oluşan bir yapıya bakarken, bir anda bu yapının kaybolduğu ve dış dönüş için göğün boşluğuna yöneldiğimiz tuhaf bir an deneyimleriz. Sanırım şu an da benzer bir an. Sunuşta yüzleştiğimiz, benim önyargılarım da dahil olmak üzere tüm alternatifler bizi bilincin memeli evrimi sırasında ya da öncesinde, doğal seçilimle evrimleştiğine temin ediyordu. En azından bazı hayvanların bilinçli olduğundan, bilincin bir şekilde beynin ve olasılıkla korteksin evrimiyle ilişkili olduğundan, ilk insanın dili öğrenirken bilinçli olduğundan emin sayılırdık.
***
Bu kesinlikler bu noktada darmadağın oldu ve kendimizi çok yeni bir problemin göğünde bulduk. Son bölümdeki bilinç kuramımızın izlenimci gelişimi doğru yöndeyse, bilinç insan ırkına özgüdür ve ortaya çıkışı, dilin gelişiminden sonra olmak zorundadır. İnsan evrimi basit bir süreklilik olsaydı, bu noktada izleyeceğimiz prosedür doğal olarak dilin evrimini inceleyerek elimizden geldiğince iyi tarihlendirmek olurdu. Bunun ardından araştırmamızın amacına, şu ya da bu kritere göre sonunda “bilinç şu mekanda, şu tarihte ortaya çıkmıştır” diyebileceğimiz noktaya ulaşana kadar insan zihninin gelişiminin izini sürebilirdik.
***
Ancak insan evrimi basit bir süreklilik değildir. İnsan tarihine M.Ö. 3000 yıllarında tuhaf ve çok önemli bir uygulama dahil olur: Konuşmanın duyulmak yerine görülebilmesini, hem de yalnızca o an orada olanlar değil, herkes tarafından görülebilmesini sağlayan, konuşmanın kil, taş, papirüs ya da sayfalar üzerinde küçük işaretlere dönüştürülmesi. Yani önceki paragraftaki programı uygulamadan önce, bilincin başlangıç tarihini bu görülen konuşmanın ilk örneklerini inceleyerek, bu uygulamanın icadının öncesine ya da sonrasına tarihlememiz gerekir. O zaman önümüzdeki soru şudur: insanlığın ilk yazılarının zihniyeti nedir?
***
Öznel bilinçli zihnin varlığının ya da yokluğunun kanıtlarını aramak üzere insanın ilk yazılı kayıtlarına döner dönmez sayısız teknik zorlukla karşılaşırız. Bunların en derini, bizimkinden tamamen farklı bir zihniyetten çıkmış yazıların tercümesidir. İlk yazılarda bu daha da büyük bir sorundur. Bunlara hiyeroglif, hiyeratik ya da çivi yazısı şeklindedir ve hepsi -ilginçtir ki- M.Ö. 3000 civarlarında başlar. Bunların hiç biri tam anlamıyla anlaşılmış değildir. Konular somutken pek zorluk yoktur. Ama simgelerin tuhaf ve bağlamsal anlamda belirsiz olduğu durumlarda gereken tahmin miktarı, geçmişin bu büyüleyici kanıtlarını modern araştırmacıların kendi öznelliklerini, çarpıtmalarının önemini fark etmeden yansıttıkları bir Rorschach testine dönüştürür. Bu yüzden erken Mısır hanedanlarında ve Mezopotamya kültürlerinde bilincin var olup olmadığına dair göstergeler, gereken ayrıntılı analizlerde kullanılamayacak kadar muğlaktır. Bu sorulara II. Kİtap’ta geri döneceğiz.
***
İnsanlık tarihinin, benim hipotezimle bağlantılı olarak ele alabileceğimiz kadar çeviri kesinliğine sahip ilk yazılı metni, İlyada’dır. Modern uzmanlar bu kan, ter ve gözyaşı dolu intikam hikayesinin, bazı yakın tarihli Hitit tabletlerine[1] göre destandaki olayların gerçekleştiği tarih olan M.Ö. 1230 civarında bir ozan (aoidoi) geleneği tarafından üretildiğini ve M.Ö. 900-800 arasında yazıya geçirildiğini düşünür. Burada bu şiire son derece önemli bir psikolojik belge olarak bakmamızı öneriyorum. BU belgeye soracağımız soru şudur: İlyada’da zihin nedir?
***
<!-- UNIT 008 | HEADING | Başlık: İlyada’nın Dili -->

İlyada’nın Dili
***
Cevap, insanı rahatsız edecek ölçüde ilginçtir. Genel olarak İlyada’da bilinç yoktur! “Genel olarak” diyorum zira ileride birkaç istisnadan söz edeceğim. Dolayısıyla genel olarak, bilinçli ya da zihinsel eylemlerle ilgili kelimeler de yoktur. İlyada’da bulunan ve sonraki çağlarda zihinsel anlamlarda kullanılan kelimelerin, hepsi somut olan farklı anlamları vardır. Daha sonra ruh ya da bilinçli zihin anlamına gelen psyche kelimesi, çoğu yerde yaşam-maddelerini ifade eder (kan ya da nefes gibi): ölen bir savaşçının psychesi yere dökülür ya da son bir nefesle çıkar. Sonradan duygusal ruh anlamında kullanılan thumos yalnızca harekettir. Bir insan hareket etmez olduğunda, thumos uzuvlarını terk etmiştir. Diğer yandan bir organ gibidir de. Glaucus, Apollo’ya acısını dindirip kendisine dostu Sarpedon’a yardım edecek gücü vermesi için dua edince, Apollo onun duasını duyar ve ‘thumosunun içine güç doldurur’ (İlyada, 16:529). Thumos insana yemesini, içmesini ya da savaşmasını söyleyebilir. Dromedes bir noktada Akhileus’un ‘göğsündeki thumos istediğinde ve bir tanrı kendisini kaldırdığında’ savaşacağını söyler (9:702f). Ama tam olarak bir organ değildir ve her zaman konumlanmış da değildir; dalgalı okyanusun da thumosu vardır. Bir derece benzer kullanıma sahip bir kelime de phrendir. Anatomik olarak daima bel bölgesinde ya da bu bölge civarındaki duyumlar olarak konumlandırılır ve daima çoğul olarak kullanılır. Kardeşinin yakınında olmadığını fark eden Hector’un phrenesidir (22:296); bu “şaşkınlıkla nefesini tutmak” anlamındadır. Bu terimin mecazi olarak ‘kalp’ ya da zihin anlamında kullanımı yüzyıllar sonra ortaya çıkacaktır. Belki de en önemli olan, daha sonraki Yunanca danous olarak yazılıp bilinçli zihin anlamına gelecek olan noos kelimesidir. Görmek anlamındaki nooein fiilinden gelir. İlyada’daki kullanımının doğru çevirisi algı, tanımaya da görüş alanı olacaktır. Zeus, ‘Odiseus’u noosunda tutar’, onu gözetir.
***
Diğer bir önemli kelime, meros (parça) kelimesinin tekrarlanmasından türemiş olabilecek mermera yani iki parçalı olmaktır. Bu kelime, -izo son ekiyle bir fiile dönüştürülmüş, bir şey hakkında iki parçalı olmak anlamındaki mermerizein fiili oluşmuştur. Modern çevirmenler, işlerindeki ‘edebi nitelik’ olduğunu varsaydıkları şey adına çoğu zaman, aslına uygun olmayan modern terimler ve öznel nitelikler kullanır. Bu yüzden mermerizein hatalı şekilde düşünmek, kararsız kalmak, bölünmüş olmak, sıkıntıda olmak şeklinde tercüme edilmiştir. Ama temel olarak anlamı, iki eylem arasında çelişkide kalmaktır, iki düşünce arasında değil. Daima davranışsaldır. Zeus için olduğu kadar (20:18, 16:647) başkaları için de bir çok kez söylenmiştir. Çelişki daima thumosta ya da phrenestedir, asla noosta olmaz. Göz, yakında icat edilecek bilinçli zihin gibi şüpheye ve çelişkiye düşemez. Bu kelimeler genel olarak ve birkaç istisna dışında, yazarların, karakterlerin ya da tanrıların bilinçli zihinlere ya da düşüncelere sahip olmaya en çok yaklaştıkları noktalardır. Daha sonraki bir bölümde bu kelimelerin anlamlarını daha dikkatli şekilde inceleyeceğiz.
***
İrade kavramı ya da buna dair bir kelime de yoktur. Bu kavram Yunan düşüncesinde ilginç şekilde geç ortaya çıkar. Yani İlyada insanlarının kendi iradeleri ve özgür irade kavramları yoktur. Gerçekten de, modern psikoloji için çok sorun yaratan irade probleminin kaynağında, böyle fenomenler için kullanılan kelimelerin bu denli geç icat edilmiş olması yatıyor olabilir.
***
İlyada dilinde bizim kullandığımız anlamıyla gövde için de bir kelime yoktur. M.Ö. 5. yüzyılda gövde anlamına gelmeye başlayan soma, Homeros’ta daima çoğuldur ve ölü uzuvlar ya da ceset anlamına gelir. Psychenin zıttıdır. Gövdenin çeşitli parçaları için kullanılan farklı kelimeler vardır ve Homeros’ta söz edilen daima bu parçalardır., gövdenin bütünü değil [2]. Mikene ve yakın dönemindeki Yunan sanatının da insanı tuhaf bağlantılı bir uzuvlar derlemesi olarak, eklemleri küçük çizilmiş ve göğsü diğer uzuvlardan neredeyse kopuk şekilde resmetmesi bu bağlamda şaşırtıcı değildir. Homeros’ta tekrar tekrar bulduğumuz durumun grafik temsilidir: ellerin, kolların, ayakların, bacakların, kalçaların hızlı, becerikli, çabuk vs olduğundan bahsederken asla vücudun bütününden söz etmez. Bunlar çok tuhaftır. Öznel bilinç, zihin, ruh ya da irade yoksa, İlyada insanlarında davranışı tetikleyen ne olabilir?
***
<!-- UNIT 013 | HEADING | Başlık: İlk Yunanların Dini -->

İlk Yunanların Dini
***
M.Ö. 5. yüzyıldan önce Yunanistan’da gerçek bir din olmadığına[3], Homerossal şiirlerdeki tanrıların ise “şairlerin neşeli uydurmaları” olduğuna dair eski ve yaygın bir fikir vardır[4]. Bu hatalı görüşün sebebi, dinin bir ahlak sistemi, erdemli davranma çabasıyla dışsal tanrılara bir tür boyun eğme olarak düşünülmesidir. Bu anlamda, uzmanların haklı olduklarını söyleyebilirim. Ama İlyada’daki tanrıların yalnızca destanı yazanların uydurmaları olduklarını söylemek, olanları tamamen yanlış yorumlamak olacaktır.
***
İlyada’da karakterler oturup ne yapacaklarını düşünmezler. Bizim sahip olduğumuzu söylediğimiz anlamıyla bilinçli zihinleri ve içgörüleri yoktur. Bunun nasıl bir şey olduğunu, öznel halimizle bizim kavramamız mümkün değildir. İnsanların kralı Agamemnon, Akhileus’un metresini çaldığında Akhileus’u sarı saçlarından tutarak Agamemnon’a vurmamasını tembihleyen, bir tanrıdır (I. 197ff). Daha sonra kumsalda siyah gemilerinin yanında gazap gözyaşları dökerken gri denizden çıkıp onu teselli eden de, Helen’e kalbini sıla hasretiyle süpürmesini söyleyen de, Paris’i saldıran Menelaus’un karşısında sislerle saklayan, Glaucus’a altın yerine bronz almasını söyleyen (6:234ff), orduları savaşa götüren, dönüm noktalarında her askerle konuşan, Hektor’a ne yapması gerektiğini anlatan, askerleri cesaretlendiren ya da onları büyülerle bağlayarak gözlerine sis perdeleri indirerek yenilgiye uğratan, daima tanrılardır. İnsanlar arasındaki kavgaları başlatan (4:437ff), savaşlara sebep olan (3:164ff) ve sonrasında da stratejiyi planlayan (2:56ff) hep tanrılardır. Akhileus’a savaşa girmeme sözü verdiren bir tanrı, gitmeye yönlendiren bir diğeri, daha sonra onu göklere yükselen altın bir ateşle giydirip kanlı siperlerin üstünden Truvalı’lara Akhileus’un gırtlağından bağırarak onları paniğe sevk eden ise başka bir tanrıdır. Aslında tanrılar İlyada’da bilincin yerini almıştır.
***
Eylemin başlangıcı bilinçli planlarda, akılda ya da itkilerde değildir: Tanrıların eylemlerinde ve sözlerindedir. Dışarıdan bakınca insanın davranışının sebebi kendisiymiş gibi görünüyordu. Ama o insan için durum bu değildi. Savaşın sonlarına doğru Akhileus, Agamemnon’a metresini nasıl çaldığını hatırlattığında, insanların kralı şöyle der: “Bu eylemin sorumlusu ben değildim. Sorumlu Zeus, benim parçam ve karanlıkta yürüyen Erinyelerdi. Akhileus’un ödülünü elinden aldığım gün üzerime vahşi bir ate koyan işte bu topluluktu. Ne yapabilirdim ki? Tanrıların istediği daima olur” (19:76-90) Bunlar Agamemnon’un sorumluluktan kaçmak için uydurduğu şeyler değildi zira bu açıklama Akhileus tarafından olduğu gibi kabul edilmişti: Akhileus da tanrılarına itaat eder. Bu pasajı yorumlarken Agamemnon’un davranışının “egosuna yabancılaştığını” [5] söyleyen araştırmacılar yeterince ileri gitmez. Zira soru gerçekten de “İlyada kahramanının psikolojisi nedir?”dir. Ben burada, egosu falan olmadığını söylüyorum.
***
Şiirin kendisi dahi bizim anladığımız anlamıyla insanlar tarafından yazılmamıştır. İlk üç kelimesi Mein aeide Theadır: Gazabı şarkıla ey Tanrıça! Bunu izleyen destanın tamamı, transtaki ozanın “duyup”, Agamemnon’un dünyasının kalıntıları arasında demir çağı dinleyicilerine şarkıladığı, Tanrıça’nın şarkısıdır. Şiir hakkındaki tüm önyargılarımızı silip, bu şiire daha önce hiç şiir duymamış gibi yaklaşırsak, konuşmanın anormal niteliği bizi hemen duraksatacaktır. Bugünlerde buna “ölçü” denir. Ama bu nota vurgulu altılık ölçüler, sıradan konuşmadaki gevşek karmaşadan ne kadar da farklıdır! Şiirde ölçünün işlevi, beynin elektriksel etkinliğini yönlendirmek, ayrıca hem ozanın hem de dinleyicinin normal duygusal baskılarını gevşetmektir. Şizofrenlerin “ses”leri ölçülü ya da kafiyeli konuştuğunda da benzer bir durum ortaya çıkar. Bu durumda, sonradan yapılan eklemeler haricinde bu destan ne bilinçli olarak yazılmıştır, ne de bilinçli olarak anımsanmıştır. Bir piyanistin doğaçlama sırasındaki farkındalığından daha fazla olmayan bir farkındalıkla art arda ve yaratıcı değişikliklere uğratılmıştır.
***
Peki insanları robot gibi hareket ettirip, onların dudaklarından destanlar okuyan bu tanrılar kimdi? Konuşmaları ve emirleri İlyada kahramanları tarafından, bazı epileptik ya da şizofrenlerin veya Jeanne d’Ark’ın duyduğu sesler kadar açıkça duyulabilen seslerdi tanrılar. Tanrılar merkezi sinir sistemindeki düzenlemelerdi. Zaman içinde öne çıkan tutarlılıkları sayesinde farklı kişilikler olarak görülebilen, ebeveynsel ya da yönlendirici imgelerin karışımlarıydı. Tanrı insanın bir parçasıydı ve bu görüşle tutarlı şekilde, tanrılar asla doğa yasalarının dışına çıkmazdı. Yunan tanrıları, Tekvin’in İbrani tanrısının aksine, yoktan bir şey var edemezdi. İnsan ve tanrı arasındaki ilişkide, iki insan arasında olabilecek tüm nezaket kuralları, duygular ve yönelimler bulunuyordu. Yunan tanrısı asla yıldırımlarla ortaya atılmaz, asla kahramandan korku ya da huşu görmez, Eyüp’ün can sıkıcı ölçüde kibirli tanrısından mümkün olduğunca uzaktır. Yalnızca yönlendirir, önerir ve emreder. Tanrı alçak gönüllülük ya da sevgi, hatta şükran bile uyandırmaz. Tanrı-kahraman ilişkisinin -öncülü olmak suretiyle- Freud’un ego-süperego ilişkisi ya da Mead’in kendi-genel öteki ilişkisiyle aynı şey olduğunu öneriyorum. Kahramanın tanrıya karşı hissettiği en güçlü duygu, şaşkınlık ya da hayranlıktır: oldukça zor bir sorunun çözümü bir anda kafamızda beliriverdiğinde, Arşimed’in “Evreka!”sında hissedilebilecek bir duygu.
***
Tanrılar, bugün sanrılar diyebileceğimiz şeylerdir. Genellikle yalnızca o anda konuştukları kahraman tarafından görülüp duyulurlardı. Bazen sisin içinden, gri denizden, bir nehirden ya da gökyüzünden çıkıp gelmeleri, görsel auralar tarafından öncelendiklerini ima eder. Genellikle kendileri olarak, sıklıkla yalnızca ses halinde, kimi zamansa kahramanla yakın ilişkili biri olarak ortaya çıkarlardı.
***
Bu anlamda Apollo ile Hektor’un ilişkisi çok ilginçtir. 16. Kitapta, Apollo Hektor’a dayısı suretinde görünür. 17. Kitapta, müttefik liderlerden biridir. Aynı kitapta daha sonra yurt dışındaki en yakın  arkadaşı olarak görünür. Tüm destanın çözülüşü, Akhileus’a Hektor’u öldürmesini söyledikten sonra, Hektor’a en sevdiği kardeşi Deiphobus suretinde görünen Athena sayesinde olur. Deiphobus’un yanında olacağına güvenen Hektor, Akhileus’a meydan okur. Deiphobus’tan bir mızrak daha ister ama dönüp baktığında orada kimse yoktur. Sanrılandığını söyleyebiliriz. Akhileus da sanrılanmıştır. Troia savaşı sanrılar tarafından yönetilmiştir. Bu şekilde yönetilen askerlerin zihninin bizimkiyle hiç bir ilgisi yoktur. Onlar ne yaptıklarını bilmeyen asil otomatlardı.
***
<!-- UNIT 021 | HEADING | Başlık: Bikameral Zihin -->

Bikameral Zihin
***
Bu durumda elimizde bir tuhaflık, kalpsizlik ve boşluk resmi var demektir. Bu kahramanlara, birbirimize yaptığımız gibi ateşli gözlerinin ardında zihin-mekanları uydurarak yaklaşamayız. İlyada insanlarının bizdeki gibi öznellikleri yoktu, dünyanın farkında olduklarının farkında değillerdi, üzerine içgörü yapabileceği bir zihin-mekanı yoktu. Kendi öznel bilinçlerimizi ayırt etmek için, Mikene’lilerin zihnine bikameral zihin diyebiliriz. İrade, planlama ve eylem tetikleme hiçbir bilinç olmadan düzenlenerek bireye bildiği dilde ‘söylenir’. Kimi zaman yalnızca bir ses duyulur, kimi zamansa bu sese tanıdık bir arkadaşın, otorite figürünün ya da ‘tanrı’ nın görsel aurası eşlik eder. Birey bu sanrı-seslere itaat ederdi çünkü ne yapması gerektiğini kendisi “göremezdi”. Burada önerdiğim zihniyetin varlığının kanıtlarının yalnızca İlyada’da bulunmadığını belirtmeliyim. İlyada, önümüzdeki bölümlerde diğer antik medeniyetleri de inceleyerek kanıtlamaya ya da çürütmeye çalışacağım hipotezin bir örneğidir.  Yine de, bu aşamada geride bıraktığımız bölüme getirilebilecek bazı itirazları ele alarak, devam etmeden önce bu konuları netleştirmek faydalı olabilir.
***
İtiraz: Bazı araştırmacıların İlyada’nın tamamıyla tek bir adamın, Homeros’un uydurduğu, hiç bir tarihi tabanı olmayan bir şiir olduğunu, hatta Schliemann’ın 19. yüzyıldaki ünlü keşiflerine rağmen Truva’nın varlığından dahi şüphe ettikleri doğru değil midir?
***
Cevap: Bu şüphe, yakın zamanda M. Ö. 1300’lerden kalma, Egelilerin topraklarına kralları Agamemnon’un adıyla açıkça atıfta bulunan Hitit tabletleri sayesinde sona erdirilmiştir. 2. Kitapta verilen, Truva’ya gemi gönderen yerler listesi arkeolojinin keşfettiği yerleşimlere önemli benzerlikler gösterir. Bir zamanlar bir şairin hayalindeki peri masalları olduğuna inanılan Mikene hazineleri, şehrin alüvyon kaplı kalıntılarından çıkarılmıştır. İlyada’da sözü geçen diğer ayrıntılar, ölü gömme yöntemleri, ayrıntılı şekilde betimlenen domuz dişi miğfer gibi zırh türleri şiirle ilgili yerlerde ortaya çıkarılmıştır. Yani tarihsel gerçekliğe dair bir şüphe yoktur. İlyada kurgusal yaratıcı edebiyat değildir ve dolayısıyla edebi tartışma konusu değildir. Mikene Ege’sine yayılmış tarihtir ve psikotarih bilimince incelenmelidir. Şiirin tekil ya da çoğul yazarlığı konusu, klasik araştırmacılar tarafından en az yüz yıldır sürekli tartışılr. Ama tarihsel temelin, hatta şiirde bahsedilen nesnelerin dahi ortaya çıkarılmış olması, M. Ö. 13 yüzyılda olanları sonraki yüzyıllara aktaran bir çok aracının varlığına işaret eder. Bu yüzden şiirin yaratımını, M. Ö. 9. yüzyılda yaşamış Homeros adlı tek bir adamın çalışmasındansa bu sözlü aktarımın bir parçası olarak görmek daha makuldür. Homeros, eğer gerçekten yaşadıysa, yazıya aktarılan ilk aoidos olmuş olabilir.
***
İtiraz: Bu doğru olsa bile, bildiğimiz ilk el yazması M. Ö. 3-4. yüzyıl İskenderiye alimlerinden gelen ve belli ki bir çok farklı şekli var olmuş, bugün okuduğumuz hale bunların birleştirilmesiyle gelen bu destansı şiirin, M. Ö. 13. yüzyıl Mikene’lilerinin gerçekte nasıl olduklarını yansıttığını düşünmemiz için bir sebep var mı? Cevap: Bu çok ciddi itiraz, şiirdeki betimlemelerle makullük arasındaki tutarsızlıklar tarafından daha da güçlendirilr. Günümüz arkeologlarının Priamos’un şehri olarak belirledikleri hayal kırıcı otlu moloz tepeleri, yalnızca birkaç dönümü kaplar. Oysa İlyada, şehri 50.000 erkeğin savunduğunu söylüyor. Yüzeysel şeyler bile imkansızlaşr. Ajax’ın kalkanı, yedi öküz postunda ve bir metal katmanından yapılmış olsaydı, 150 kilo gelmesi gerekirdi. Kuşatma on yıl sürer. İki tarafın da takviye sorunları göz önüne alınırsa bu mümkün değildir. Gerçek tarih üzerinde bu değişikliklerin yapılmış olabileceği iki dönem vardır: Yunan alfabesinin ortaya çıkıp destanın yazıya geçirildiği M.Ö. 9. yüzyıla kadar kadar olan zamandaki sözlü aktarım dönemi; ve bundan sonraki, İskenderiye alimlerinin eldeki farklı sürümleri birleştirerek bugün bildiğimiz destanı yarattıkları zamana kadar geçen okur-yazar dönem. İkinci dönemle ilgili olarak, farklı kopyalar arasında farklılıklar olacağından ve fazladan parçaların, çeşitlemelerin hatta olayların bu ateşli hikayenin girdabına çekilebileceğinden şüphe edemeyiz. Ama bu eklemelerin tümü, hem tüm diğer Yunan edebiyatında olduğu gibi aktaranların esere saygısı sayesinde, hem de halka sunmanın getirdiği kısıtlamalarla kontrol altında tutulmuştur. Bu icralar çeşitli yerlerde yapılsa da, en önemlisi dört yılda bir Atina’da yapılan Panathenaea’ydı. Burada İlyada ve Odisea, rhapsodeler denen kişilerce büyük kitlelere şarkılanıyordu. Bu yüzden, çağdaş uzmanların sonradan eklendiğine inandıkları bazı bölümler haricinde (Dolon’un pusuya düşürülmesi ve Hades’e atıflar gibi) elimizdeki İlyada’nın M.Ö. 9. yüzyılda yazılana oldukça benzediğini söyleyebiliriz.
***
Ama zamanın loş gölgelerinde, karanlık aoidoi bizi bekler. Gerçek tarihi peş peşe değiştirenin onlar olduğu kesindir. Sözlü şiir, yazılı şiirden çok farklı bir türdür[6]. Onu okuma ve yargılama yöntemlerimiz de tamamen farklı olmalıdır. Kompozisyon ve icra ayrı değil, eşzamanlıdır. İlyada’nın hızla akan nesiller boyunca her yeni kompozisyonu, işitsel hafızaya ve geleneksel ozan formüllerine dayanıyordu. Her aoidos, farklı uzunluklardaki cümle kalıplarıyla hatırlayamadığı altılı ölçüleri dolduruyor, hikayenin sabit dönüşleriyle hatırlanmayan eylemleri birbirine uyduruyordu. Bu savaşın kendisini izleyen üç veya dört yüzyıl boyunca sürmüştü. Bu durumda İlyada, Truva’nın toplumsal hayatının değil, o zaman ile okur-yazar dönem arasındaki toplumsal gelişim aşamalarının bir yansımasıdır. Toplumbilimsel anlamda bu itiraz geçerlidir.
***
Ancak psikolojik bir belge olarak durum çok farklıdır. Tanrılar nereden çıkmıştır? Bireylerle ilişkileri niye böyledir? Benim savımın vurgusu iki noktada odaklanır: zihinsel dil eksikliği ve eylemi tanrıların tetiklemesi. Bunlar arkeolojik konular değildir. Bunlarla ilgili her kuram, insanla ilgili bir psikoloji kuramı olmak zorundadır.Tek diğer alternatif aşağıdakidir. İtiraz: Sadece edebi üslup olması mümkün olan bir şeye fazla önem veriyor olmayalım? Tanrıların aoidoi’nin olayları canlı kılmak için kullandıkları, Mikene’ni en eski ozanlarına dayanan şiirsel gereçler olmadıkları ne malum?
***
Cevap: Bu çok iyi bilinen, tanrılar ve eylem üzerindeki aşırı belirleyicilikleri sorunudur. Neden varlar? Ortak çözüm yukarıdakidir: şiirse bir gereç. İlahi mekanizmanın doğal bilinçli gerekçeleri kopyalamasının sebebi, bunları resimsel bir şekilde sunabilmektir zira aoidoi, psikolojik konuları ifade edebilecek dil inceliklerine sahip değildi.
***
Aoidosların ifade etmeye çalıştıkları bilinçli bir psikolojileri olduğuna inanmamız için hiç bir sebep olmamasının yanı sıra, bu düşünce şiirin genel dokusuna da yabancıdır. İlyada eylem hakkındadır ve eylemle -daimi eylemle- doludur. Akhilleus’un eylemleri ve bunların sonuçları hakkındadır, zihni hakkında değil. Tanrılara gelince, İlyada yazarları da İlyada kahramanları da bu tanrısal-yönetimli dünyayı kabul etmiş görünr. Tanrıların sanatsal bir gereç olduğunu söylemek, Jeanne d’Ark’ın Engizisyon’a seslerinden bahsetmesinin tek sebebinin kendisine yakmak üzere olanlara her şeyi daha canlı anlatabilmek olduğunu söylemeye benzer.
***
Önce psikolojik nedenselliğin muğlak, genel fikirleri ortaya çıkmış da şair sonradan tanrıları uydurarak bunlara somut bir şekil vermiş değildir. Daha sonra göstermeyi umduğum gibi, gerçek bunun tam tersidir. İçsel güç hisleri, içsel tembihler ya da yargılamanın kaybının ilahi mekanizmayı ortaya çıkartan durumlar oldukları söylendiğinde de, durumun bunun tam tersi olduğunu savunuyorum. İtaat edilmesi gereken seslerin varlığı, sorumlu olanın, kendi içinde tartışabilenin, emredip yönlendirebilenin benlik olduğu bilinçli zihin aşamasının mutlak ön gereksinimidir ve bu benlik, kültürün bir ürünüdür. Bir anlamda bilinçle beraber kendi tanrılarımız olmuşuzdur. İtiraz: Bikameral zihin var olmuş olsaydı, herkesin kendi kişisel sanrılarının peşinden gittiği kaotik bir dünya olurdu. Bikameral medeniyetin var olabileceği tek durum, düşük seviyeli insanların üstlerini, onların da kendi üstlerini, kralların ve denklerinin de tanrıları sanrıladığı katı bir hiyerarşidir. Oysa İlyada, kahraman bireye yoğunlaşr ve hiç de böyle bir resim çizmer.
***
Cevap: Bu, beni uzun süre zorlayan önemli bir itirazdır, özellikle de İlyada’nın toplumsal dünyasındaki gibi bireysel eylemin mümkün olmadığı diğer bikameral krallıkların tarihlerini incelerken. Yapbozun eksik parçaları, Knossos, Mikene ve Pylos’taki Lineer B tabletleriyle tamamlanmıştır. Bikameral dönem dediğim dönemde yazılmışlardır. Varlıkları uzun süredir bilinse de, şifre çözücülerin tüm çabalarına uzun süre direnen bu tabletlerin şifreleri yakın geçmişte çözüldü ve bir hece alfabesi içerdikleri, yalnızca kayıt amacıyla kullanılan en eski Yunanca yazılar oldukları ortaya çıktı[7]. Bize Mikene toplumunun bikameral zihnin hipotezine çok daha uygun bir resmini verir: memurlar, askerler ve işçilerin hiyerarşileri, mal stok kayıtları, yöneticiye ve tanrılara borçlu olunan mal beyanları… Bu durumda Truva Savaşı’nın gerçek dünyası, tarihsel gerçeklikte kuramın öngördüğü katı teokrasiye, şiirin özgür bireyselliğinden daha yakındı.
***
Dahası, Mikene devletinin yapısı, İlyada’da betimlenen gevşek savaşçılar topluluğundan çok daha farklıydı. Mezopotamya’nın o çağda ilahi şekilde yönetilen krallıklarına (II.2’de betimleneceği gibi) çok benziyordu. Lineer B ile yazılmış bu kayıtlar, devletin başını wanax olarak anıyordu. Bu kelime daha sonra Yunancada yalnızca tanrılar için kullanılmıştır. Benzer şekilde kayıtlar devletin topraklarına temenos der, bu kelime daha sonradan tanrıların kutsal topraklarını ifade edecektir. Yunancada daha sonraları kral anlamında kullanılan kelime basileustur. Bu tabletlerde ise bu terim çok daha önemsiz birini gösterir. Wanaxın birinci hizmetkarı olduğu söylenebilir, tıpkı Mezopotamya’da insan yöneticinin aslında sanrılarında duyduğu tanrıya ‘ait’ toprakların naibi olması gibi -II.2’de ayrıntılarıyla göreceğiz. Lineer B tabletlerindeki verilerden sonuçlar çıkartmak güçtür ama, İlyada’yı sözlü gelenekle oluşturan şairler dizisinin tamamen yoksaydıkları merkezi saray medeniyetlerinin hiyerarşik doğasını açıkça ortaya koyar.
***
Tamamen olgunlaşmış İlyada’daki bu toplumsal yapı gevşemesi, çok daha sonraki bazı hikayelerin Truva Savaşı’nın ana temasına dahil edilmesiyle ortaya çıkmış olabilir. İlyada’nın farklı üretimlerin bir bileşkesi olduğuna dair en önemli kanıtlardan biri, şiirde kimi zaman çok yakın yerlerde bile bulunabilen büyük miktardaki tutarsızlıklardır. Örneğin Hektor savaştan çekilirken bir satır (6:117) “Siyah post ensesine ve bileklerine vuruyordu” der. Bu ancak erken dönem Mikene vücut-kalkanı olabilir. Hemen ardından gelen satır ise “Kabartmalı kalkanının dışını çevreleyen kenarlık”tan söz eder, ki bu da farklı ve çok daha sonraki bir dönemin kalkanıdır. Belli ki ikinci satır, işitsel transında ne söylediğini gözünde canlandıramayan, sonraki bir şair tarafından eklenmiştir.
***
<!-- UNIT 034 | HEADING | Başlık: Diğer Nitelikler -->

Diğer Nitelikler
***
Gerçekten de bu, bikameral zihnin çöktüğü ve bilincin başladığı (sonraki bir bölümde göreceğimiz gibi) kaotik dönem olduğu için, şiirin hem bu sivil hiyerarşilerin çöküşünü, hem de eski zihniyetin yanında daha fazla öznelleşmeyi yansıtmasını bekleyebiliriz. Önceki sayfalarda böyle durumlar olduğunu düşündüğüm kuramsal tutarsızlıkları es geçmiştim. Öznel bilince benzer bir şeyin bu sürgün örnekleri, İlyada’da uzmanların sonradan eklendiğini düşündüğü bölümlerde görülür[8].
***
Örneğin 9. Kitap, Egelilerin Küçük Asya’ya göçünün ardından yazılarak şiire eklenmiştir ve diğer kitapların hiç birinde görülmeyen insani aldatma ve yalan örnekleri içerir. Bunların çoğu, Akhileus’un, Agamemnon’un kendisine nasıl davrandığını Odiseus’a anlattığı uzun, retorik tiradda bulunur (9: 344,371 ve 375). En önemlisi Akhileus’un Agamemnon’u karalayışıdır: “Kalbinde bir şey saklayıp başka bir şey konuşan adamdan Hades’in kapıları kadar nefret ederim” (9.3123f). Bu kesinlikle öznel bilincin bir göstertgesidir. Helen’in çevirmesi güç istekleri (3:173ff) ya da Nestor’un anıları (1:260ff) da böyle olabilir.
***
Metinde önce Agenor’un (21:53) sonra Hektor’un (22:99) kendi kendilerine konuştukları iki sıradışı durum da vardır. Bu iki konuşmanın şiirin sonlarında ve birbirine yakın şekilde yer almaları, oldukça uygunsuz içerikleri (konuşanların önceki kişiliklerine uymazlar) ve bazı özdeş cümlelerin ve satırların kullanımı, bunların sonraki bir aoidos tarafından yapılmış formülsel eklemeler olduklarına işaret eder[9]. Yine de çok sonra olmuş olamaz, zira bunlar konuşmacılarını dahi şaşırtacak kadar sıra dışıdır. Bu monologların ardından iki kahraman da aynı şaşkın sözlerle bağırır “Ama hayatım bana bunu niye söyletiyor?” Gerçekten de böylesi kendi kendine konuşmalar yaygın olsaydı -ki konuşanlar bilinçli olsa öyle olurdu- şaşırmaya gerek olmazdı. Bilincin nasıl ortaya çıktığını ayrıntılarıyla incelerken bunlara geri dönme fırsatı bulacağız[10].
***
Bu bölümün ana fikri, insanlığın gerçekten anlayabildiğimiz bir dildeki ilk yazılı eserinin, nesnel olarak incelendiğinde, bizimkinden çok farklı bir zihniyeti yansıtıyor olduğudur. Bunun doğru kabul edilmesi gerektiğini düşünüyorum. Ara sıra rastlanan anlatımlaştırma, analog davranış ya da zihin-mekanı örnekleri, uzmanlar tarafından sonraki eklemeler olarak görülür. Şiirin bütünü, analog bilinç eksikliği açısından tutarlıdır ve çok farklı bir insan doğasına işaret eder. Yunan kültürünün çok kısa süre içinde bir bilinç edebiyatına dönüştüğünü bildiğimiz için, İlyada’ya büyük bir geçiş döneminde duran bir eser; her krallığın özünde bir teokrasi olduğu, her insanın her yeni durumda duyduğu seslerin kölesi olduğu öznellik-dışı zamanlara açılan bir pencere olarak bakabiliriz. ________________
***
<!-- UNIT 039 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] V.R. D’a. Desborough, The Last Mycanaeans and Their Successors: An Archaeological Survey, c.1200-1000 B.C. (Oxford, Clarendon Press, 1964)
***
<!-- UNIT 040 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Bruno Snell, The Discovery of Mind, T.G. Rosenmeyer çev. (Cambridge: Harvard Uni. Pres, 1953). Snell’in Homeros dili hakkındaki paralel çalışmasını öğrendiğimde bu bölümlerin fikirleri ve malzemelerinin oldukça içindeydim. Çıkarımlarımız oldukça farklıdır.
***
<!-- UNIT 041 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] E.R. Dood’un muhteşem kitabı hariç The Greeks and the Irrational (Berkeley: University of Califortnia Press, 1951)
***
<!-- UNIT 042 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Örneğin Maurice Bowra, Tradition and Design in the Iliad (Oxford: Clarendon Press, 1930), s. 222
***
<!-- UNIT 043 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] Martin P. Nilsson, A History of Greek Religion (New York: Norton, 1964)
***
<!-- UNIT 044 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Bkz. Milman Parry, Collected Papers (New York, Oxford University Press, 1971) Bu konulardaki sohbetlerimiz için hem Randall Warner’a hem de Judith Griessman’a teşekkür ediyorum.
***
<!-- UNIT 045 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] M.C.F. Ventris ve J. Chadwick, Documents in Mycaenean Greek (Cambridge: Cambridge University Press, 1973). Bu malzemenin bir özeti ve arkeolojik buluntularla ilişkisi için bkz. T.B.L. Webster From Mycaenea to Homer (Londra: Methuen, 1958)
***
<!-- UNIT 046 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Buradaki dayanağım Walter Leaf, A Companion to Iliad, (Londra: MacMillan, 1892), s.170-173
***
<!-- UNIT 047 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Leaf, s.356 bile bunları yapay bulur.
***
<!-- UNIT 048 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] Şiirin farklı bölümleri için farklı tarihler belirleyerek daha derin bir inceleme yapılabilir. Bazı uzmanlar bir çok parçanın çok daha kısa olan bir çekirdek şiirin etrafında toplandığını düşünür. Böylece bu öznellik başlangıçlarının, yenilikle doğru orantılı olarak arttığı gösterilebilir.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: Bölüm 4 -->

Bölüm 4
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: Bikameral Zihin -->

Bikameral Zihin
***
Bizler bilinçli insanlarız. İnsan doğasını anlamaya çalışıyoruz. Önceki bölümde ulaştığımız kabullenilmesi güç hipotez, bir dönemde insan doğasının ikiye bölünmüş olduğu, tanrı denen bir yönetici parça ile insan denen bir takipçiden oluştuğuydu. İki parça da bilinçsizdi. Bunu anlamamız neredeyse imkansızdır. Bilinçli olduğumuza ve anlamak istediğimize göre, 2. Bölümde anlamanın doğası olduğunu gördüğümüz şekilde, bunu bize daha tanıdık gelecek bir hale indirgememiz gerekiyor. BİKAMERAL İNSAN
***
İnsan tarafını bize daha tanıdık kılmak için, birinci bölüme atıfta bulunarak, bilincin yardımı olmadan yapabileceğimizi gördüğümüz şeyleri hatırlatmak dışında söylenebilecek pek az şey var. Ama bir ‘değil’ler listesi tatminkârlıktan  uzaktır. Bir şekilde Akhileus’la özdeşleşmek isteriz. Yine de içinde hissettiği bir şeyler olduğunu, olması gerektiğini düşünürüz. Yapmaya çalıştığımız, onun içinde, kendimize ve çağdaşlarımıza yaptığımız gibi bir zihin-mekânı uydurmaya çalışmaktır. Bense bu çabanın, o dönemin Yunanlıları için uygun olmayacağını savunuyorum.
***
Belki bu duruma yakın bir şeyin mecazı, konuyu anlamamıza yardımcı olur. Araba kullanırken, arka koltukta oturup da şoför koltuğundaki kendimi yönlendiriyor değilimdir. Bundan ziyade, kendimi neredeyse bilinçsizce araba kullanmaya adanmış hissederim[1]. Aslında bilincim o sırada genellikle başka bir şeyle, yolcum sizseniz sizle sohbetimle, ya da belki bilincin kökenlerini düşünmekle ilgileniyordur. Ellerim, ayaklarım ve kafam, neredeyse farklı bir dünyadadır. Bir şeye dokunduğumda, dokunulurum; kafamı çevirdiğimde dünya benimle birlikte döner; gördüğümde, anında itaat ettiğim (kaldırımda değil de yolda gitmek anlamında) bir dünyayla ilişki kurarım. Bunların hiç birinin bilincinde olmam. Ayrıca mantıksallıkla da ilgim yoktur. Sürekli olarak tehditkâr ya da rahatlatıcı, çekici ya da itici olabilecek uyaranlarla tam bir etkileşimli karşılıklılığın içine bilinçsizce kısılmış durumda var olurum. Trafikteki ve trafiğin belli özelliklerindeki değişimlere endişe ya da güvenle tepki verdiğim sırada, bilincim hâlâ başka konularda gezinir.
***
Şimdi bu bilinci atarsanız, bikameral insanın nasıl bir şey olduğunu anlayabilirsiniz. Dünya onun ‘başına gelen’ bir şeydir ve eylemleri, bu olanların herhangi bir bilinçten yoksun bir parçası olacaktır. Şimdi yepyeni bir durum ortaya çıksın: ileride bir kaza, kapanmış bir yol, patlak bir lastik, boğulmuş bir motor… Bikameral insanımız sizin ya da benim yapacağımız şeyi, yani bilinci hızla ve etkin biçimde konuya çevirip ne yapılması gerektiğini anlatımlaştırmayı başaramayacaktır. Bikameral sesinin, hayatının depolanmış tembihçi bilgeliği ile ortaya çıkarak ne yapması gerektiğini söylemesini bekleyecektir. BİKAMERAL TANRI
***
Peki bu işitsel sanrılar neye benzer? Bazı insanlar, dışsal seslerle aynı deneyimsel nitelikle duyulabilen sanrısal seslerin varlığını hayal etmeyi güç bulur. Nihayetinde beynin ağzı ya da ses telleri yoktur! Kullanılan beyin bölgeleri ne olursa olsun, böyle seslerin var oldukları ve tıpkı gerçek bir sesin duyulduğu gibi duyuldukları kesin bir gerçektir. Dahası, antik dönemin bikameral seslerinin, günümüz insanlarının işitsel sanrılarıyla çok benzer nitelikte olmaları güçlü bir olasılıktır. Bu sesler son derece normal insanlar tarafından bile, çeşitli derecelerde duyulur. Çoğunlukla stresli anlarda, bir ebeveynin rahatlatıcı sesi olarak duyulurlar.
***
Ya da uzun soluklu bir sorunun ortasında. Yirmili yaşlarımın sonunda, Boston’da Beacon Hill’de yaşarken, yaklaşık bir hafta boyunca bu kitaptaki konulardan bazılarını, özellikle de bilginin ne olduğu ve herhangi bir şeyi nasıl bilebildiğimiz sorununu araştırıyor, otistik şekilde düşünüp duruyordum. İkna olduğum ve şüphe duyduğum konular, bilgi kuramlarının sisleri arasında dönüp duruyor, konacak yer bulamıyordu. Bir akşamüstü, zihinsel ümitsizliğimin içinde koltuğumda uzanıyordum. Aniden, mutlak bir sessizliğin ortasında, sağımdan ve biraz da yukarımdan bir ses geldi: “Bileni bilinene dahil et!”. Ayağa fırlayıp saçma bir şekilde “Merhaba?” diyerek odada kim var diye etrafa bakındım. Sesin kesin belirli bir konumu vardı ve orada kimse yoktu! Şapşalca gidip baktığım duvarın arkası bile boştu. Bu muğlak derinlik ilhamının tanrısal bir kaynağı olduğunu söylemiyorum ama geçmişte böyle bir iddiada bulunmuş olanların duydukları seslerden farklı olmadığını düşünüyorum.
***
Böyle sesler son derece normal insanlar tarafından, daha düzenli olarak da duyulabilir. Bu kitaptaki kuram hakkında konferanslar verirken, konuşma sonrasında yanıma gelerek bana ‘sesler’ini anlatan dinleyicilerin sayısı şaşırtıcıydı. Genç bir biyoloğun eşi hemen her sabah, yatakları toplayıp ev işlerini yaparken, ölmüş büyük annesinin sesiyle uzun ve eğitici konuşmalar yapıyor, bu konuşmalar sırasında büyük annesinin sesini gerçekten duyduğunu söylüyordu. Şaşkın kocası şok olmuştu çünkü ‘sesler duymak’ genellikle bir delilik işareti olarak görüldüğünden, eşi bundan hiç bahsetmemişti. Şizofreni hastaları için bu geçerli olsa da, bu hastalığı çevreleyen korku halesi yüzünden, normal insanlarda böyle sürekli şekilde görülen işitsel sanrıların gerçek miktarını bilemiyoruz.
***
Konu hakkındaki tek kapsamlı çalışma, 19. yüzyılda İngiltere’de yapılmış zayıf bir araştırmadır[2]. Yalnızca normal insanların sağlıklı zamanlarındaki sanrıları sayılmıştır. 7717 erkekten bir zamanda sanrı deneyimleyenlerin oranı %7.8 iken, 7599 kadın arasında bu oran %12 idi. Sanrıların en sık görüldüğü dönem 20-29 yaş arasıydı. Bu dönem şizofreninin de en sık ortaya çıktığı dönemdir. Görsel sanrıların sayısı işitsel olanların iki katıydı. Brezilyalılarda görülen çok yüksek işitsel sanrı miktarı yüzünden bu oran, Ruslardan da fazlaydı. Niye böyle olduğu pek de belli değildir. Diğer yandan bu araştırmanın zayıf yönlerinden biri, hayaletlerin heyecanlı dedikoduların malzemesi olduğu bir ülkede, görülen/duyulan neyin sanrı olarak değerlendirilebileceğine dair kriterler belirlemenin güçlüğüdür. Bu yönde daha fazla ve daha nitelikli araştırmalara ihtiyaç vardır[3].
***
<!-- UNIT 011 | HEADING | Başlık: Psikotiklerin Sanrıları -->

Psikotiklerin Sanrıları
***
Bikameral seslere benzer işitsel sanrıların en sık görüldüğü ve en iyi incelendiği durum, elbette şizofrenidir. Bu zor bir konu haline gelmiştir. Sanrılardan şüphelenildiğinde rahatsız psikotiklere Torazin gibi, özellikle sanrıları ortadan kaldıran bir kimyasal verilir. Bu işlem en hafif tabirle şüphelidir ve hastanın kendisinden ziyade, hasta üzerindeki bu rakip denetim mekanizmasını ortadan kaldırmak isteyen hastanenin keyfi için uygulanıyor olabilir. Ancak, sanrılanan hastaların diğerlerinden daha inatçı olduklarına dair hiç bir veri yoktur. Gerçekten de, diğer hastaların yargısıyla, sanrılı şizofrenler daha arkadaş canlısı, daha az savunmacı ve daha sıcak görülür ve hastaneye karşı olumlu beklentileri, sanrısız hastalardan daha yüksektir[4]. Etkileri olumsuzmuş gibi göründüğünde dahi, sanrı seslerin iyileşme sürecine yardımcı olabilmeleri olasıdır. Her halükârda, kimyasal terapinin icadından sonra sanrılanan hastaların sayısı, önceden olduğundan çok daha düşüktür. Son araştırmalar farklı hastaneler arasında büyük bir çeşitlilik ortaya koyar. Boston City Hastanesi’nde %50 olan oran, Oregon’daki bir hastanede %30, önemli ölçüde sakinleştirici verilen uzundönem hastaları bulunan hastanelerde ise daha da düşüktür. Bu yüzden aşağıdaki bölümler için, şizofreninin sanrısal yönünün daha açık görülebildiği Bleuler’in büyük klasiği Dementia Praecox gibi daha eski yayınları kaynak alacağım[6]. Eğer erken medeniyetlerde duyulan bikameral seslerin doğası ve kapsamı hakkında fikir edinmek istiyorsak bu önemli bir noktadır.
***
<!-- UNIT 013 | HEADING | Başlık: Seslerin Özellikleri -->

Seslerin Özellikleri
***
Şizofrenideki sesler bireyle kurulması olası ilişkilerden herhangi birini sergileyebilir: Çoğunlukla kısa cümlelerle sohbet eder, tehdit eder, küfreder, eleştirir, öğüt verirler. Tembih, teselli, emir ya da alay eder veya bazen sadece olan biten her şeyi anons ederler. Bağırır, sızlanır, tiksinir, en kısık fısıldamayla dağlar titreten gürlemeler arasında değişebilirler. Çoğunlukla seslerin kendine özgü bir tuhaflığı vardır. Çok yavaş, kekeme, kafiyeli ya da ölçülü, hatta yabancı bir dilde olabilirler. Tek bir ses olabileceği gibi sıklıkla birkaç, kimi zaman da bir çok farklı ses olabilir. Bikameral medeniyetlerde olduğu gibi sıklıkla tanrılar, melekler, şeytanlar, düşmanlar ya da belli bir şahıs veya akraba olarak algılanabilirler. Kimi zamansa bikameral krallıklarda bu anlamda önemli olduklarını göreceğimiz heykeller gibi cisimlerden kaynaklandıkları söylenir.
***
Sesler bazen önce bir şey yapılmasını emredip, emir yerine getirildikten sonra ise azarlayarak hastayı ümitsizliğe sevk edebilir. Bazen hasta hakkında konuşan iki kişinin diyaloğu gibidir. Kimi zaman iyi ve kötü roller farklı insanların sesleri tarafından üstlenilir. Bir hastanın kızının sesi “Onu canlı canlı yakacaklar!” derken, annesinin sesi “Yakmayacaklar” diyebilir[7]. Diğer örneklerde, hastanın takip edemeyeceği şekilde bir çok ses aynı anda konuşur.
***
<!-- UNIT 016 | HEADING | Başlık: Seslerin Konumu ve İşlevi -->

Seslerin Konumu ve İşlevi
***
Bazı vakalarda, özellikle de en ağır olanlarda, seslerin belli bir konumu olmasa da çoğu zaman sesler belli bir konumdan gelir. Sağdan ya da soldan, önden ya da arkadan, yukarıdan ya da aşağıdan seslenebilecekleri gibi, nadiren de olsa hastanın doğrudan önünden de gelebilirler.Duvarlardan, bodrumdan, tavandan, cennetten, cehennemden, yakından, uzaktan, vücudun ya da kıyafetin parçalarından geliyor gibi duyulabilirler. Kimi zamansa, bir hastanın sözleriyle “içinden konuştukları nesnenin -duvar, vantilatör, orman ya da tarla..- doğasına bürünürler”[8]. Bazı hastalar iyi, rahatlatıcı sesleri sağ üst ile, kötü sesleri ise sol alt ile ilişkilendirme eğilimindedir. Ender örneklerde ses hastanın kendi ağzından gelir gibidir ve bazen ağızda yabancı bir cisim hissiyatı yaratır. Bazen sesler tuhaf şekillerde konumlandırılır. Bir hasta her iki kulağının üzerinde oturan, biri diğerinden biraz daha büyük iki sesi olduğunu iddia eder. Bu da kaları ve Mısır firavunlarının heykellerinde betimlenişlerini anımsatır. Sesler sıklıkla hastanın düşüncelerini ve eylemlerini eleştirir. O an yapmayı düşündüğü şeyi yapmasını yasaklayabilirler. Hatta bu kimi zaman hasta henüz kendi niyetinin farkında bile değilken gerçekleşebilir. İsviçre kantonu Thurgau’dan gelen zeki bir paranoid, kişisel bakıcısına karşı düşmanca hisler besliyordu. Bakıcı odasına girdiğinde ses, hasta daha hiç bir şey yapmadan en azarlayıcı tonuyla “Buyur bakalım! Bir Thurgau’lu, son derece iyi bir bakıcıyı dövüyor!” demişti[9].
***
Burada çok önemli olan, hastanın sinir sisteminin, hastanın ‘kendisi’nin farkında bile olmadığı basit algısal yargılarda bulunuyor olmasıdır. Bunlar, yukarıdaki gibi kehanetimsi görünen seslere dönüşebilir. Bir temizlikçi koridorda yürürken hastanın bilinçli olarak fark etmediği bir ses çıkartabilir .Ama hastanın sanrı-sesi, “Şu anda koridordan bir kova suyla gelen biri var!” diye bağırabilir. Sonra kapı açılır ve kehanet gerçekleşir. Bikameral zamanlarda da var olmuş olması olası şekilde seslerin kehanetimsi doğasına duyulan inanç, böylece gelişir ve sürdürülür. Hasta daha sonra yalnızca seslerin söylediği şeyleri yapar ve onlar karşısında çaresiz kalır. Sesler belirsizse, hareketsiz ve sessiz şekilde durarak kendi sesleri ya da bakıcısının sesleri ve elleri tarafından şekillendirilmeyi bekler.
***
Şizofreninin ağırlığı genellikle hastanede bulunulan süre boyunca azalıp artar ve sesler de hastalığın dalgalanmalarıyla gelip gider. Kimi zaman yalnızca hasta belirli şeyleri yaparken ya da belirli bir çevrede bulunurken ortaya çıkarlar. Bir çok hastada ise, güncel ilaç tedavilerinden önce, uyanık olup da sesleri duymadıkları bir an bile yoktu. Hastalığın ağır olduğu durumlarda sesler çok yüksektir ve dışarıdan gelir gibidir. Tam ters durumda ise içsel fısıltılara benzerler. İçsel olduklarında işitsel nitelikleri muğlaktır. Hasta “bunlar gerçek sesler değil, ölmüş akrabalarımın seslerinin taklitleri” diyebilir. Hastalığın yumuşak bir formunu yaşayan zeki hastalar, sesleri gerçekten duyduklarından emin olamazlar. Bunları “sesli düşünceler”, “sessiz sesler” ya da “anlamların sanrıları” olarak düşünme eğilimindedirler.
***
Sanrıların altında yatan, doğuştan gelen bir sinir sistemi yapısı bulunmak zorundadır. Doğuştan ya da çocukluğun çok erken dönemlerinden beri sağır olan insanları inceleyerek bunu açıkça görebiliriz. Zira onlar bile -her nasılsa- işitsel sanrılar deneyimleyebilr. Bu durum sağır şizofrenlerde sıkça görülür. Bir araştırmada, sanrılanan, tamamen sağır 22 hastanın 16sı bir tür iletişim duydukları konusunda ısrar etmiştir[10]. Sağır doğmuş, ilaçlı bir kürtajdan dolayı kendini suçlayıp duran 32 yaşındaki bir kadın, Tanrı’nın suçlamalarını duyduğunu söylüyordu. Doğuştan sağır, 50yaşındaki bir diğer kadın, okült güçleri olduğuna inandığı doğaüstü sesler duyuyordu.
***
<!-- UNIT 021 | HEADING | Başlık: Görsel Bileşen -->

Görsel Bileşen
***
Şizofrenide görsel sanrılar daha seyrek görülse de, kimi zaman çok açık ve canlı olur. Şizofren hastalarımdan biri olan 20 yaşındaki hayat dolu bir folk müzik bestecisi, uzun süredir bir arabada oturmuş, bir arkadaşını bekliyordu. Yoldan gelen mavi bir araba aniden, tuhaf şekilde yavaşladı, pas rengine dönüştü, devasa gri kanatlar çıkarttı ve çalıların üzerinden yavaşça kanat çırparak kayboldu. Asıl şaşkınlığı ise, sokaktaki insanların sıra dışı hiç bir şey olmamış gibi davrandıklarını gördüğünde yaşamıştı. Bunun sebebi, bir şekilde hepsinin, tepkilerini ondan gizlemek için anlaşmış olmaları dışında ne olabilirdi ki? Peki bunun sebebi neydi? İşte diğer trajik bulgulara yol açan, bu gerçek dışı olayların bilinç tarafından anlatımlaştırılarak etraftaki dünyaya mantıklı şekilde uydurulmaya çalışılmasıdır.
***
Bir diğer ilginç olgu, işitsel sanrıları olmayan sağır şizofrenlerin sıklıkla işaret dilinde görsel sanrılar deneyimliyor olmalarıdır. Sekiz aylıkken sağır kalan 16 yaşındaki bir kız, boşlukla tuhaf bir iletişim kuruyor, duvarlara işaretler yapıyordu. Daha yaşlı, doğuştan sağır bir kadınsa sanrı-sevgilisiyle işaret diliyle iletişim kuruyordu. Hayali insanlarla sürekli olarak bir işaret ve parmak-harfleri karışımıyla iletişim halindeymiş gibi görünen sağır hastalar vardır. 14 aylıkken sağır kalmış 35 yaşındaki bir kadın, dizginlenmemiş rastgele cinsellik ile ani ve şiddetli öfke patlamaları arasında gidip gelen bir hayat yaşamıştı. Hastaneye geldiğinde, her sabah beyazlar giymiş bir ruhun kendisine görünerek işaret diliyle kimi zaman korkunç şeylerden bahsettiğini ve o günkü ruh halini belirlediğini anlatmıştır. Bir diğer sağır hasta, boş yerlere tükürüp, oralarda gezinen meleklere tükürdüğünü söylemiştir. Doğuştan sağır 30 yaşındaki bir adam ise etrafında küçük melekler ve Liliputlu gibi insanlar görüyor, her şeyi gerçekleştirebilmesini sağlayan sihirli bir asası olduğuna inanıyordu.
***
Kimi zaman, “akut alaca karanlık hali” denen durumlarda, doğrudan gün ışığında bile, çoğunlukla dinsel doğası bulunan sahneler sanrılanabilir: gökler açılır ve tanrı hastayla konuşur. Ya da hastanın önünde, Beltşazzar’a olduğu gibi, yazılar belirir. Paranoid bir hasta, bakıcısı ona ilacını yutturmaya çalışırken havada “zehir” yazısını görmüştü. Diğer örneklerde görsel sanrılar, gerçek çevreye uydurulabilir, koğuşta yaürüyen ya da Athena’nın Akhileus’a göründüğü gibi doktorun kafasının üzerinde duran insanlar görülebilir. Daha da sık rastlanan, sesli görsel sanrıların yalnızca parlak bir ışık ya da yoğun bir duman gibi görülmeleridir - Thetis’in Akhileus’a ya da Yehova’nın Musa’ya görünmesi gibi.
***
<!-- UNIT 025 | HEADING | Başlık: Tanrıların [Serbest Kalışı] -->

Tanrıların [Serbest Kalışı]
***
Şizofrenik sanrıların antik tanrıların rehberliklerine benzediği konusunda haklıysak, her iki durumda ortak bir tetikleyici unsur bulunmalıdır. Bunun yalnızca stres olduğunu savunuyorum. Normal insanlarda, değindiğimiz gibi, sanrıların serbest kalması için gereken stres eşiği çok yüksektir; sesleri duymadan önce ciddi şekilde sıkıntıda olmamız gerekir. Ama psikozlu hastalarda bu eşik daha düşüktür. Betimlediğim hastanın sanrılanması için duran bir arabadaki endişeli bir bekleyiş yeterli olmuştur. Bunun sebebinin, stres ürünü adrenalinin bozunum ürünlerinin kandaki birikiminin bazı bireylerde genetik sebeplerden ötürü, böbreklerde normal insanlardaki kadar hızlı filtrelenememesi olduğunu düşünüyorum. Bikameral zihin çağlarında sanrıların stres eşiğinin, günümüzün normal insanlarından da, şizofrenlerinden de çok daha düşük olduğunu düşünebiliriz. Gereken tek stres, yeni bir durum dolayısıyla ortaya çıkan davranış değişikliği gereksinimiydi. Alışkanlık temelinde başa çıkılamayan her şey, çalışma ve yorgunluk ya da savaş ve kaçış arasındaki her çakışma, kime itaat edileceği ya da ne yapılacağına dair her seçim, herhangi bir karar gerektiren her şey, işitsel bir sanrıya sebep olabiliyordu.
***
Günümüzde, stresin karar vermek ile aynı şey olduğu kanıtlanmıştır (Burada ‘karar’ kelimesini tüm ‘bilinçli’ alt anlamlarından arındırarak kullanıyorum). Su ya da gıdaya ulaşmak için elektrikli bir yolu aşması gereken fareler ülser olur[11]. Onlara bunu yapan yalnızca elektrik şoku değildir. Bu etkiyi yaratmak için çelişki dolu bir duraksama ya da yolu geçip geçmeme kararının stresi bulunmalıdır. İki maymun, aralarından birinin bir çubuğa en az 20 saniyede bir basarak her iki maymunun da ayaklarına elektrik verilmesini önleyebileceği şekilde bir araya konursa, 3-4 hafta içinde karar vermesi gereken maymun ülser olurken diğer, aynı miktarda şok yemiş maymun ülser olmaz[12]. Önemli olan, bilmemenin duraksamasıdır. Deney, hayvanın etkin bir tepki verip başarısını anında öğrenebileceği şekilde düzenlenirse “yönetici ülseri” denen bu durum gelişmez[13].
***
Böylece Agamemnon’un püskürttüğü Akhilleus, gri denizin kıyısında, karar stresiyle sislerin arasından Thetis’i sanrılar. Böylece Hektor, Truva surlarının dışına çıkıp Akhileus’la savaşmak ya da içeride kalmak arasındaki karar azabıyla, ona gitmesini söyleyen sesi sanrılar. Tanrısal ses, karar stresini önemli bir seviyeye ulaşmadan önce ortadan kaldırır. Akhileus ve Hektor, stres giderici tanrılarını baskılayan modern yöneticiler olsalardı, onlar da psikosomatik hastalıklardan paylarına düşeni alacaklardı.
***
SESLERİN OTORİTESİ Bu sanrısal mekanizma konusunu terk etmeden önce, daha derin bir soruyu ele almalıyız: Bu seslere niye inanılır, niye itaat edilir? Zira nesnel bir gerçeklik olduklarına inanılır ve tüm deneysel kanıtlara ve sağduyuya rağmen, öylelermiş gibi itaat görürler. Bir hasta, duyduğu seslerin, doktorun sesinden daha gerçek olduğunu söylüyordu: “Eğer bu gerçek bir ses değilse, şu anda sizin de benimle gerçekten konuşmadığınızı söyleyebilirim”. Bir diğer hasta sorgulandığında şöyle cevap verir:
***
“Evet efendim. Sesleri belirgin, yüksek şekilde duyuyorum. Şu anda bile benimle konuşuyorlar. Benim için onları dinlemek, sizi dinlemekten daha kolay. Onların gerçekliğine inanmak daha kolay. Hem soru da sormuyorlar.[14]” Sesleri yalnızca kendisinin duyuyor olması önemli değildir. Bazen bu armağanla onurlandırıldığını, tanrısal güçler tarafından seçildiğini, şereflendirildiğini düşünür. Ses onu ağır şekilde azarlasa da, hatta ölüme bile yönlendirse bu hissi değişmez. Bir şekilde temel işitsel güçlerle, rüzgârdan, yağmurdan ya da ateşten daha gerçek, alay, tehdit ya da teselli eden, geri çekilip nesnel olarak göremeyeceği güçlerle yüzyüzedir.
***
Kısa süre önce güneşli bir öğleden sonra, Coney Island plajında bir adam şezlongunda uzanmış yatıyordu. Aniden o kadar açık ve yüksek bir ses duydu ki, arkadaşlarının da sesi duymuş olmaları gerektiğinden emin şekilde onlara baktı. Arkadaşları hiç bir şey olmamış gibi davranınca, tuhaf hissederek sandalyesini onlardan uzaklaştırdı. Sonra: “... aniden, daha net, daha derin ve daha da yüksek şekilde o  derin sesi tekrar duydum. Bu sefer tam kulağımın içindeydi. Kasılıp ürperdim. “Larry Jayson, sana daha önce de iyi biri olmadığını söyledim. Niye burada oturup diğer insanlar kadar iyiymiş gibi davranıyorsun? Kimi kandırıyorsun?”
***
Derin ses o kadar yüksek ve netti ki, herkes duymuş olmalıydı. Ayağa kalkıp yavaşça merdivenlerden aşağıdaki kumlara indi. Ses geri gelecek mi diye bekledi. Geldi. Sözleri bu sefer, herhangi bir kelimeyi duyabileceğinizden çok daha derin bir gök gürültüsü gibiydi: “...sanki tüm bedenim koca bir kulağa dönüşmüştü. Sözleri parmaklarımla, bacaklarımla, kafamla duyuyordum. ‘İşe yaramazsın’ dedi ses yavaşça, aynı derin tonda. ‘Bu dünyada asla bir işe yaramadın. İşte okyanus. Kendini boğsan da olur. Suya gir ve yürümeye devam et.’
***
Ses durduğunda, bu emrine itaat etmek zorunda olduğumu biliyordum[15].” Coney Island kumlarında yürüyen hasta bu sesleri, Akhileus’un Ege’nin sisli kıyılarında Thetis’i duyduğu kadar açık duymuştu. Agamemnon’un Zeus’un “soğuk emrine”, Havari Paulus’un Şam yolunda İsa’nın emrine “itaat etme zorunda” olmaları gibi, Bay Jayson’da boğulmak üzere Atlantik Okyanusu’na yürüdü. Seslerinin iradesine karşın, cankurtaranlar tarafından kurtarılarak, iyileştikten sonra bikameral deneyimlerini yazıya döktüğü Bellevue Hastanesi’ne getirildi.
***
Bazı daha hafif vakalarda hastalar, seslere alıştıkça, onlara karşı nesnel davranmayı ve otoritelerini gevşetmeyi başarabilir. Ancak şizofreni hastalarının otobiyografilerinin neredeyse tümü, seslerin komutlarına, en azından başlangıçta, sorgusuz itaatten söz eder. Bu neden böyledir? Bu seslerin Argos’ta, Şam yolunda ya da Coney Island kıyılarında böylesi bir otorite sahibi olmalarının nedeni nedir?
***
Ses özel bir duyudur. Üstesinden gelemeyiz. Gözlerimizi kapatabilir, burnumuzu tutabilir, dokunmayabilir, tatmayı reddedebiliriz. Kulaklarımızı kısmen tıkayabilsek de, kapatamayız. Ses tüm duyular arasında en az denetlenebilenidir ve tüm evrimsel başarıların en karmaşığı olan dilin de aracıdır. Bu yüzden oldukça derin ve karmaşık bir sorunla karşı karşıyayız.
***
<!-- UNIT 036 | HEADING | Başlık: İtaatin Denetimi -->

İtaatin Denetimi
***
Bize bir şey söyleyen birini dinleyip anlamanın ne olduğunu düşünün. Bir anlamda o insana dönüşmemiz gerekir. Ya da aslında, onun kısa bir süre için parçamız olmasına izin veririz. Kendi kimliğimizi askıya alır, daha sonra kendimize dönerek söyleneni kabul ya da reddederiz. Ama o bir anlık kimliksizlik, dili anlamanın doğasıdır. Bu ‘dil’ bir komutsa, anlamanın kimliği itaate dönüşür. Duymak, bir tür itaattir. Her iki kelimenin İngilizcesi, Latincede aynı kökten gelir ve başlangıçta aynı kelime olmuş olmaları olasıdır. Yunanca, Latince, İbranice, Fransızca, Almanca ve Rusça gibi İngilizce için de bu durum geçerlidir. “Obey” (itaat etmek) kelimesi, Latince obedireden gelir. O da ob + audirenin bir bileşkesidir. Biriyle yüzyüze dururken duymak anlamındadır[16]. Sorun bu itaatin denetimindedir. Bu iki yolla gerçekleşir.
***
Bunlardan birincisi ve daha önemsizi, mekansal mesafedir. Sizle konuşan bir başkasını duyarken ne yaptığınızı düşünün. Mesafenizi kültürel olarak yerleşmiş bir standarda göre ayarlarsınız[17]. Konuşmacı çok yakın olduğunda, düşüncelerinizi yakından denetime almaya çalışıyor gibi hissedersiniz. Çok uzak olduğunda, rahatça anlayamayacağınız kadar az denetim vardır. Bir Arap ülkesindeyseniz, rahat yüzyüze iletişim mesafesi 25cm kadardır. Daha kuzeydeki ülkelerde rahat mesafe bunun iki katıdır ve bu kültürel fark, sosyal etkileşimlerde çeşitli uluslararası anlaşmazlıklara yol açabilir. Bir insanla alışıldık mesafeden daha yakından konuşmak, itaat ve denetimin en azından denendiği anlamına gelir. Örneğin bir aşk ilişkisinde ya da kavga etmek üzere olan iki insanın tehditlerinde olduğu gibi. Bir insanla bu mesafeden konuşmak, ona hükmetme çabasıdır. Bu mesafeden konuşulmak ve orada kalmak, konuşan şahsın otoritesini kabul etme eğilimini yansıtır. Diğer insanların bizim üzerimizdeki ses-otoritesini denetlemenin ikinci ve daha önemli yolu, onlar hakkındaki fikirlerimizdir. Neden insanları sürekli yargılar, eleştirir, takdir ya da tenkit kategorilerine yerleştiririz? İnsanları sürekli değerlendirip komik denebilecek rütbe hiyerarşilerine tıkıştırmamızın amacı, kendimiz ve düşüncelerimiz üzerindeki denetimlerini düzenlemektir. Diğerleri hakkındaki kişisel yargılarımız, nüfuz filtreleridir. Birinin sözlerinin sizin üzerinizde güç sahibi olmasını istiyorsanız, onu kişisel saygı ölçeğinizde daha yukarıya yerleştirin.
***
Şimdi bu yöntemlerin hiç birinin işe yaramadığı, çünkü orada bir insanın bulunmadığı, sesin mekansal bir noktadan kaynaklanmadığı, sesten kaçınamadığınız, kendinizden bile daha yakından gelen, varlığıyla tüm sınırları aşan, kaçışın imkansız olduğu bir durum hayal edin. Duvarlardan ya da mesafelerden etkilenmeyen, kulakları tıkamakla kısılmayan, kendi bağırışınızla bile kopamadığınız bir ses. Duyan kişi ne kadar da çaresizdir! Ve seslerin tüm hiyerarşinin başı olarak görüldüğü, size sizin sahibiniz olan tanrılar/krallar/majesteler olduklarının, kesinlikle sizden aşağı olmaları düşünülemeyecek, her şeyi gören ve yapabilen sesler olduklarının öğretildiği bikameral bir kültürde yaşadığınızı düşünün. Bikameral insanın itaat etmekten başka çaresi yoktur!
***
Öznel bilinçli insanda iradenin açıklanması, hâlâ tatminkâr bir çözümü bulunamamış olan derin bir sorundur. Ama bikameral insan için irade buydu. Diğer bir deyişle, irade, komutun eylemden ayrı olmadığı bir nörolojik emir doğasıyla gelen bir sesti. Duymak, itaat etmekti. ________________
***
<!-- UNIT 041 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Bu örnekteki fikri Erwin W. Strauss’un zihin açıcı makalesine borçluyum. “Phenomenology of Hallucinations”, L. J. West ed. Hallucinations (New York: Grune and Stratton, 1962) s.220-232
***
<!-- UNIT 042 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Henry Sidgewick v.d. “Report on the census of hallucinations”, Proceedings of the Society of Physical Research, 1894, 34:25-394.
***
<!-- UNIT 043 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Neler yapmamak gerektiğine dair bir örnek için, bkz. D. J. West, “A mass-observation questionnaire on hallucinations”, Journal of the Society for Physical Research, 1948, 34: 187-196.
***
<!-- UNIT 044 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] P. M. Lewinsohn, “Characteristics of patients with hallucinations”, Journal of Clinical Psychology, 1968, 24:423
***
<!-- UNIT 045 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] P. E. Nathan, H.F. Simpson ve M.M. Audberg, “A systems analytic model of diagnosis II. The diagnostic validity of abnormal perceptual behavior”, Journal of Clinical Psychology, 1969, 25:115-136
***
<!-- UNIT 046 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Eugen Bleuler, Dementia Praecox or The Group of Schizophrenias, Joseph Zinkin çev. (Neww York: International Universities Press, 1950). İlerideki bölümler için kaynaklarım arasında kendi gözlemlerim, hastalarla konuşmalarım, ilgili sayfalarda dipnot olarak verilmiş çalışmalar, L. J. West’in çeşitli bölümleri ve bildirilen vakalar vardır.
***
<!-- UNIT 047 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Bleuler, s.97f
***
<!-- UNIT 048 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] T. Hennell, The Witnesses (Londra: Davis, 1938) s.182
***
<!-- UNIT 049 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Bleuler, s.98
***
<!-- UNIT 050 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] J. D. Rainer, S. Abdullah v J. C. Altshuler, "Phenomenology of hallucinations in the deaf", Origin and Mechanisms of Hallucinations, Wolfram Kemp Ed. (New York: Plenum Press, 1970), s.449-465.
***
<!-- UNIT 051 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] W. L. Sawrey ve J. D. Weisz, “An experimental method of producing gastric ulcers”, Journal of Comparative and Physiological Psychology, 1956, 49:269-170
***
<!-- UNIT 052 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] J. V. Brady, R.W. Porter, D. G. Conrad ve J. W. Mason, “Avoidance behavior and the development of gastro-duodenal ulcers”, Journal of the Experimental Analysis of Behavior, 1958, 1:69-72
***
<!-- UNIT 053 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] J. M. Weiss, “Psychological Factors in Stress and Diseas”, Scientific American, 1972, 226:106
***
<!-- UNIT 054 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14]. Hennell, s.181-182
***
<!-- UNIT 055 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] C. N. Jayson, Mania (New York: Frank and Wagnall, 1937) s.1-3
***
<!-- UNIT 056 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] Straus, s.229
***
<!-- UNIT 057 | NOTE | Dipnot [17] -->

[17] Bu konuyu takip etmek isterseniz T. Hall, The Hidden Dimension (New York: Doubleday, 1966) konunun kültürel boyutunu inceler. Robert Sommer’in eseri Personal Space: The Behavioral Basis of Design (Englewood Cliffs, New Jersey: Prentice-Hall, 1969) ise mekansal davranışı derinlemesine inceler.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: Bölüm 5 -->

Bölüm 5
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: Çift Beyin -->

Çift Beyin
***
Bikameral insanın beyninde neler olur? Türümüzün tarihinde yüz nesil gibi kısa bir zaman önce var olmuş, tamamen farklı bir zihniyet kadar önemli bir konu, fizyolojik anlamda neler olduğuna dair bir açıklama talep eder. Bu nasıl mümkün olabilir? Kafataslarımızın içindeki sinir hücrelerinin ve iplikçiklerinin son derece hassas yapısını göz önünde bulundurursak, bu yapı nasıl bikameral zihniyeti olanaklı kılacak şekilde düzenlenmiş olabilir?
***
Bu bölümde ele alacağımız büyük soru budur. Cevaba ilk yaklaşımımızın nasıl olması gerektiği  açıktır. Bikameral zihnin aracısı konuşma olduğuna göre, beynin konuşma bölgelerinin önemli rol oynuyor olmaları gerekir.
***
Bu bölgelerden söz ederken, bu bölüm boyunca, hatta tüm kitap boyunca, ifadede hantallıktan kaçınmak için sağlak insanlara uygun ifadeler kullanacağım. Sağlaklarda konuşmayı kontrol eden bölgeler, vücudun sağ tarafını kontrol eden sol yarıkürede bulunur. Bu yüzden sağ yarı küre genellikle “baskın” yarı küre olarak anılırken, vücudun sol tarafını kontrol eden sağ yarı küre “çekinik” yani baskın olmayan yarı küre olarak anılır. Hepimizde baskın olan sol yarı küreymiş gibi konuşacağım. Gerçekte, solak insanlarda yanal baskınlık çeşitli derecelerde ortaya çkar. Bazılarında tamamen tersken (sol yarıkürenin tüm işlevlerini sağ yarı küre gerçekleştirir) diğerlerinde yanallık kısmidir. Bazılarında ise karışık baskınlık görülür. Ancak karışık baskınlık nüfusun %5ini oluşturan, istisnai bir durum olduğundan konunun dışında bırakılacaktır.
***
Beyinde üç konuşma bölgesi vardır ve insanlığın büyük kısmında bunlar sol yarı kürede bulunur[1]. Bunlar: (1) Sol frontal (ön) lobun en tepesinde bulunan destekleyici motor bölgedir (Supplementary Motor Cortex) ve bu bölgenin cerrahi olarak çıkarılması, birkaç haftada düzelen bir konuşma kaybına yol açar. (2) Sol frontal lobun arkasında, daha gerilerde bulunan Broca bölgesidir ve alınması kimi zaman kalıcı, kimi zaman geçici bir konuşma kaybına sebep olur. (3) Sol temporal (şakak bölgesi) lobun arka kısmıyla, parietal (kafatası yan kemiği bölgesi) alanın bir kısmına yayılan Wernicke bölgesidir ve belli bir yaştan sonra önemli ölçüde hasar görmesi, anlamlı konuşmanın kaybolmasına yol açar.
***
[Resim Altı: Sol yarı küredeki üç konuşma bölgesinin farklı işlevleri vardır. Destekleyici motor bölge temelde telaffuzla ilişkilidir. Broca bölgesi telaffuz, kelime dağarcığı, vuru ve dilbilgisiyle; Wernicke bölgesi ise kelime dağarcığı, imla, anlam ve konuşmayı anlamayla ilgilidir.] Bu durumda normal konuşma için vazgeçilmez olan, Wernicke bölgesidir. Bekleneceği gibi, korteks (beyin kabuğu) Wernicke bölgesinde geniş aralıklı büyük hücrelerle dolu ve kalındır -bu yapı önemli miktarda içsel ve dışsal bağlantının varlığına işaret eder. Kesin sınırlarıyla ilgili bazı tartışmalar olsa da [2], anlamlı iletişimdeki önemi tartışmasızdır.
***
Elbette psikolojik bir olguyla, ona bağlı beyin yapısını birbirine haritalamayı düşünmek çok tehlikelidir. Yine de bunu yapmaktan tam anlamıyla kaçınmak mümkün değildir ve sol yarı kürenin bu üç bölgesi ve birbirleriyle ilişkileri arasında, bikameral zihin kuramımın talep ettiği kapsamda ve ayrımda bir konuşma işlevini hayal etmek çok güçtür. Bir an için bu sorunu ele alalım. Tüm konuşma bölgeleri sol taraftadır. Neden? Beni ve tüm bunların evrimini araştıran herkesi uzun zaman boyunca şaşkın bırakmış olan ilginç soru, dil işlevlerinin neden sadece tek yarı kürede temsil edildiğidir. Önemli işlevlerin çoğu iki yanda da temsil edilir. Diğer her şeyin yedekliliği, bir taraf yaralanırsa diğerinin telafi edebilmesini sağladığından, hayvan açısından biyolojik bir avantajdır. Dil neden bunun dışında kalmıştır? Becerilerin en acil ve önemlilerinden olan, toplumsal eylemin hazırlayıcı ve uygulayıcı zemini, buzul çağı sonrası insan hayatının neredeyse bağımlı olduğu iletişim ipliği, dil! Neden insan kültürünün bu olmazsa olmazı iki yanlı temsil edilmemiştir?
***
Dil için gereken sinirsel yapının, sol yarı kürenin yanı sıra sağda da bulunduğunu göz önüne alırsak, sorun daha da gizemli hale gelir. Çocuklarda, sol yarı küredeki Wernicke bölgesinde ya da onu beyin sapına bağlayan talamusta oluşacak önemli bir hasar, tüm konuşma mekanizmasının sağ yarı küreye aktarılmasına sebep olur. Bazı çift-elli insanlarda konuşma iki yanlı olarak temsil edilir. Yani genelde konuşmayan sağ yarı küre, bazı koşullarda sol yarı küre gibi bir konuşma yarı küresi olabilir.
***
Bir diğer soru ise, sol yarı kürede dilin yetisel yapıları evrimleşirken sağ tarafta neler olduğudur. Sağ yarı kürede, solda konuşma bölgelerine denk gelen bölgeleri ele alalım: bunların işlevi nedir? Ya da daha belirli bir soru sorarsak, bunların yedek bir konuşma bölgesi olarak gelişmelerini engelleyecek kadar önemli işlevi nedir? Günümüzde sağ yarı küredeki bu bölgeleri uyardığımızda, sol yarı kürenin dil bölgeleri uyarıldığında görülen “afazik durma” (devam eden konuşmanın kesilmesi) görülmez. Görünürdeki işlevsizlikleri yüzünden, bir dönem sağ yarı kürenin büyük bölümünün işlevsiz olduğu bile düşünülmüştür. Gerçekten de, hastalık ya da yaralanma dolayısıyla Wernicke bölgesinin karşılığı olan bölge de dahil olmak üzere sağ yarı küre dokularının büyük kısmı, hatta bazı durumlarda tüm yarı küre alınmış, ve şaşırtıcı ölçüde az zihinsel işlev bozukluğu gözlemlenmiştir.
***
Bu durumda, konuşma bölgelerinin sağ yarı küredeki karşılıklarının kolayca gözlemlenebilir bir işlevleri yoktur. Beynin neden böyle işlevsiz bir bölgesi vardır? Sağ yarı kürenin bu sessiz ‘konuşma’ bölgelerinin insan tarihinin önceki aşamalarında, bugün sahip olmadıkları bir işleve sahip olmuş olmaları mümkün müdür? Cevap eğreti olmakla beraber, açıktır. Böyle görkemli bir sonucu doğurmuş olabilecek seçilimsel baskılar, bikameral medeniyetlerin baskılarıdır. İnsanın dil işlevleri yalnızca bir yarı kürede toplanarak, diğer yarı küreyi ‘tanrıların’ diline bırakmıştır.
***
Bu doğruysa, bikameral seslerin baskın olmayan sağ temporal lobla soldaki arasında ilişki kurabileceği yolların da bulunması gerekir. Yarı küreler arasındaki ana bağlantı, 2 milyondan fazla iplikçiğiyle, devasa corpus callosumdur. Ama insanın temporal loblarının kendi özel callosumları diyebileceğimiz çok daha küçük bir anterior (arka) bağlantıları vardır. Farelerde ve köpeklerde anterior bağlantılar, beynin koku bölgelerini bağlar. İnsanlarda ise, oldukça belirsiz eskizimde de görüldüğü gibi, bu köprüsel iplikçikler şeridi temporal korteksin büyük bölümüyle bağlantılı olmakla beraber, özellikle Wernicke bölgesinin içinde kalan, temporal lobun orta kovuğundan bağlantıları toplayarak 3mm çapında bir yola dönüşür, amigdalanın ve hipotalamusun üzerinden karşı temporal loba ulaşır. Bu küçük köprünün medeniyetlerimizi inşa edip, dünya dinlerinin temelini atan yönlendirmelerin geçtiği, ‘tanrıların’ insanlara emirler verdiği ve aslında insan iradesinin kendisi oldukları için de itaat gördükleri yer olduğunu öneriyorum[3].
***
[Resim Altı: Antik zamanlarda, sağ yarı kürede Wernicke alanının karşılığı olan bölge, yönlendirici deneyimi düzenleyen, daha sonra sol yarı kürede ‘duyulacak’ ‘ses’ler halinde kodlayıp anterior bağlantı üzerinden gönderen bölgeydi] Bu hipotezi tanımlamanın iki şekli vardır. Daha güçlü olan ve daha basit, daha belirli, dolayısıyla deneysel araştırmayla daha kolay kanıtlanabilir ya da çürütülebilir olduğu için tercih ettiğim şekil, tanrıların konuşmasının doğrudan sağ yarı kürede Wernicke bölgesine denk gelen alanda düzenlendiği ve anterior bağlantılar üzerinden ulaştıkları sol lobun işitsel bölgelerinde ‘duyuldukları’dır (Bunu yalnızca mecazla açıklayabildiğime, sağ temporal lobu konuşan, sol temporal lobu ise dinleyen bir şahıs olarak kişileştirdiğime ve bunun aslında doğru olmadığına dikkat edin). Bu güçlü forma meyletmemin diğer bir sebebi, işlenmiş bilgiyi ya da düşünceyi beynin bir tarafından diğerine aktarma anlamındaki mantıklılığıdır. Evrimsel sorunu ele alalım: bir tarafta karmaşık deneyimleri işleyen milyonlarca sinir hücresinin diğer tarafa, çok daha küçük bağlantılar üzerinden veri göndermesi gerekir. Bir tür kodun, son derece karmaşık işlemleri, anterior bağlantıların daha az sayıda nöronları üzerinden iletebilecek hale indirgemenin bir yöntemin kullanılması gerekir. Hayvan sinir sistemlerinin evriminde dilden daha iyi bir kodlama sistemi gelişmiş midir? Bu haliyle modelimizin güçlü formu, dilsel biçimde var olur çünkü karmaşık korteks işlemlerini beynin bir yanından diğerine aktarmanın en verimli yolu budur. Hipotezin zayıf şekli daha muğlaktır. Sanrının telaffuzsal niteliklerinin kişinin kendi konuşması gibi sol yarı küre kökenli olduklarını, ama içeriğinin, yönünün ve kişiyle ilişkisinin anterior bağlantı ve belki de splenium (corpus callossumun arka kısmı) üzerinden sol yarı kürenin konuşma bölgelerine uyartılar gönderen sağ temporal lob etkinliğinden kaynaklandığını belirtir.
***
Bu noktada hipotezin hangi şeklini kabul ettiğimiz önemli değildir. Her ikisinin de temel özelliği, yönlendirici deneyimi oluşturmanın bir sağ yarı küre işlevi olduğu; tanrıların seslerine yol açanın ise, sağ yarı kürede Wernicke bölgesine denk gelen alanın uyarılması olduğudur.
***
Bu hipotezi destekleyen kanıtlar beş gözlemle özetlenebilir: (1) Normalde yalnızca sol yarı küre konuşabilirken, her iki yarı küre de dili anlayabilir. (2) Sağ Wernicke bölgesinde tanrıların seslerine benzer bir işlevin kalıntıları vardır. (3) İki yarı küre bazı koşullar altında bağımsız şahıslar gibi davranabilir ve aralarındaki ilişki bikameral zamanların tanrı-insan ilişkisine benzer. (4) Yarı kürelerin bilişsel işlevleri arasında günümüzde gözlemlenebilen farklılıklar, bikameral insanın edebiyatında tanrıyla insan arasında görülen farklılıkları -en azından- yankılar. (5) Beynin çevre tarafından şekillendirilme (adaptasyon) becerisi, önceden varsaydığımızdan çok daha büyüktür ve dolayısıyla bikameral insandan bilinçli insana geçişin büyük ölçüde öğrenme ve kültür tabanında gerçekleşmiş olması olasıdır.
***
<!-- UNIT 016 | HEADING | Başlık: 1. Dil Her İki Yarı Küre Taraf -->

1. Dil Her İki Yarı Küre Tarafından Anlaşılabilir
***
Tanrılar, biraz varsayımsal olarak da olsa söylemiş olduğum gibi, yönlendirici deneyimin bir bileşkesiydi. Bireye verilmiş olan komutların iç içe geçmesiyle oluşuyorlardı. Bu yüzden, tanrısal bölgeler konuşmayla ilgileniyor olmasalar bile, dili duyup anlamakla ilgili olmaları gerekiyordu. Ve durum günümüzde dahi böyledir. Dili gerçekten de her iki yarı küremizle algılarız. Korteksin sol yanında kanama yaşamış, konuşamayan inmeli hastalar, anlayabilme becerilerini korurlar[4]. Sol yarı küreye giden sol kartoid artere sodyum amital enjekte edilirse (Wada testi), tüm yarı küre uyuşturulur ve yalnızca sağ yarı küre işlevsel kalır. Denek yine de talimatları takip edebilir[5]. Yarı küreler arası bağlantıları kesilmiş hastalar (bunlardan birazdan daha ayrıntılı söz edeceğiz) sağ yarı kürede önemli ölçüde anlayış sergiler[6]. Adı söylenen nesneler sol elle alınabilir ve sözlü komutlar sol elle yerine getirilebilir. Tüm sol yarı küre, yani konuşma yarı küresi alınmış gliyoma hastalarında bile, kalan sağ yarı küre ameliyatın hemen ardından cerrahın sorularını anlayabiliyor, ancak yanıtlayamaz[7].
***
2. Sağ Yarı Kürede Tanrısal İşlev Kalıntıları Vardır Modelimiz doğruysa, sağ yarı kürenin antik tanrısal işlevinin, ne kadar küçük olursa olsun bir belirtisinin kalıntısını bulmamız olasıdır. Daha da belirli konuşabiliriz. Tanrıların sesleri elbette telaffuz edilen konuşmayla ilgili olmadığından (ses tellerinin ve ağzın kullanımını gerektirmediğinden), Broca bölgesine ve destekleyici motor bölgeye denk gelen alanları konu dışında tutabiliriz. Böylece sağ, baskın olmayan tarafın temporal lobunun arka bölgesine, Wernicke bölgesine yoğunlaşabiliriz. Bu bölgeyi uyardığımızda tanrıların seslerini duyabilir miyiz? En azından kalıntılarını? Bu bölgenin üç bin yıl önceki işlevinin insan işlerinin tanrısal yönetimi olduğuna işaret edecek bir şey?
***
Wilder Penfield’in ünlü araştırma dizisinde uyardığı bölgenin burası olduğunu hatırlıyor olabilirsiniz[8]. Bu araştırmayı biraz ayrıntılı şekilde aktaracağım. Bu gözlemler temporal lobdaki bazı lezyonlardan kaynaklanan epilepsi teşhisi konmuş yaklaşık yetmiş hasta üzerinde yapılmıştır. Hasarlı beyin bölgesinin cerrahi olarak alınmasından önce, temporal lobun yüzeyindeki çeşitli noktalar hafif bir elektrik akımıyla uyarılmıştı. Uyartının yoğunluğu, ilgili motor bölge uyarıldığında başparmakta hafif bir karıncalanmaya yol açan uyartının yoğunluğuyla hemen hemen aynıydı. Uyarımdan doğan olguların bu tür hastalarda sıkça görülen bir gliyoz ya da skleroz odak bölgesinden kaynaklanıyor olabileceği itirazına, raporun aslını incelemenin bu şüpheleri dağıtacağını söyleyerek cevap veriyorum. Bu anormallikler bulunduklarında bile bölgeseldi ve uyarılan deneklerin tepkilerini hiç bir şekilde etkilemiyordu[9]. Bu yüzden bu araştırmaların sonuçlarının, normal bireylerde de görülecek sonuçları yansıttığını belli bir güvenle söyleyebiliriz.
***
Bu vakaların çoğunda uyarılan sağ temporal lob, özellikle de sağ tarafın Wernicke bölgesi olan, temporal lobun üst kıvrımının yakınındaki arka kısmıydı. Hastalardan kayda değer tepkiler alınmıştı. Kendimi tekrarlamak pahasına söylüyorum, burası antik tanrıların bize bikameral zihnimizin öte yanından seslendiklerini duymayı bekleyeceğimiz bölgedir. Bu hastalar kadim ilahların bir kalıntısını duyacak mıydı? İşte bazı temsili veriler:
***
Bu bölge uyarıldığında 20 yaşındaki bir üniversite öğrencisi olan Vaka 7, “Yine sesler duyuyorum, gerçeklikle temasımı kaybeder gibi oldum. Kulaklarımda bir uğultu ve ufak bir uyarı hissi” diye bağırdı. Tekrar uyarıldığında ise “Yine aynı sesler. Yine neredeyse gerçekliği kaybediyordum”. Sorulduğunda seslerin ne dediklerini anlamadığını söyledi. Sesler “bulanık”tı. Vakaların büyük çoğunluğunda sesler benzer şekilde bulanıktı. 26 yaşındaki ev kadını Vaka 8, yaklaşık aynı bölgeden uyarıldığında, uzaklardan bir ses duyduğunu söyledi. “Sanki bir ses bir şeyler söylüyor ama o kadar zayıf ki anlayamıyorum”. Vaka 12, 24 yaşındaki bir kadın, arka temporal lobun üst kovuğunun beş farklı noktasından uyarıldığında “Birinin mırıldar gibi konuştuğunu duydum”, daha sonra “Konuşma ya da mırıldanma vardı ama anlayamadım” demişti. Kovukta 2cm kadar ileriden uyarıldığında önce sessiz kaldı, daha sonra ise birden bağırdı. “Sesleri duydum ve bağırdım. Çok tuhaf bir his geldi”. İlk uyarılara yakın bir yerden tekrar uyarıldığında ise ağlamaya başladı. “Yine o adamın sesi! Tek bildiğim şey babamın beni çok korkuttuğu”. Duyduğu sesi babasının sesi olarak algılamamıştı, sadece onu hatırlamıştı.
***
Bazı hastalar müzik, doktora mırıldanabildikleri bilinmeyen melodiler duyuyordu (Vaka 4 ve 5). Diğerleri akrabalarını, özellikle de annelerini duyuyordu. 22 yaşında bir kadın olan Vaka 32, annesiyle babasının konuşup şarkı söylediklerini, başka bir noktadan uyarıldığında ise annesinin “sadece bağırdığını” duyuyordu.
***
Bir çok hasta, seslerin tuhaf ve bilinmeyen yerlerden kaynaklandığını belirtiyordu. 26 yaşındaki bir kadın olan Vaka 36, sağ temporal lobun üst kovuğunun biraz anterior kısmından uyarıldığında “Evet, nehir boyunda bir yerlerden gelen sesler duydum - bir adamın ve bir kadının sesleri. Birine sesleniyorlardı.” Nehir boyundan geldiğini nasıl söyleyebildiği sorulduğunda “Sanırım nehri gördüm” demişti. Hangi nehir olduğu sorulduğunda ise “Bilmiyorum. Çocukluğumda gittiğim bir nehir gibi geliyor”. Başka uyarım noktalarında, bir yerlerde bir binadan diğerine seslenen insanlar duyuyordu. Bir diğer noktada ise bir kereste atölyesinden seslenen bir kadın duyuyordu. Oysa “bir kereste atölyesinde hiç bulunmadım” diye ısrar ediyordu. Sesler nadiren de olsa bir taraftan gelir gibi olduğunda, bu uyarımın diğer tarafı oluyordu. 25 yaşında bir erkek olan Vaka 29, sağ temporal kovuğunun ortasından uyarıldığında “Sol kulağıma biri “Sylvere!Sylvere! diye sesleniyor. Erkek kardeşim olabilir” demişti.
***
Sesler ve müzik, bulanık da olsa, tanınsa da gerçekten duyulmuş gibi deneyimleniyordu. Tıpkı görsel sanrıların gerçekten görülmüş gibi deneyimlenmeleri, Akhilleus’un Thetis’i deneyimlemesi, Musa’nın yanan çalıda Yehova’yı duyması gibi. Yukarıdaki Vaka 29, tekrar uyarıldığında “biri bir başkasıyla konuşuyordu. Adını söyledi ama hatırlayamıyorum” demişti. Adamı görüp görmediği sorulduğunda “Rüya gibiydi” diye cevap vermişti. Şahıs burada mıydı diye sorulduğunda “Evet, şuradaki gözlüklü hemşirenin oturduğu sandalyenin oralardaydı” demişti.
***
Bazı daha yaşlı hastalarda yalnızca keşif amaçlı uyarım bile sanrıya yol açmıştı. 34 yaşındaki Fransız-Kanadalı Vaka 24, önceki uyarımlar bir etkiye yol açmadıktan sonra sağ temporal lobun orta kovuğunun arkasından uyarıldığında “Durun bir dakika! Birini görüyorum!” demişti. 2.5 cm kadar yukarıda “Evet! Là, là, là! Bu oydu, o gelmiş. Budala!”. Daha yukarıda olmakla beraber sağ tarafın Wernicke bölgesinin içinde kalan başka bir yerden uyarıldığında ise “İşte, işte, duyuyorum! Sanki biri benimle konuşmak istiyordu ve ‘hızlı, hızlı, hızlı!’ diyordu”.
***
Ama daha genç yaşlarda sağ temporal lobun uyarılmasıyla oluşan sanrıların daha çarpıcı, canlı ve yönlendirici olduğuna dair bulgular vardır. 14 yaşındaki erkek çocuğu (Vaka 34) , koltuklarda oturup kendisine şarkı söyleyen iki adam görmüştü. 14 yaşında bir kız olan Vaka 15, sağ temporal lobun üst kovuğundan uyarıldığında, “Ah, yine herkes bana bağırıyor, durdurun onları!” diye bağırmıştı. Uyarım süresi iki saniyeydi. Sesler ise 11 saniye sürmüştü. “Yanlış bir şey yaptığım için bana bağırıyorlar, herkes bana bağırıyor” diye açıklamıştı. Sağ yarıkürenin arka temporal lobundaki tüm uyarım noktalarında bağırma duyuyordu. İlk noktanın 4 cm kadar arkasından uyarıldığında bile “Yine bana bağırıyorlar, durdurun onları!” diye bağırmıştı. Tek bir uyarımdan kaynaklanan sesler 21 saniye sürmüştü.
***
Her şeyin böyle basit olduğu izlenimini vermemeliyim. Bunlar benim seçtiğim vakalar. Bazı hastalarda hiç bir tepki yoktu. Bazıları, Bölüm I.2 de söz ettiğimiz otoskopik yanılsamalar görüyordu. Daha karmaşıklaştırıcı bir etken ise, sol yarı kürede aynı noktalar uyarıldığında da benzer sanrılar elde edilebilmesidir. Diğer bir deyişle bu fenomenler, sağ temporal lobla sınırlı değildir. Ancak sol yarı küredeki uyarılara tepki verilen durumlar çok daha seyrektir ve yoğunlukları daha düşüktür. Bu uyarımla tetiklenen deneyimlerin hemen hepsiyle ilgili olarak asıl önemli olan, bunların ötekilikleri, benliğe tezatlarıdır. Birkaç istisna dışında hastalar yeme, konuşma, seks, koşma ya da oynama deneyimlememişti. Neredeyse tüm vakalarda denek edilgendi ve olanlara maruz kalıyordu -tıpkı bikameral insanın, kendi sesleri karşısındaki edilgenliği gibi.
***
Tam olarak neye maruz kalyordu peki? Penfield ve Perot bunun yalnızca geçmiş deneyim, eski günlere bir dönüş olduğunu düşünüyor,  Tutarlı şekilde deneyimlenen hatırlamama durumunu unutkanlık olarak açıklamaya çalışıyordu. Bunların aslında belli anılar olduklarını ve daha uzun süreli uyarımlarla tam hatırlama sağlanabileceğini varsayıyorlar. Hastalara uyarım sırasında sordukları sorular da bu hipotezden doğr. Hastanın cevapları kimi zaman gerçekten de belirlidir. Ama verinin bütününü çok daha fazla temsil eden, hastaların sorular karşısında bu deneyimlerin anı olmadıkları yönündeki ısrarlarıdır.
***
Bu sebepten ve genelde sahip olduğumuz anı türü olan kişisel, etkin imgelerin eksikliğinden dolayı, Penfield ve Perot’nun yargılarının hatalı olduğunu savunuyorum. Temporal lobun bu bölgeleri “beynin işitsel ve görsel deneyim deposu” değildir. Bunlara erişim yolu da değildir. Bu deneyimin kombinasyonları ve dolgularıdır.  Kanıtların bu bölgelerin “geçmiş deneyimin yetişkin yaşamda bilinçaltında hatırlanmasında bir rol oynadıkları, şimdiki zamanda yorumlanmaya hazır hale getirdikleri” iddiasını desteklediklerini düşünmüyorum. Aksine, veriler buradan uzağa, özellikle azarlayıcı/tembihleyici deneyimleri damıtan sanrılara işaret eder. Bu sanrılar, bunları anı olarak bildiren birkaç hastada gerçek deneyime dahil edilmiş ya da mantıksallaştırılmış olabilir.
***
<!-- UNIT 030 | HEADING | Başlık: 3. İki Yarı Küre Birbirinden B -->

3. İki Yarı Küre Birbirinden Bağımsız Davranabilir
***
Bikameral zihin beyin modelimizde, tanrı tarafıyla insan tarafının birbirinden -bir şekilde- bağımsız düşündüğünü ve davrandığını varsaydık. Bu antik zihniyetin ikiliğinin yarı kürelerin ikiliğinde temsil edildiğini söylediğimizde, beynin parçalarını temelsizce kişileştirmiş olmuyor muyuz? Beynin iki yarı küresini, her ikisi de dinleyip anlayabilen ama yalnızca biri konuşabilen iki birey olarak düşünmek mümkün müdür?
***
Bunun makul olduğuna dair kanıtlar, diğer bir epilepsi hastaları grubundan gelir. Bunlar tam komisürektomiye, yani iki yarı küre arasındaki bağlantıların tamamen kesilmesine maruz kalmış hastalardır[10]. “Bölünmüş beyin” denen bu ameliyat (ki aslında doğru değildir, beynin derin bölümleri bağlantılı kalır) genellikle sinirsel uyartıların tüm kortekse yayılmasını önleyerek başka türlü tedavi edilemeyen epilepsilerin tedavisinde uygulanır. Ameliyatın hemen ardından bazı hastalar iki aya kadar konuşma kaybı sergilerken, diğerleri hiç sorun yaşamaz-sebebi bilinmer. Her birimizin yarı küreler arası ilşikilerimizin farklı olması olasıdır. İyileşme aşamalıdır, tüm hastalar kısa dönem hafıza sorunları yaşar (hipokampal bağlantıların kesilmesiyle ilgili olabilir) , bazıları yön bulma sorunları ve zihinsel yorgunluk deneyimler.
***
Son derece şaşırtıcı olan, yaklaşık bir yıllık iyileşme sürecinin ardından, bu hastaların ameliyat öncesi durumlarından farklı bir şey hissetmemeleridir. Bir sorun hissetmezler. Bugün herhangi bir tuhaflıktan şikayet etmeksizin televizyon izleyip gazete okumaktadırlar. Bir gözlemci de onlarda tuhaflık görmez.
***
Ama duyusal girdiler dikkatle denetlendiğinde, büyüleyici ve önemli arızalar ortaya çıkar. Herhangi bir şeye, diyelim ki bu satırın ortasındaki kelimeye baktığınızda, solda kalan tüm kelimeler yalnızca sağ yarı küre, sağdakiler ise yalnızca sol yarı küre tarafından görülür. Yarı küreler arası bağlantılar sağlam olduğunda, bu ikisini koordine ediyor sorun yaşamayız -gerçi okuyabiliyor oluşumuz bile çok şaşırtıcıdır. Ama yarı küreler arası bağlantılarınız kesilmiş olsaydı, durum çok farklı olurdu. Bu satırın ortasının sağında kalan tüm yazılar eskisi gibi görünecektir ve her zamanki gibi kolayca okunabilecektir. Ama soldaki tüm yazılar ve sayfa boş olacaktır. Aslında boşluk da değil, hiçlik olacaktır. O kadar “hiç”tir ki, ne kadar tuhaf gelse de, orada bir şey olmadığının bilincinde olamazsınız. “Kör nokta” fenomeninde olduğu gibi bu hiçlik ‘doldurulur’, ‘yamanır’, sanki hiç sorun yokmuş gibi hissedilir. Gerçekte ise tüm bu hiçlik, ‘sizin’ görmediklerinizi, yani solda kalan tüm yazıları gayet iyi görebilen diğer yarı kürenizde görülecektir. Ama bu yarı kürenizin telaffuzlu konuşma becerisi olmadığı için, herhangi bir şey gördüğünü söyleyemeyecektir. Sanki ‘siz’ -bu her ne demekse- sol yarı kürenin içindeymişsiniz ve bağlantılar kesilince bir zamanlar ‘siz’in bir parçanız olan, diğer yarı küredeki tamamen farklı bir şahsın ne görüp ne düşündüğünü bilemiyormuşsunuz gibidir. Bir kafada iki insan.
***
Bu komisürotomi hastalarının sınanma yöntemlerinden biri budur: Hasta şeffaf bir ekranın ortasındaki sabit bir noktaya bakar. Böylece ekranın sol tarafına yansıtılan görüntüler yalnızca sağ yarı küreyle görülür ve sözlü olarak belirtilemez. Ama hasta, sağ yarı kürenin kontrol ettiği sol eliyle, ilgili fotoğrafı gösterebilir ya da diğer nesneler arasında arayıp bulabilir. Bu esnada ise sözlü olarak hâlâ bir şey görmediğini söyleyebilir[11]. Yalnızca sağ yarı kürenin gördüğü bu uyaranlar orada hapis kalır, aradaki bağlantılar kesilmiş olduğundan sol yarı küreye ‘söylenemez’. Sağ yarı kürenin bu bilgiye sahip olduğunu ancak sol eli kullanarak bir şey yapmasını söyleyerek anlayabiliriz.
***
Sol ve sağ görsel alanlara aynı anda iki farklı görüntü, örneğin sol göze bir ‘dolar işareti’, sağa ise ‘soru işareti’ gösterilip denekten gördüğü şeyi çizmesi istendiğinde, bir perdenin ardında olduğundan göremediği sol eliyle dolar işaretini çizecektir. Ama ne çizdiği sorulduğunda ısrarla soru işareti çizdiğini söyleyecektir. Yani bir yarı küre, diğerinin ne yaptığını bilemer. Bir nesnenin adı, örneğin ‘silgi’ kelimesi sol görsel alana yansıtıldığında, hasta perde ardındaki sol eliyle nesneyi diğerlerinin arasından seçebilr. Doğru seçim yapıldıktan sonra deneğe perdenin ardındaki nesnenin ne olduğu sorulduğunda, sol yarı kürede yaşayan ‘o’, sağ yarı küredeki  ‘o’nun elinde tuttuğunu bildiği şeyin ne olduğunu dile getiremez. Benzer şekilde, ‘silgi’ kelimesi söylendiğinde, sol el yine cismi bulabilir ama konuşan yarı küre sol elin nesneyi bulduğundan haberdar değildir. Bu elbette daha önceden söylediğim şeyi, her iki yarı kürenin de dili anladığını ama sağ yarı küredeki dil anlayışının kapsamını göstermenin şimdiye dek mümkün olmadığını gösterir.
***
Dahası, sağ yarı kürenin karmaşık tanımları da anlayabildiğini görüyoruz. Sol görüş alanına, yani sağ yarı küreye ‘traş aleti’ kelimeleri gösterildiğinde sol el bir jilete, ‘kir çıkarıcı’ için sabuna ya da ‘kumar makinesine atılır’ için 25 sentlik bozuk paraya işaret edebilr[12].
***
Ayrıca sağ yarı küre, solun hiç bir şeyden haberi yokken duygusal tepkiler de verebilir. Sağ ve sol görüş alanlarına -yani sırasıyla sol ve sağ yarı kürelere- gösterilen rastgele geometrik şekiller arasında, sol görüş alanına çıplak bir kadın resmi yansıtıldığında hasta (yani hastanın sol yarı küresi) bir şey görmediğini söyler. Ama sonraki dakika içinde görülen sırıtma, kızarma ve kıkırdamalar bu sözlere tezat oluşturur. Niye sırıttığı sorulduğunda, konuşan sol yarı küre hiç bir fikri olmadığını söyler[13]. Bu yüz ifadeleri ve kızarmalar yüzün tek bir yarısına kısıtlı değildir çünkü beyin sapındaki derin bağlantılar tarafından düzenlenir. His ifadesi bir korteks işi değildir. Benzer şeyler diğer duyular için de geçerlidir. Sağ burun deliğine ve dolayısıyla sağ yarı küreye (koku sinirleri çaprazlanmaz) sunulan kokular, konuşan yarı küre tarafından adlandırılamaz -ama kokunun hoş mu nahoş mu olduğu söylenebilir. Hasta homurdanabilir, kaçınma tepkileri sergileyebilir ya da “Öff!” diyebilir ama kokunun sarımsak mı peynir mi yoksa çürümüş yemek mi olduğunu söyleyemez[14]. Aynı kokular sol burun deliğine sunulduğunda gayet iyi tanımlanıp ifade edilebilir. Bunun anlamı, tiksinme duygusunun sağlam limbik sistem ve beyin sapı üzerinden konuşan yarı küreye ulaşabildiği, ancak korteksin işlediği daha karmaşık bilgilerin geçemediğidir.
***
Gerçekten de limbik sistemde ve beyin sapında hoşnutsuzluk tepkilerini tetikleyenin sağ yarı küre olduğuna işaret eden bulgular vardır. Konuşamayan sağ yarı küreye doğru cevabın bildirildiği ve baskın sol yarı kürenin belirgin sözel hatalar yaptığı test durumlarında hasta somurtabilir, kafasını sallayabilir. Sağ yarı kürenin, diğerinin hatalı sözel cevaplarına sinirlendiğini söylemek, yalnızca lafın gelişi söylenmiş olmayacaktır. Belki de Pallas Athena’nın Akhileus’u sarı saçlarından tutarak kralını öldürmesine engel olurkenki siniri (İlyada, 1:197) veya Yehova’nın halkına yapılan haksızlıklar karşısındaki gazabı da böyle bir tepkiydi.
***
Elbette arada bir fark vardır. Bikameral insanın tüm bağlantıları sağlamdı. Ama daha sonra beynin çevresel değişimlerle yeniden düzenlenebileceğini ve yaptığım karşılaştırmanın o kadar da budalaca olamayabileceğini göstereceğim. Her halükârda bu komisürotomi hastalarının incelenmesi ile iki yarı kürenin bağımsız iki birey gibi çalışabileceklerini gördük. Bu parçaların bikameral dönemde bireyin kendisi ve tanrısı olduklarını öne sürüyorum.
***
4. Yarı Kürelerin Bilişsel İşlev Farklılıkları, ‘Tanrı’ ile İnsanın İşlev Farklılıklarını Yankılar Bikameral zihin beyin modeli doğruysa, iki yarı kürenin bilişsel işlevleri arasında belirgin farklar olması gerekir. Belirtirsek, insan tarafı için gereken işlevlerin sol yarı kürede, tanrı tarafı için gereken işlevlerin ise sağ yarı kürede daha çok vurgulanmış olmalarını bekleriz. Dahası, bu işlevlerin en azından kalıntılarının çağdaş insanın beyin yapısında bulunmayacağını düşünmemiz için bir sebep yoktur.
***
Tanrıların ana işlevi, yeni durumlarda eylemi planlamak ve yönlendirmekti. Tanrılar sorunları değerlendirip mevcut bir örüntüye ya da amaca uygun eylemleri düzenlerdi. Bu da tüm dağınık parçaların, ekim ve hasat zamanlarının, malların dağıtımının, her şeyin büyük plana uygun şekilde bir araya getirildiği; yönergelerin, sol yarı küredeki sözel, analitik sığınağında yaşayan nörolojik insana iletildiği karmaşık bikameral medeniyetlere yol açmıştı. Bu yüzden sağ yarı kürenin günümüzdeki işlevinin düzenleyici bir işlev olmasını, bir medeniyetin deneyimlerini düzenleyip bir araya getirerek bireye ne yapması gerektiğini “söylemek” le ilgisi olmasını bekleyebiliriz. İlyada’da, Eski Ahit’te ya da diğer antik metinlerde bulunan tanrıların incelenmesi de bunu doğrular. Geçmişteki ve gelecekteki farklı olaylar sıralanır, sınıflandırılır, çoğu zaman nihai bir mecaz oluşturacak şekilde sentezlenir. Dolayısıyla bu işlevlerin sağ yarı küre işlevleri olmaları gerekir. Klinik gözlemler bu hipotezle uyumludur. Birkaç sayfa önceki komisürotomili hastalardan biliyoruz ki, sağ yarı küre biçimleri, boyutları ve dokuları ayrıştırmada ve sınıflandırmada çok başarılıdır. Beyin hasarlı hastalar sayesinde sağ yarı küredeki hasarların mekansal ilişkilere ve bütüncül, sentetik görevlere zarar verdiğini biliyoruz[15]. Labirentler, bir mekansal örüntünün çeşitli öğelerinin düzenlenerek öğrenilmesini gerektiren problemlerdir. Sağ temporal lobu alınmış hastalar görsel ya da dokunsal labirentlerin yollarını öğrenmeyi imkansız bulurken, sol temporal lobunda aynı kapsamda hasar bulunan hastalar pek sorun yaşamar[16]
***
Parçaların mekansal bir motifte düzenlenmesini gerektiren bir diğer görev, Koh’un Blok Testidir ve bir çok zekâ testinin bir parçasıdır. Deneğe basit bir geometrik motif gösterilir ve üzerlerinde bu motifin parçaları bulunan blokları kullanarak aynı motifi yaratması istenir. Çoğumuz bunu kolayca başarırız. Ama sağ yarı kürede beyin hasarı bulunan hastalar bunda çok zorlanır. O kadar ki, bu test sağ yarı küre hasarını teşhis etmek için kullanılır. Daha önce söz ettiğimiz komisürotomili hastalarda sağ el çoğu zaman blokları uygun şekilde düzenlemeyi başaramaz. Sol el, ‘tanrıların eli’ ise hiç güçlük çekmez. Bazı hastalarda bu basit görevi bir türlü başaramayan sağ ele yardımcı olmaya çalışan sol elin, gözlemci tarafından tutulması gerekmiştir[17]. Bunlar ve diğer araştırmalar sonucunda sağ yarı kürenin daha çok sentetik ve mekansal-inşasal görevlerle, sol yarı kürenin ise daha analitik ve sözel görevlerle ilişkili olduğu çıkarımı yapılmıştır. Sağ yarı küre belki de tanrılar gibi, parçaları yalnızca bir bağlam içinde anlamlı görr, bütünle ilgilenir. Sol yarı küre ise, bikameral zihnin insan kısmı gibi, parçaların kendilerine bakar.
***
Bu klinik sonuçlar normal insanlarda da, gelecekteki araştırmaları muştulayan bir deneyle doğrulanmıştır[18]. Çeşitli testler verilen normal deneklerin iki yandaki temporal ve parietal loblarının üzerine EEG elektrotları yerleştirilmiştir. Çeşitli sözel ve analitik becerileri kullanan çeşitli yazılar yazmaları istendiğinde, EEG sol yarı kürede düşük voltajlı hızlı dalgalar kaydeder ve bu yarı kürenin etkin olduğunu gösterirken; sağ yarı kürede yavaş alfa dalgaları (dinleniyor olan, gözleri kapalı bir deneğin her iki yarı küresinde görülür) kaydedilir. Bu deneklere mekansal-sentetik görevler (Koh Blok Testi gibi) verildiğinde, tam tersi görülür: Etkin olan sağ yarı küredir.
***
Sağ yarı küredeki işlev kalıntılarının neler olabileceğini çıkarsamak için, bikameral zihnin tanrısal seslerinin belli durumlarda ne yapması gerekeceğini değerlendirebiliriz. Deneyimleri ayırıp sentezleyerek eylem yönergelerine dönüştürmek için, tanrıların bazı tanıma işlemleri yapması gerekiyordu. Tüm antik metinlerdeki tanrısal konuşmalarda, bu tanımalar yaygındır. Yalnızca belli bireyleri tanımaktan değil, bireylerin yanı sıra insan türlerinin ve sınıflarının da tanınmasından söz ediyorum. Her çağdaki insanlar için önemli bir yargı, yüz ifadesinin tanınmasıdır, özellikle de dostça ya da düşmanca niyetle ilgili olarak. Tanımadığı bir insanın kendisine doğru geldiğini gören bikameral insan için, zihninin tanrı tarafının bu şahsın niyetine karar vermesi hayati önem taşırdı. [Resim Altı - Bu suratlar birbirinin ayna görüntüsüdür. Her ikisinin de burnuna bakın. Hangisi daha mutlu?] Yandaki çizim, böyle bir varsayımla yaklaşık on yıl önce tasarladığım bir deneydir. İki surat, birbirinin ayna görüntüleridir. Yaklaşık bin kişiye hangisinin daha mutlu göründüğünü sordum. Oldukça tutarlı şekilde, sağlak insanların %80 kadarı, gülümsemesi sola olan alttaki resmi seçti. Bu durumda kararı veren sağ yarı küreleriydi -elbette, suratın ortasına baktıklarını kabul edersek. Bu sonucu güçlendirmek için takitoskop kullanılabilir. Odak noktası merkezdeyken ve saniyenin onda biri süresinde gösterildiğinde, sağlaklar daima alttaki yüzü seçer.
***
Alternatif bir hipotez, yüz ifadesini sol görsel alanla yargılama eğilimimizin soldan sağa okumanın bir uzantısı olduğudur. Bizim kültürümüzde etkiyi güçlendirdiği kesindir. Ama solaklardan alınan sonuçlar da yarı küre açıkamasının asıl sebep olduğuna işaret eder. Solakların %55’i yukarıdaki suratın daha mutlu olduğunu söyleyerek yargının sol yarı kürede yapıldığını ima etmiştir. Bunu okuma yönü hipoteziyle açıklayamayız. Ayrıca tamamen sola yanallaşmış, her anlamıyla solak olan insanlarda üstteki suratın mutlu olarak algılanma oranı daha yüksektir.
***
Yakın zamanda biz de benzer bir bulguya rastladık. Bir aktörün üzüntü, mutluluk, tiksinme ve şaşkınlık ifade eden fotoğraflarını kullandık[19]. Sağlaklık açısından özenle seçilmiş deneklerimiz, önce takitoskoptaki sabit bir noktaya bakıyor, sonra birkaç milisaniye boyunca orta konumda bir fotoğraf sunulup, ardından sağ ya da sol görsel alana aynı süre boyunca diğer bir fotoğraf gösteriliyordu. Deneklerden fotoğrafların aynı olup olmadığını belirtmeleri isteniyor, bu karar verilirken geçen süre kaydediliyordu. Deneklerin çoğu, surat sol görsel alana (sağ yarı küreye) sunulduğunda ifadeleri daha doğru ve daha hızlı yargılamıştır. Kontrol grubunda aynı ifadelerin karıştırılmış resimleri (aslen anlamsız örüntüler) de, gerçek yüz ifadeleri kadar hızlı olmasa da, sol tarafa gösterildiğinde daha hızlı eşleniyordu.
***
Yeni klinik bulgular da açıkça bunlarla uyumludur. Sadece ifadeleri değil, yüzleri de tanımadaki başarısızlık, soldan daha çok sağ yarı küre hasarıyla ilişkilendirilir. Klinik deneylerde hastadan bir yüzün önden görünüşüyle aynı yüzün dörtte üçünün farklı ışık koşullarındaki görünüşünü eşleştirmesi istenmiştir. Sağ yarı küresinde lezyonlar bulunan hastalar, normal ya da sol yarı küresinde lezyonlar bulunan hastalara göre bunu çok daha zor bulmuşlardır[20]. Yüzlerin de yüz ifadelerinin de tanınması, birincil olarak bir sağ yarı küre işlevidir. Yeni durumlarda dostu düşmandan ayırmak, tanrıların işlevlerinden biriydi.
***
<!-- UNIT 049 | HEADING | Başlık: 5. Beyne Yeni Bir Bakış -->

5. Beyne Yeni Bir Bakış
***
Böyle bir sistem, bikameral zihin olarak adlandırdığım beyin yapısı; binlerce yıl boyunca insan medeniyetinin temeli olmuş, modelde söz ettiğimiz odakları içeren bu yapı, bu kadar kısa sürede nasıl değişebilir? Tembihleyici sesler duyulmaz olup da yerlerini bilinç dediğimiz bu yeni düzene nasıl bırakabilir? Bu değişimler esnasında dünyadaki soykırım miktarı, doğal seçilim ve evrimden söz edebilmemiz için yeterli olsa da, tüm savımı buna dayandırmak istemiyorum. Bilincin geliştiği bu dönemlerde görülen doğal seçilimin, bilincin yayılmasına yardımcı olduğu kesin olsa da, bilincin -fokun yüzgeçlerinin bir pençeden evrilmiş olması anlamında- bikameral zihinden evrildiğini söyleyemeyiz.
***
Durumu doğru anlayabilmek için beyne birkaç on yıl öncekinden farklı şekilde bakabilmemiz gerekir. Burada vurgu, beynin plastikliğinde; belli bir merkez ya da bölgedeki psikolojik becerilerin çoklu temsilinde; psikolojik becerilerin çift yanlı olarak ya da Hughlings Jackson’ın tanımıyla, sinir sisteminin daha üst ve filogenetik anlamda daha genç seviyelerindeki bir işlevin ‘temsilleri’ olarak eşleşmiş bir çok merkez tarafından kontrol ediliyor oluşundadır[21]. Beyin aynı işleve sahip merkezlerle doludur ve bunların her biri ortak bir nihai yol üzerinde etki yapabilir, diğerlerinin çalışmasını düzenleyebilir (ya da ikisini de yapabilir). Bu düzenlemeler, ilgili merkezler arasında her şekil ve derecede bulunabilir.
***
Tüm bu çoklu kontrollü fazladan temsil, eski nörologların betimlediğinden çok daha değişken bir beyin kavramı yaratır. Belli bir davranış ya da davranış grubu, çeşitli uyarım ve sönümleme örüntülerinde düzenlenmiş bir çok farklı merkezi harekete geçirebilir. Merkezler arasındaki bağlantıların güçleri ise bir işlevden diğerine çok büyük farklılıklar sergiler[23]. Diğer bir deyişle, korteks işlev merkezlerinin uğrayabilecekleri değişimlerin miktarı, her işlevi için farklıdır ancak bu değişebilirliğin memeli beyninin önemli bir özelliği olduğu, gün geçtikçe daha belirgin hale gelir. Bu çoklu temsil ile çoklu kontrolün ve yol açtığı plastikliğin biyolojik ve evrimsel avantajları iki yönlüdür: Organizmayı beyin hasarına karşı korur ve belki de daha önemlisi, organizmaya sürekli değişen çevresel zorluklar karşısında çok daha geniş bir uyum sağlama yeteneği verir. Burada primat insanın var oluşuna damgasını vuran buzul çağları ve elbette, insanın bilinç sayesinde uyum sağladığı, bikameral zihnin çöküşü gibi değişimleri düşünüyorum.
***
Ama bu sadece yetişkin insanın davranışının atalarına oranla daha esnek olduğu anlamına gelmez. Daha önemli olan, organizmanın gelişiminin erken dönemlerinin beynin düzenlenişi üzerinde büyük bir etki sahibi olabildiği bir ortam yaratmasıdır. Birkaç yıl önce böyle bir fikir saçma görülürdü. Ancak giderek artan araştırmalar, beynin sabitliği görüşünü aşındırmış, yaralanma ya da doğuştan bozukluklar dolayısıyla eksik kalan yapıların ne büyük ölçüde telafi edilebildiklerini göstermiştir. Bir çok araştırma, hayvanlarda bebeklikte oluşan beyin hasarlarının yetişkin davranışında pek etkisi olmadığını, oysa aynı hasarlara yetişkinlikte maruz kalındığında davranışın büyük ölçüde değiştiğini gösterir. Sol yarı kürede erken meydana gelen hasarların tüm konuşma mekanizmasını sağ yarı küreye aktardığını görmüştük. Beynin bu dayanıklılığını gösteren vakaların en şaşırtıcısı, bir mide tümöründen ölen 35 yaşındaki bir adamın durumudur. Otopsi sırasında hipokampal fibriasının, forniksinin, septum pellucidumunun ve intermedia thalami kütlesinin doğuştan eksik olduğu, aşırı küçük bir hipokampusu ve aşırı küçük hipokampal ve dentat kovukları bulunduğu anlaşılmıştır. Tüm bu anormalliklere rağmen hasta her zaman “kolay ilişki kurulabilir” bir kişilik sergilemiş, hatta okulda sınıfının birincisi olmuştur![24]
***
Yani büyüyen sinir sistemi, sağlam dokuyu kullanan farklı ama normalde tercih edilmeyen gelişimsel yolları izleyerek genetik ya da çevresel hasarları telafi edebilir. Gelişimin tamamlandığı yetişkinlerde ise bu mümkün değildir. Normalde tercih edilen nöral düzenleme yöntemleri halihazırda sabitlenmiştir. Çoklu kontrol sistemlerinin böyle yeniden düzenlenmesi ancak gelişimin erken dönemlerinde mümkündür. Tartışmamızın merkezindeki yarı küreler arası ilişki için de bu durum geçerlidir[25]. Bu arka planla, bikameral çağlarda sağ yarı kürede Wernicke bölgesine denk gelen alanın tamamen bikameral bir işlevi olduğunu, bu bikameralliğin ise gelişimin erken dönemlerinde görüldüğü anda bastırıldığı bin yıllık bir psikolojik düzenleme sürecinin ardından, bu bölgenin işlevinin değiştiğini düşünmek güç değildir. Benzer şekilde, günümüzde bilincin nörolojisi her ne ise, daima böyle kalacağını düşünmek de yanlış olacaktır. Söz ettiğimiz vakalar bunun aksine, beyin dokusunun işlevinin kaçınılmaz olmadığına ve farklı gelişim süreçlerinin farklı düzenlemelere yol açabileceğine işaret eder. ________________
***
<!-- UNIT 055 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Burada rahmetli Wilder Penfield ve Lamar Roberts’ın Speech and Brain Mechanisms (Princeton: Princeton University Press, 1959) eserinden faydalanıyorum. Bir kısmı bu alandaki güncel bilgi patlaması yüzünden eskimiş olsa da, hâlâ konunun en büyük otoritesidir.
***
<!-- UNIT 056 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Joseph Bogen, her zamanki yardımseverliğiyle bana Wernicke bölgesine hangi alanların dahil edileceğine dair kanıtların değişkenliklerini gösterdi. Bu sorunların çoğuyla ilgili paha biçilmez sohbetlerimiz için eski öğrencim Stevan Hamad’a da teşekkür ediyorum.
***
<!-- UNIT 057 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Bikameral geçişin, anterior bağlantının tek işlevi olduğunu ima etmiyorum. Bu bağlantı iki temporal lobun büyük kısmını birbirine bağlar ve alt temporal kıvrımın posterior kısmının büyük bölümü de buna dahildir. Bu bölge gözsel lobdan gelen güçlü bir iplikçik sistemiyle beslenir ve görsel algı işlevleriyle yakından ilişkilidir. Bkz. E. G. Ettlinger, Functions of the Corpus Callossum (Boston: Little, Brown, 1965)
***
<!-- UNIT 058 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Bu genel bir gözlemdir. Kişisel olarak görüştüğüm vakalar için geçerlidir.
***
<!-- UNIT 059 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] Wada Testi günümüzde Montreal Nöroloji Enstitüsü’nde beyin ameliyatlarından önce uygulanan standart prosedürün bir parçasıdır. Bkz J. Wada ve T. Rasmussen, “Intracartoid Injection of Sodium Amytal for the Lateralization of Cerebral Speech Dominance”, Journal of Neurosurgery, 1960, 17:266-282
***
<!-- UNIT 060 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] M. S. Gazzaniga, J. E. Bogen, R.W. Sperry, “Laterality effects in somesthesis following cerebral comissurotomy in man”, Neuropsychologia, 1:209-215. Ayrıca bkz. Stuart Diamond, The Double Brain (Edinburgh ve Londra: Churchill Livingstone, 1972) s.84.
***
<!-- UNIT 061 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Aaron Smith, “Speech and other functions after left(dominant) hemispherectomy”, Journal of Neurology Neurosurgical Psychiatry , 29:467-471.
***
<!-- UNIT 062 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Wilder Penfield ve Phanor Perot, “The brains’ record of auditory and visual experience: a final summary and discussion”, Brain, 1963, 86:595-702
***
<!-- UNIT 063 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Ama epilepsi etkisinin lezyondan bu bölgelere yayılan kortikal uyartılardan kaynaklandığı varsayılabilir.
***
<!-- UNIT 064 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] Joseph E. Bogen’in bu hastaları hakkındaki literatür hala genişler. Klasik makalelerini öneririm. Özellikle bkz: “The other side of the brain, II: An appositional mind”, Bulletin of Los Angeles Neurological Society, 1969, 34(3):135-162. Yarı küre araştırmalarının öncülerinden birinin araştırmaları için bkz. R. W. Sperry, “Hemisphere Deconnection and Unity in Conscious Awareness”, American Psychologist, 1968, 23:723-733. Dehasıyla bu hastaları sınamanın yöntemlerini icat eden adamın kolay okunabilir anlatımı için ise bkz. Michael Gazzaniga, The Bisected Brain (New York: Appleton-Century-Crofts, 1970)
***
<!-- UNIT 065 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] M.S. Gazzaniga, J.E. Bogen, R.W. Sperry, “Observations on visual perception after disconnection of the cerebral hemispheres in man”, Brain, 8:221-236, 1965
***
<!-- UNIT 066 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] M.S. Gazzaniga ve R. W. Sperry, “Language after section of the cerebral commissures”, Brain, 1967, 90:131-148
***
<!-- UNIT 067 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] R. W. Sperry, “Hemisphere Deconnection”
***
<!-- UNIT 068 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] H. W. Gordon ve R. W. Sperry, “Olfaction following surgical disconnection of the hemisphere in man”, Proceedings of the Psychonomic Society, 1968
***
<!-- UNIT 069 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] H. Hecaen, “Clinical Symptomology in Right and Left Hemispheric Lesions”, Interhemispheric Relations and Cerebral Dominance, V. B. Montcastle ed. (Baltimore: Johns Hopkins Press, 1962)
***
<!-- UNIT 070 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] Brenda Milner, “Visually guided maze learning in man: effects of bilateral, frontal and unilateral cerebral lesions”, Neuropsychologia, 1965, 317-338
***
<!-- UNIT 071 | NOTE | Dipnot [17] -->

[18]O. Galin ve R. E. Ornstein, “Lateral specialization of cognitive mode: an EEG study”, Psychophysiology, 1972, 9:412-418
***
<!-- UNIT 072 | NOTE | Dipnot [18] -->

[19] Bu deneyler Jack Shannon tarafından yapılmıştır. İkimiz de eleştirileri ve önerileri için Stevan Harnad’a müteşekkiriz.
***
<!-- UNIT 073 | NOTE | Dipnot [19] -->

[20] H. Hecaen, R. Angelergues, “Agnosia for Faces (Prosopagnosia)” Archive sof Neurology, 1962, 7:92-199; A. L. Benton, M. W. Allen, “Impairment in Facial Recognition in Patients with Cerebral Disease”, Cortex, 1968, 4:345-358
***
<!-- UNIT 074 | NOTE | Dipnot [20] -->

[21]  Hughlings Jackson “Evolution and Dissolution of the Nervous System”, Selected writings of John Hughlings Jackson, J. Taylor, ed. (Londra: Staples Press, 1958) 2:45-75
***
<!-- UNIT 075 | NOTE | Dipnot [21] -->

[22] R. Glambos, T. T. Norton ve G. P. Fromer, “Optic tract lesions sparing pattern vision in cats”, Experimental Neurology, 1967, 18:18-25
***
<!-- UNIT 076 | NOTE | Dipnot [22] -->

[23] Sorunun Burton Rosner tarafından yapılmış müthiş incelemesinden alıntılıyorum. “Brain Functions”, Annual Review of Psycohlogy, 1970, 21:555-594
***
<!-- UNIT 077 | NOTE | Dipnot [23] -->

[24] P. W. Nathan ve M. C. Smith, “Normal mentality associated with a maldeveloped Rhinencephalon” Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry, 1950, 13:191-197
***
<!-- UNIT 078 | NOTE | Dipnot [24] -->

[25] R. E. Saul ve R. W. Sperry “Absence of commisurotomy symptoms with agenesis of the corpus callosum”, Neurology, 1968, 18:307; D. L. Reeves ve C. B. Carville, “Complete agesnesis of corpus calosum: report of four cases” Bulletin of Los Angeles Neurological Society, 1938, 3:169-181
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: Bölüm 6 -->

Bölüm 6
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: Medeniyetin Kökeni -->

Medeniyetin Kökeni
***
İyi de, bikameral zihin diye bir şey neden ortaya çıkmış olsun ki? Ayrıca tanrılar nereden çıkmıştır? Tanrısal şeylerin kökeni ne olabilir? Beynin bikameral zamanlardaki düzeni önerdiğim şekildeyse, bu muazzam sonuca yol açan şey ne olmuş olabilir? Bu bölümde açıklamaya çalışacağım spekülatif sav -ki çok spekülatiftir- şimdiye kadar gördüğümüz şeylerin bir derlemesidir. Bikameral zihin bir toplumsal denetim biçimidir ve insanın küçük avcı-toplayıcı gruplardan tarım toplumlarına dönüşmesini mümkün kılan bu toplumsal denetim biçimi olmuştur. Denetleyici tanrılarıyla bikameral zihin, dilin evriminin son aşaması olarak evrilmiştir. Medeniyetin kökeni de bu gelişimin içindedir. Toplumsal kontrol demekle neyi kast ettiğimizi inceleyerek başlayalım. GRUPLARIN EVRİMİ
***
Memelilerin evrimi, bazı yırtıcıların yalnız yaşamından, diğerlerinin çok yakın toplumsal bütünlüklerine uzanan geniş bir toplumsal gruplaşma yelpazesi sergiler. Toplumsal olanlar genellikle av olanlardır ve toplumsal grubun kendisi, yırtıcılardan korunmaya yönelik genetik bir adaptasyondur. Otlayan sürülerin yapısı göreli olarak basittir: grup koruması için evrimleşmiş, genetik olarak aktarılan kesin anatomik ve davranışsal işaretler kullanırlar. Primatların da benzer bir zayıflığı vardır ve aynı sebepten dolayı birbirleriyle yakın ilişki içinde yaşayacak şekilde evrimleşmişlerdir. Sık, korunaklı ormanlarda toplumsal grup şebeklerde olduğu gibi 6 birey kadar küçükken, daha açık arazilerde Burun babunlarında olduğu gibi seksen bireye kadar çıkabilir[1]. Sıradışı ekosistemlerde grup daha da büyük olabilir.
***
Bu durumda evrimleşen, grubun kendisidir. Baskın bireyler bir uyarı sesi çıkarttıklarında ya da koştuklarında, gruptaki diğerleri tehlikenin kaynağını aramaksızın kaçarlar. Bu durumda tek bir bireyin deneyimi ve baskınlığı tüm gruba fayda sağlar. Bireyler genellikle temel biyolojik ihtiyaçlarına bile grubun eylemlerinin genel örüntüsü dışında tepki vermezler. Örneğin susayan bir babun gruptan ayrılarak su aramaya gitmez; ya tüm grup hareket eder ya da hiç kimse hareket etmez. Susama yalnızca grubun eylem örüntüsü içinde giderilir. Diğer ihtiyaçlar ve  durumlar için de bu geçerlidir. Burada bizim için önemli olan, bu toplumsal yapının bireyler arasındaki iletişime dayanmasıdır. Bu yüzden primatlar çok geniş bir sinyaller yelpazesiyle evrimleşmişlerdir: sırtına binmek ve tüy bakımı yapmaktan türlü sarılma, dürtme ve parmaklamalara uzanan dokunsal iletişimler; çeşitli homurdanmalar, havlamalar, tiz çığlıklar ve bağırışlardan oluşan ve her biri bir diğeriyle karışabilen sesler; diş gıcırdatma ya da dallara vurma[2] gibi dilsiz işaretler; tehditkar göz göze bakış, babunlarda kaşların kaldırılıp gözkapaklarının indirilerek açık renklerinin yüzün koyu arka planında ortaya çıkarıldığı göz kırpma (dişleri saldırgan şekilde ortaya seren bir esneme eşliğinde) gibi yüz ifadeleri; atılma, kafa sallama, ellerle feyk atma gibi çeşitli vücut dili işaretleri… Ve bunların çeşitli birleşimleri[3].
***
Bu devasa işaretleşme karmaşası, özünde grubun gereksinimlerine, baskınlık ve edilgenlik örüntülerinde düzenlenmesine, huzurun korunmasına, üremeye ve yavruların bakımına adanmıştır. Gruba olası bir tehlikeyi işaret etmek dışında, primat sinyalleri grup dışı olaylara (yemek ya da suyun varlığı gibi)[4] nadiren işaret eder. Tamamen grup içi konularla ilgilidirler ve insan dilleri gibi çevresel bilgi aktarmak için evrimleşmemişlerdir. Başlangıç noktamız, işte burasıdır. Belli bir ekoloji içindeki bir grubun boyutlarını belirleyen (kaynaklar dışında - ç.n.) bu iletişim sistemidir. Babunlar seksen ya da daha fazla bireyden oluşan gruplar kurabilirler çünkü açık ovalarda hareket ederken katı bir coğrafi yapıları vardır: grubun her katmanında baskınlık hiyerarşileri bulunur. Ama genellikle, sıradan primat grubu otuz bireyi aşmaz. Bu sınır, baskınlık hiyerarşisini korumak için gereken iletişim tarafından belirlenir.
***
Örneğin gorillerde, baskın erkek (genellikle en büyük gümüş sırtlı erkek) tüm dişiler ve yavrularla beraber yaklaşık yirmi bireylik grubun merkezini oluştururken, diğer erkekler çevreye yayılmıştır. Herhangi bir anda grubun çapı 70 metreyi nadiren aşar zira sık ormanlık çevrede her hayvan diğerlerinin hareketlerine dikkat etmek zorundadır[5]. Grup, baskın erkek bacaklarını açıp bir yöne döndüğünde harekete geçer. Grubun diğer üyeleri baskın erkeğin etrafına toplanır ve grup, günlük yaklaşık 450 metrelik seyahatine başlar. Burada önemli olan, baskınlık hiyerarşisinin tepesiyle geri kalanlar arasındaki karmaşık iletişim kanallarının daima açık olmasıdır.
***
2 milyon yıl önce Homo ailesinin başlangıcındaki insanların bundan farklı yaşadıklarını düşünmemiz için bir sebep yoktur. Edindiğimiz arkeolojik bulgular yaklaşık otuz bireylik gruplara işaret eder[6]. Bu sayının toplumsal kontrol ve bireyler arası iletişim kanallarının açıklığı sorunuyla kısıtlandığını öneriyorum[7]. Tanrıların çözmek üzere evrim tarihine adım attıkları sorun, bu grup boyutu kısıtlaması sorunu olabilir.
***
Ama önce tanrıların var olabilmeleri için gereken koşul olarak dilin evrimini değerlendirmeliyiz. DİLİN EVRİMİ
***
<!-- UNIT 010 | HEADING | Başlık: Dil Ne Zaman Evrimleşti? -->

Dil Ne Zaman Evrimleşti?
***
Genellikle dil insan doğasının o kadar içsel bir parçası olarak görülür ki, bir şekilde insanın kabilesel köklerine, Homo ailesinin başlangıcına, iki milyon yıl öncesine kadar uzanması gerektiği düşünülür. Tanıdığım bir çok çağdaş dilbilimci beni buna ikna etmeye çalışıyor. Onları anlasam da, bu görüşü tamamen reddediyorum. İlk insan bu iki milyon yıl boyunca ilkel de olsa bir dile sahiptiyse, neden en basit kültüre ya da teknolojiye bile dair hiç kanıt bulamıyoruz? M.Ö. 40.000’e kadar en kaba taş gereçlerden başka hiç bir şey yoktur.
***
İlk insanın konuşmadığı savına verilen tepkilerden biri, “O zaman nasıl yaşayıp iletişim kuruyordu?” sorusudur. Cevap çok basit: Tıpkı diğer primatlar gibi, bugün kullandığımız dilden çok farklı olan, bir dizi görsel ve sessel işaret ile. Ben bu konuşmazlık halini, insanın çeşitli taş kesiciler ve baltalar ürettiği Pleistosen çağa kadar taşıdığımda, dilbilimci dostlarım kibirli cehaletime ağıtlar yakıp, bu ilkel becerileri bile nesilden nesile aktarmak için dile ihtiyaç olduğunu söylüyorlar. Ama taşları baltaya dönüştürmeyi dil kullanarak anlatmanın imkansız olduğunu göz ardı ediyorlar. Bu sanat, şempanzelerin karınca yakalamak üzere karınca yuvalarına çubuk sokma sanatını aktardıkları gibi, tamamen taklitle aktarılır. Bisiklet sürmeyi öğretmekle aynı sorundur: dil herhangi bir işe yarıyor mu?
***
Dil insanın şeylere ve kişilere  yaklaşımında mutlaka önemli değişiklikler yaratır ve devasa ölçekte bilginin aktarılabilmesini sağlar. Tam olarak bu sebeplerden dolayı arkeolojik olarak böyle değişimlerin yaşandığını görebildiğimiz bir dönemde gelişimiş olması gerekir. M.Ö. 70.000 - M.Ö. 8.000 arasına tarihlenen geç Pleistosen dönem, böyle bir dönemdir. Bu dönemin iklimsel karakteri, buzulların ilerlemesi ve çekilmesine bağlı büyük sıcaklık dalgalanmaları; biyolojik karakteri ise bu iklim değişikliklerinin yol açtığı hayvan ve insan göçleridir. İnsansı nüfus Afrika’dan fışkırarak arktik-altı Avrasya’ya, oradan da Amerika ve Avustralya’ya yayılmıştır. Akdeniz çevresindeki nüfus yeni bir zirveye erişerek kültürelyeniliklerin öncülüğünü ele almış, insanın kültürel ve biyolojik odağını tropik bölgelerden orta enlemlere aktarmıştır[8]. Ateş, mağaralar ve kürkler insan için bir tür taşınabilir mikro-iklim yaratarak bu göçleri olanaklı kılmıştır.
***
Bu insanlara genellikle Neandartal deriz. Bir zamanlar bunların M.Ö. 35.000 civarında Cro-Magnon’lar tarafından yok edilen bir alt tür oldukları düşünülüyordu. Ama son görüş, büyük çeşitlilik içeren insan soyunun bir parçası oldukları yönündedir. Bu çeşitlilik, insan yapay iklimini yanına alıp yeni ekolojik kovuklara yayılırken evrimin hızını artırmıştır. Yerleşim motiflerini doğru anlamak için yapılması gereken çok çalışma vardır ama son dönemde en büyük vurgu çeşitliliğe yapılır: Bazı gruplar sürekli hareket halindedir, bazıları mevsimsel göçler yapar, diğerleri ise tüm yıl tek bir alanda kalır[9].
***
<!-- UNIT 015 | HEADING | Başlık: Çağrılar, DÖnüştürücüler ve Ko -->

Çağrılar, DÖnüştürücüler ve Komutlar
***
Dilin ilk aşaması ve olmazsa olmazı, ikincil çağrılardan hareketle amaçlı çağrılar, yani alıcının davranışında belli bir değişiklik sayesinde durduurlana kadar tekrarlanan çağrılardır (Araba park eden arkadaşınıza, yeterince yaklaşana kadar “Gel! Gel! Gel!” demeniz gibi .Yeterince geldiğinde çağrıyı durdurursunuz -ç.n.). Primatların evriminde bu noktadan önce yalnızca tehdit duruşları gibi görsel ya da duruşsal sinyaller amaçlı olarak kullanılıyordu. İnsanın hem çevrede hem de barındığı mağaralarda daha az ışığın bulunduğu ve görsel işaretlerin parlak Afrika savanlarındaki kadar kolay görülemediği kuzey iklimlerine göçü, bunların işitsel işaretlere evrilmelerini gerekli kılmıştır. Bu evrim üçüncü buzul çağında, hatta olasılıkla daha da önce başlamıştır. Ama bu sesli-amaçlı işaretlerin bunları kullananlara önemli bir seçilimsel fayda sağlaması, kuzey iklimlerinde, dördüncü buzul çağının soğuğuna ve karanlığına yaklaştığımız dönemde olmuştur.
***
Burada başka bir makalede daha eksiksiz ve daha dikkatli şekilde geliştirdiğim bir dil kuramını özetliyorum[10]. Amaç evrimde neler olduğunu kesin şekilde betimlemek değil, konuya yaklaşmak için kaba bir çalışma çerçevesi sunmaktır. Dahası, betimleyeceğim dil gelişimi aşamaları birbirinden ayrı olmak ve her yerde aynı sırayı izlemek zorunda da değildir. Bu görüşün merkezindeki sav, her yeni kelime aşamasının tam anlamıyla yeni algılar ve dikkat odakları yarattığı, bu yeni algılar ve odakların da arkeolojik kayıtlara yansıyan önemli kültürel değişikliklere yol açtığıdır.
***
İlk gerçek konuşma öğeleri, amaçlı şağrıların yoğunluk temelinde farklılaşan son sesleriydi. Örneğin acil bir tehlike için kullanılan tehlike çağrısı, daha yoğun ünlenerek son sesi değiştirilebilir. Yakındaki bir kaplan “vahii!” çağrısına sebep olurken, uzaktaki bir kaplan daha az yoğun bir bağırışla “vahuu!” gibi bir çağrıya sebep olabilir. Bu durumda bu kelime sonları, ‘yakın’ ve ‘uzak’ anlamlarını vererek ilk dönüştürücüler olur. Sonraki adım, bu “hii” ve “huu” seslerinin, bunları yaratan belirli çağrıdan ayrılarak, aynı anlamı başka çağrılara aktarmalarıdır (“bahii!” - yakın su, “bahuu!” - uzak su gibi - ç.n.)
***
Burada önemli olan, sessel niteleyicilerin, dönüştürdükleri isimlerin icadından önce gelmesidir. Dahası, bu tür konuşma, bu dönüştürücüler istikrarlı hale gelene dek uzun süre böyle kalmış olmalıdır. Bu yavaş gelişim, çağrı sisteminin temel repertuarının, amaçsalı işlevlerini yerine getirebilecek şekilde korunabilmesi için de gerekliydi. Bu “dönüştürücüler çağı”, rötuşlanmış el baltaları ve iğneler bulmaya başladığımız M.Ö. 40.000’e kadar sürmüş olabilir.
***
Sıradaki aşama bir komutlar çağı olmuş olabilir. Dönüştürücüler, dönüştürdükleri çağrılardan bağımsız hale gelmiş, artık insanların eylemlerini dönüştürmeye başlamıştır. Özellikle insanlar soğuk iklimde avcılığa giderek daha fazla önem vermeye başladığında, sesli komutlarla kontrol edilen avcı gruplarına yönelik seçilimsel baskının çok büyük olmuş olması gerekir. “Daha keskin” anlamına gelen bir dönüştürücünün bir komut olarak kullanılmasının, taştan ve kemikten gereçlerin üretimini önemli ölçüde ilerleterek M.Ö. 40.000-M.Ö. 25.000 arasında bulduğumuz yeni gereç türlerine yol açtığını düşünebiliriz.
***
<!-- UNIT 021 | HEADING | Başlık: İsimler -->

İsimler
***
Kabile bir kez dönüştürücüler ve komutlar repertuarına sahip olduktan sonra eski ilkel dönüştürücülerin ve komutların neye atıfta olduğunu belirten çağrı sisteminin bütünlüğünü koruma zorunluğu gevşetilebilir. “Vahii!” önceden yakın tehlikeyi ifade ediyorduysa, yine yoğunluk değişimlerini kullaran yaklaşan bir kaplan için “vak ii”, yaklaşan ayı için ise “vab ii” oluşturabiliriz. Bunlar isim özneye sahip ve fiilimsi dönüştürücülü ilk cümleler olup, M.Ö. 25.000-M.Ö.15.000 arasında ortaya çıkmış olabilir.
***
Bunlar rastgele varsayımlar değildir. Dönüştürücülerden komutlara ve ancak bunlar istikrarlı hale geldikten sonra isimlere geçiş, tesadüfi bir sıralama değildir. Tarihleme de rastgele seçilmemiştir. Dönüştürücüler çağının daha iyi gereç yapımına denk gelmesi gibi, hayvan isimleri çağı da mağara duvarlarına ya da boynuzdan süslere hayvanlar çizilmeye başlanan döneme denk gelir. Sıradaki aşama, bir öncekinin devamı olan şey-isimlerinin gelişimidir. Canlı isimlerinin hayvan çizimlerine yol açması gibi, şey isimleri de yeni şeylere yol açmıştır. Bu dönemin çanak-çömleğin, kolyelerin, süslerin ve insan ırkının daha zor iklimlere yayılmasında büyük rol oynayan kancalı zıpkın ve mızrak başlarının icadıyla örtüştüğünü öneriyorum. Fosil kanıtları sayesinde beynin, özellikle de merkezi sulusun önündeki frontal lobun modern evrimciyi hala şaşırtan bir hızla büyüdüğünü biliyoruz. Bu döneme, Magdaleniyan kültürüne denk geliyor olabilecek zamana gelindiğinde, beynin dil bölgeleri bildiğimiz hallerine erişmiştir.
***
<!-- UNIT 024 | HEADING | Başlık: İşitsel Sanrıların Kökeni -->

İşitsel Sanrıların Kökeni
***
Bu noktada, tanrıların kökeniyle ilgili diğer bir sorunu, işitsel sanrıları ele alalım. Bu sorun, bu sanrıların şüpheye yer bırakmayacak şekilde çağdaş dünyada var olmalarından ve bikameral dönemdeki çıkarsanan varlıklarından doğar. En makul hipotez, sözel sanrıların, dil anlayışıın bir toplumsal kontrol yöntemi olarak doğal seçilimle evrimleşmiş bir yan etkisi olduklarıdır. Kendisi ya da şefi tarafından, kampa göre suyun yukarısında kalan bir yere balık tuzağı kurması emredilmiş bir insanı düşünelim. Bilinçli değilse ve dolayısıyla durumu anlatımlaştırarak, mekansallaştırılmış zaman içindeki analog ‘ben’i ile durumun sonuçlarını hayal edemiyorsa, bu işi nasıl başarabilir? Onun, bu tüm akşamüstünü alacak işe devam etmesini yalnızca dilin sağlayabileceğini düşünüyorum. Bir Orta-Pleistosen insanı ne yaptığını unuturdu. Ama dil sahibi insan, hatırlatıcı olarak dile güvenebilirdi: Ya sürekli kendi kendisine tekrar ederdi - ki, o o dönemde sahip olduğunu düşünmediğim bir irade gerektirirdi- ya da, daha olası görünen, ona ne yapacağını söyleyen, sürekli tekrarlayan bir ‘içsel’ sanrı vardı.
***
Önceki bölümleri tamamen kavramamış birisi için böyle bir öneri aşırı tuhaf ve uzak görünecektir. Ama eğer insan zihniyetinin gelişiminin izini sürme sorunuyla doğrudan ve sağduyulu şekilde yüzleşeceksek, böyle öneriler, şu anda bunları nasıl temellendirebileceğimizi bilmesek de, gerekli ve önemlidir. Yetiselyapılara daha yakından bağlı (eski terimlerle söylersek, daha ‘içgüdüsel’) davranışlar, zamansal tetiklemeye ihtiyaç duymaz. Ama tüketimsel bir sonu olmayan öğrenilmiş eylemlerin, kendileri dışında bir şey tarafından sürdürülmeleri gerekir. Sözel sanrıların sağlayacağı şey budur. Benzer şekilde, bir gereç üretirken ‘daha keskin’ komutunu sanrılamak, bilinçsiz ilk insanın işine kendi başına devam edebilmesini sağlar. Ya da taş bir havanda tohumları öğütüp un yapan bireyin ‘daha ince’ sanrısı. Telaffuz edilen konuşmanın beyinde tek yanlılaşmasının, insan tarihinin bu noktasında uzun süreli görevlerin seçilimsel baskısı altında başladığını, böylece diğer tarafı bu davranışları sürüdebilecek sanrı-seslere bıraktığını düşünüyorum.
***
<!-- UNIT 027 | HEADING | Başlık: Özel İsimler Çağı -->

Özel İsimler Çağı
***
Dilin evriminde olmuş olabilecek şeylerin fazla kısa bir eskizini sundum. Ama tanrılar var olmadan önce, atılması gereken bir adım daha vardı: en önemli toplumsal fenomenlerden birinin, özel isimlerin icadı. Özel isimlerin insanlığın gelişimine belli bir zamanda dahil olmuş bir icat olduğunu fark etmek bir ölçüde şaşırtıcı bir aydınlanmadır. Ne zaman? Bu icat insan kültüründe ne gibi değişimlere yol açmıştır? Özel isimlerin ilk olarak Mezolitik dönemde, M.Ö. 10.000 - M.Ö. 8.000 arasında ortaya çıktığını öneriyorum. Bu dönem insanın buzul çağı sonrasındaki daha sıcak çevreye uyum sağladığı dönemdir. Devasa buz katmanı Kophenag’ın enlemine kadar çekilmiştir ve insan belirli çevresel durumlara uyum sağlamaya başlar: çayır avcılığı,orman yaşamı, istiridye toplama ya da kara avcılığıyla birlikte deniz kaynaklarının kullanımı gibi. Bu yaşantı, önceki avcı gruplarının zorunlu göçebeliği ve yüksek ölüm oranlarına tezat olarak çok daha büyük bir nüfus istikrarıyla tanımlanır. Daha sabit nüfuslar, daha sabit ilişkiler, daha uzun yaşam süreleri ve olasılıkla grup içinde ayırt edilmesi gereken daha fazla insan gibi koşulların oluşmasıyla birlikte, hayvan ve nesne isimlerinin birey isimlerine doğru genişlemesi gerekliliğini ve olasılığını görmek güç değildir.
***
Bir kabile üyesine özel bir isim verildikten sonra, kendisi orada değilken bile bir anlamda ‘yaratılması’ mümkün hale gelir. ‘O’nun hakkında düşünmek (burada’düşünce’yi dilsel yapılara dahil etmek anlamında, bilinçsel alt anlamları lmayan bir biçimde kullanıyorum) mümkün olur. Daha önceden ara sıra özenli de olabilen bazı mezarlar görsek de, törensel mezarları yaygın br uygulama olarak görmeye bu dönemde başlarız. Size yakın birinin öldüğünü, ama bu insan ismi olmadığını düşünün. Üzüntünüzü oluşturan şey ne olurdu? Ne kadar sürebilirdi? Daha önceleri insan, tüm diğer primatlar gibi ölülerini olasılıkla düştükleri yerde bırakıyor, ya da bazı örneklerde görüldüğü gibitaşlarla örterek saklıyor veya pişirip yiyordu[11]. Ama tıpkı bir hayvanın isminin o hayvanla ilişkiyi çok daha yoğun hale getirmesi gibi, bir insanı isimlendirmek de aynı etkiyi yapar. O insan öldüğünde adı ve dolayısıyla aramızdaki ilişki, neredeyse yaşamdaki gibi baki kalır ve gömme/yas uygulamaları da bu durumdan türer. Örneğin Morbihan’ın Mezolitik insanları ölülerini kemikten iğnelerle tutturulmuş deri pelerinlerle, kimi zaman da geyik boynuzundan taçlarla gömüp, taş bloklarıyla korurdu[12]. Dönemin diğer kalıntıları küçük taçlarla, çeşitli süslerle ya da çiçeklerle bezenmiş, özenle kazılmış mezarlar ortaya koyar. Bunların tümünün, özel isimlerin icadının sonuçları olduğunu öneriyorum.
***
Ama özel isimler başka değişimlere de yol açar. Bu zamana kadar işitsel sanrılar olasılıkla anonim olagelmiştir ve önemli bir toplumsal etkileşim olmamıştır. Ama bir sanrı belli bir isimle ve belli bir insan ile ilişkilendirilerek tanındıktan sonra önemli ölçüde farklı bir olay gerçekleşir. Sanrı artık toplumsal bir etkileşimdir ve bireysel davranışta çok daha büyük bir rolü vardır. Burada daha da büyük bir sorun, sanrılanan seslerin nasıl, kim olarak tanındıkları ve eğer birden çok ses varsa nasıl ayırt edildikleridir. Şizofreni hastalarının otobiyografik yazıları bu konuya biraz ışık tutsa da, bunlar konuyu burada ayrıntılandırmak için yetersizdir. Mezolitik insanı anlayışımıza yardımcı olması için şizofrenik deneyimin bu alanında yapılacak özel araştırmalara ihtiyaç büyüktür.
***
<!-- UNIT 031 | HEADING | Başlık: Tarımın Gelişimi -->

Tarımın Gelişimi
***
Artık bikameral dönemin eşiğindeyiz: geniş insan gruplarını organize edebilecek toplumsal kontrol mekanizması elimizde. Herkes, medeniyeti olası kılan dev adımın, avcı-toplayıcılık ekonomisinden bitkileri ve hayvanları evcilleştiren gıda-üretimi ekonomisine geçiş olduğunda hemfikirdir. Ama bunun neden ve nasıl olduğuna dair önemli görüş ayrılıkları vardır. Geleneksek kuram, Geç Pleistosen dönemde Avurpa’nın büyük kısmı buzullar altındayken, Kuzey Afrika’nın Atlantik kıyısından İran’daki Zagros dağları’na kadar olan bölgenin bol yağmur alan, Paleolitik insan dahil olmak üzere geniş bir bitki ve hayvan yaşamını barındıran bir Cennet Bahçesi olmasına vurgu yapar. Ama kutup buzlarının geri çekilmesi, Atlantik yağmur rüzgarlarını kuzeye taşımıştır ve tüm Orta Doğu kuraklaşmıştır. İnsanları besleyen yabiani besin-bitkiler ve av hayvanları artık sadece toplayıcılıkla hayatta kalabilmek için yeterli değildir ve bunun sonucunda bir çok kabile bölgeden çıkıp Avrupa’ya göç etmiştir. Kalanlar ise -kazıları sonrasında bu hipotezi üreten Pumpelly’nin sözleriyle- “vahalarda yoğunlaşmış veyeni yaşam yöntemleri bulmaya zorlanarak, yerel bitkileri kullanmaya başlamış; bunların arasından kurak topraklarda ve çöldeki nehirlerin ağızlarındaki bataklıklarda yetişebilen otların tohumlarını kullanmayı öğrenmiştir”[13]. Bu görüş Childe[14] ve Toynbee[15] gibi yeni yazarlar tarafından da benimsenmiş, Orta Doğu’daki çevrenin bu varsayılmış kuraklaşması, tarımsal medeniyetin cevaben geliştiği “fiziksel zorluk” olarak kabul edilmiştir.
***
Yeni kanıtlar[16] böyle kapsamlı bir kuraklaşma yaşanmadığını, tarımın hiç kimseye ekonomik anlamda ‘dayatılmadığını’ gösterir. İnsan kültürünün Mezolitik dönemdeki gelişiminde dile çok fazla önem atfettim, aynısını burada da yapacağım. 3. Bölümde gördüğümüz gibi dil, şeylerin mecazlarının algıyı ve dikkati artırdığını, ayrıca yeni önem kazanmış şeylere yeni isimler vermeyi olası kıldığını görmüştük. Tarıma yol açanın, Orta Doğu’daki doğal yaşam alanları; keçiler koyunlar, inekler ve yaban domuzları gibi güneybatı Asya sürü hayvanlarının çok daha geniş yaşam alanlarıyla kesişen yabani buğday ve arpa gibi evcilleştirilmeye uygun canlılarla çevrilmiş olan bu dilsel zihniyet olduğunu düşünüyorum. İLK TANRI
***
Bir süreliğine Mezolitik kültürlerin en iyi tanımlanmış ve en eksiksiz araştırılmış olanına, İsrail’deki Natuf Vadisi’nin ismi verilmiş olan Natuf kültürüne daha yakından bakalım. M.Ö. 10.000’de Natuf’lular da ataları gibi yaklaşık 1.60m boyunda; çoğunlukla mağara ağızlarında yaşayan; kemik ve boynuz işlemede, taştan bıçaklar ve mızraklar yontmada becerikli; neredeyse Lascaux mağarasının sanatçıları kadar güzel hayvan resimleri çizen ve süs olarak delinmiş deniz kabukları ya da hayvan dişleri takan avcılardı.
***
M.Ö. 9.000’e gelindiğinde ölülerini törensel mezarlara gömen daha yerleşik bir hayata geçmişlerdi. Yolların ve platform duvarlarının bolca alçıyla kaplanmış olması ve bazen 87 kişiye kadar ulaşabilen (önceki çağlarda görülmemiş bir sayı) mezarlıklar bu duruma işaret eder. Özel isimler çağı, ima ettiği her şey eşliğinde gelmiştir. Bu değişimi en dramatik şekilde ortaya koyan Eynan’daki Natuf kültürü yerleşkesidir[15]. 1959’da keşfedilip yoğun şekilde araştırılmış olan bu alan, Galile denizinin 20km kadar kuzeyinde, Huleh Gölünün bataklıklarına ve göletlerine bakan doğal bir terasın üstündedir. M.Ö. 9.000 civarına tarihlenen üç ardışık kalıcı köy ortaya çıkartılmıştır. Her köy, sazdan çatılı, yaklaşık 7m çaplı elli kadar yuvarlak taş evden oluşuyordu. Evler, gıda depolama için kazılıp alçıyla kaplanmış bir çok çan biçimli kuyunun bulunduğu, açık bir merkezi alanı çevreler. Bu kuyular kimi zaman mezar olarak da kullanılmıştır.
***
Bunlar insan işlerinde çok büyük değişikliklerdir. Mağara ağızlarında yaşayan yaklaşık yirmi avcıdan oluşan göçebe bir kabile yerine, en az 200 kişilik bir köy var elimizde! Bu kalıcılığı ve nüfusu olanaklı kılan; orak bıçaklarının bolluğundan her evin zeminine oyulmuş, tahıllarla lahanaların hazırlanmasında kullanılan havanların, dövenlerin ve tokmakların yaygınlığından da anlayacağımız üzere, tarımın gelişimidir. Bu dönemde, tarım son derece ilkeldi ve yalnızca geniş hayvan faunasına -yaban keçileri, gazeller, domuzlar, tilkiler, tavşanlar, kemirgenler, kuşlar, balıklar, tosbağalar, kabuklular, midyeler ve sümüklü böcekler gibi- katkı sağlıyordu.
***
<!-- UNIT 037 | HEADING | Başlık: Sanrısal Kral -->

Sanrısal Kral
***
Bir köy! Elbette bir şefin birkaç yüz insana hükmetmesi imkansız değildir. Ama bu hükmün katı hiyerarşiler sürdüren primat gruplarında olduğu gibi her bireyle sürekli yüzyüze karşılaşmalar üzerinden yapılması gerekseydi, bu tüketici bir görev olurdu. Eynan’daki toplumsal yaşamı hayal etmeye çalışırken bu Natuf insanlarının bilinçli olmadıklarını uutmamamnızı istiyorum. Hiç bir şeyi anlatımlaştıramayan, kendilerini diğerleriyle ilişkili olarak ‘görebilecek’ bir analog ‘ben’leri bulunmayan insanlardı. Bizim sinyale-bağlı diyebileceğimiz, her an her şeye uyaran-cevap düzeninde tepki veren ve bu olaylar tarafından kontrol edilen insanlardı.
***
Peki bu büyüklükteki bir toplumsal düzenin uyaranları nelerdi? Bu iki-üç yüz köylü üzerindeki toplumsal kontrolün sinyalleri nelerdi? İşitsel sanrıların dilin bir yan etkisi olarak evrimleştiğini, bireylerin kabile hayatının uzun süreli görevlerini sürdürebilmesini sağladıklarını önermiştim. Bu sanrılar, birey kendisinin ya da şefinin bir komut verdiğini duyduğunda başlıyordu. Böyle bir durumla, Eynan’da toplumsal kontrolün sinyalleri olduğunu önerdiğim, kralın komutlarından ve konuşmasından kaynaklanan daha karmaşık işitsel sanrılar arasında çok basit bir süreklilik vardır.
***
Bu sanrıların kralın komutlarının bant kayıtları gibi olduklarını düşünme hatasına düşmemeliyiz. Böyle başlamış olabilirler, ama bir süre sonra bu seslerin -bilinçsizce de olsa- ‘düşünüp’ sorunları çözebilmeye başladıklarını düşünmemiz mümkündür. Günümüz şizofrenlerinin duydukları ‘sesler’ en az kendileri kadar, hatta sıklıkla daha çok ‘düşünür’. Dolayısıyla Natuf insanlarının duyduklarını varsaydığım ‘sesler’, zamanla doğaçlama yapmaya, kralın hiç söylemediği şeyler söylemeye başlamış olabilir. Ancak tüm bu yeni sanrıların, daima ve tutarlı şekilde kralın şahsına bağlı olduklarını varsayabiliriz. Bu temelde, bir arkadaşımızın belli bir durumda ne söyleyeceğini bilmemizden farklı değildir. Böylece istiridye toplayan, av tuzağı kuran, rakibiyle tartışan, yabani tahılın hasat edildiği yere tohum eken tüm işçiler, emeklerinin gruba faydasını ve sürekliliğini sağlamaya yardımcı olan kralın sesini içlerinde taşıyordu.
***
<!-- UNIT 041 | HEADING | Başlık: Tanrı-Kral -->

Tanrı-Kral
***
Sanrıya yol açanın, çağdaşlarımızda olduğu gibi stres olduğuna karar vermiştik. Akıl yürütmemiz doğru olmuşsa, bir insanın ölümünün yol açtığı stresin bu sanrı-sesi tetiklemek için fazlasıyla yeterli olduğundan da emin olabiliriz. Belki de bir çok erken dönem kültüründe ölülerin kafasının vücuttan ayrılmasının, ölünün bacaklarının kırılmasının ya da bağlanmasının, mezarlara sıkça gıda konmasının sebebi bu olabilir. Aynı bedenin iki kez, önce özel bir mezara, sonra da (sesler kesildikten sonra?) ortak bir mezara gömüldüğüne dair bulguların kaynağı da bu durum olabilir. Sıradan bir birey için durum buysa, hayattayken bile sanrılarla hükmeden bir kral için durum kim bilir nasıldı? Bu durumda, sesi hala grubu bir aada tutan bu hareketsiz adamın evine çok özel bir değer verilmesini bekleyebiliriz.
***
Yine M.Ö. 9.000’e tarihlenen Eynan’daki kralm ezarı -türünün (şimdilik) ilk örneği- oldukça kayda değer bir yapıdır. Mezarın kendisi diğer evler gibi dairesel, yaklaşık 6m çapında bir yapıdır. İçinde sırt üstü yatan, bacakları ölümden sonra y erinden çıkarılıp bükülmüş iki beden vardır. Birinin kafasında dentalya kabuklarından bir taç vardır ve kralon karısı olduğu varsayılmıştır. Diğeri, kral olduğu varsayılan yetişkin erkek, kısmen taşlarla örtülmüş, kısmen de taşlarla desteklenmiştir. Dik duran kafası da taşlarla desteklenmiş, 45km ötedeki Hernon Dağı’nın karlı zirvelerine bakar.
***
Sonraki bir zamanda (hemen sonrasında da olabilir, yıllar sonra da, bilemiyoruz), tüm mezarın çevresi kırmızı boyalı bir duvar ya da çitle çevrelenmiş. Sonra, içerideki iki hareketsiz misafiri rahatsız etmeden, büyük taş levhalarla çatısı örtülmüş, çatının üstüneyse bir ocak yapılmış. Daha sonra çatı-ocağının etrafına da alçak bir taş duvar örülmüş, onun da üstü taş levhalarla örtülmüş, ortasına ise küçük taşlarla çevrili üç büyük taş yerleştirilmiş.
***
Taştan yastıklarına oturtulmuş ölü kralın hala halkının sanrılarındak omutlar verdiğini, kırmızı çit ve üzerindeki ocağın vücudun çürümesine bir tepki olduğunu ve en azından bir süre için, mekanın kendisinin, hatta civardan görülebilen kutsal ateşin dumanının, Ege’nin gri sislerinin Akhileus’a yaptığı sanrısal etkiyi sağladığını, Eynan’ın Mezolitik dünyasını kontrol eden sanrılar ve komutlar için bir kaynak işlevi üstlendiğini öne sürüyorum.
***
Bu, sonraki sekiz bin yılın paradigmasıydı: ölen kral yaşayan bir tanrıdır. Kralın mezarı tanrının evidir ve önümüzdeki bölümde inceleyeceğimiz ayrıntılı tanrı-evlerinin veya tapınakların başlangıcıdır. Buradaki binanın iki katlı yapısı bile çok katlı zigguratların, Eridu’da tapınaklar üzerine inşa edilen tapınakların ya da Nil kıyısındaki piramitlerin habercisi gibidir. Eynan’dan ayrılmadan önce, zor bir sorun olan halefliği incelemeliyiz. Elbette, Eynan’da elimizde neredeyse hiç veri yoktur. Ama kraliyet mezarında, ölü kralı ve eşini yerleştirmek için kenara itilmiş daha eski bedenler olması, bu eski bedenlerin önceki krallara ait olduklarını düşündürür. Ayrıca oturtulmuş kralın üzerindeki iknci katmandaki ocağın yanında ayrı bir kafatası bulunması ise bunun ilk kralın halefine ait olabileceğini, eski kralın sanrı-sesinin zamanla yeni kralınkiyle birleştiğini gösteriyor olabilir. Muazzam Mısır hanedanlarının ardındaki güç olan Osiris miti böyle başlamış olabilir.
***
Tanrının evi olarak kralın mezarı kavramı, binlerce yıl boyuca Mısır başta olmak üzere bir çok medeniyette görülmüştür. Ama daha sıklıkla kavramın ‘kralın mezarı’ kısmı atılmıştır. Bu olay, kralın halefi, selefinin sanrı-sesini duymaya devam edip, kendisini ölü kralın rahibi ya da hizmetkarı olarak nitelediği anda gerçekleşir -bu örüntüye tüm Mezopotamya’da rastlanır. Mezar yerine yalnızca bir tapınak bulunur. Cesedin yerine ise, daha da fazla hizmet ve saygı gören (çürümediği için) bir heykel. Bu ‘put’ları, kral cesetlerinin yerini alan heykelleri, önümüzdeki iki bölümde daha ayrtıntılı inceleyeceğiz. Çok önemlidirler. Bir termit yuvasındaki ya da arı kovanındaki kraliçe gibi, bikameral dünyanın putları, toplumsal kontrolün özenle bakılan merkezleriydi: Feromonlar yerine işitsel sanrılar vardı.
***
<!-- UNIT 048 | HEADING | Başlık: Medeniyetin Başarısı -->

Medeniyetin Başarısı
***
İşte medeniyet böyle başlamıştır. Tarımın orak başları, dövme ve değirmen taşları gibi arkeolojik kanıtları M.Ö. 9.000 civarında Levant ve Irak’ta bir çok farklı noktada neredeyse aniden ortaya çıkar. Bu durum tarımın Yakın Doğu yaylalarında çok erken yayıldığını gösterir. Başlangıçta Eynan’daki gibidir: tarımın sonra da hayvancılığın baskın olarak gıda-toplamaya dayanan ekonomiye yalnızca destek olduğu bir aşama[18]. M.Ö. 7000'e gelindiğinde tarım, Levant, Zagros bölgesi ve güneybatı Anadolu'daki çeşitli yerleşimlerde bulunan çiftçi topluluklarının temel geçim kaynağı haline gelmişti. Ekilen ürünler siyez buğdayı, kavuzlu buğday ve arpadan; evcilleştirilen hayvanlar ise koyun, keçi ve kimi zaman domuzdan oluşuyordu.[18] M.Ö. 6000'e gelindiğinde çiftçi toplulukları Yakın Doğu'nun büyük bölümüne yayıldı. Ve M.Ö. 5000'e gelindiğinde, Dicle-Fırat ve Nil nehirlerinin alüvyonlu vadilerinin tarımsal kolonizasyonu hızla yayılarak nüfusları yoğun bir kültürel coğrafyaya doğru şişirdi.[19] Nil deltasının batı ucundaki Merimde'de olduğu gibi 10.000 nüfuslu kentler artık ender rastlanan yerler değildi.[20] Ur'un ve Mısır'ın büyük hanedanları tarih üzerindeki muazzam etkilerini başlatıyordu.
***
M.Ö. 5000 tarihi ya da belki beş yüz yıl öncesi, jeologların Holosen Termal Maksimumu olarak bildikleri ve yaklaşık M.Ö. 3000'e kadar süren dönemin de başlangıcıdır; polen çalışmalarının da açıkça ortaya koyduğu üzere, bu dönemde dünya iklimi bugünkünden belirgin biçimde daha sıcak ve nemliydi. Bu durum, tarımın Avrupa ve Kuzey Afrika'ya daha da yayılmasına ve Yakın Doğu'da çok daha verimli hale gelmesine olanak tanıdı. Ve insanlığın bu son derece karmaşık uygarlaşma sürecinde eldeki kanıtlar, bana göre, tüm bu düzenin işleyiş biçiminin (*modus operandi*) bikameral zihin olduğunu gösteriyor.
***
<!-- UNIT 051 | HEADING | Başlık: İşte şimdi bu kanıtlara dönüyo -->

İşte şimdi bu kanıtlara dönüyoruz.
***
<!-- UNIT 052 | NOTE | Dipnot [1] -->

[18] Bkz. R. J. Braidwood, "Levels in pre-history: A model for the consideration of the evidence," *Evolution After Darwin* içinde, ed. S. Tax (Chicago: University of Chicago Press, 1960), Cilt 2, s. 143-151.
***
<!-- UNIT 053 | NOTE | Dipnot [2] -->

[19] Butzer, s. 464.
***
<!-- UNIT 054 | NOTE | Dipnot [3] -->

[20] Bkz. K. W. Butzer, "Archaeology and geology in ancient Egypt," *Science*, 1960, 132: 1617-1624.
***
<!-- UNIT 055 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] G. Schaller, The Mountain Gorilla: Ecology and Behavior (Chicago: University of Chicago Press, 1963).
***
<!-- UNIT 056 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] This group size is approximately the same for modern tribal hunters when they are nomadic. But the case is not the same. Bkz. Joseph B. Birdsell, “On population structure in generalized hunting and collecting populations,” Evolution, 1958,
***
<!-- UNIT 057 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Bkz. J. D. Clark, “Human ecology during the Pleistocene and later times in Africa south of the Sahara,” Current Anthropology, 1960, 1: 307-324.
***
<!-- UNIT 058 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Bkz. Karl W. Butzer, Environment and Archaeology: An Introduction to Pleistocene Geography (Chicago: Aldine Press, 1964), p. 378.
***
<!-- UNIT 059 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Julian Jaynes, "The evolution of language in the Late Pleistocene," Annals of the New York Academy of Sciences, Cilt 280, 1976, in press.
***
<!-- UNIT 060 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] As at Choukoutien during the Middle Pleistocene and later in the Croatian cave of Krapina. Bkz. Grahame Clark and Stewart Piggott, Prehistoric Societies (London: Hutchinson, 1965), p. 61.
***
<!-- UNIT 061 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] Grahame Clark, The Stone Age Hunters (New York: McGraw-Hill, 1967), p. 105.
***
<!-- UNIT 062 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] R. Pumpelly, Explorations in Turkestan: Expedition of 1904: Prehistoric Civilizations of Anau (Washington: Carnegie Institution, 1908), pp. 65-66.
***
<!-- UNIT 063 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] V. G. Childe, The Most Ancient East, 4th ed. (London: Routledge and Kegan Paul, 1954).
***
<!-- UNIT 064 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] A. J. Toynbee, A Study of History (London: Oxford University Press, 1962), Cilt 1, s. 304—305.
***
<!-- UNIT 065 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] Butzer, s. 416.
***
<!-- UNIT 066 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] Bkz. J. Perrot, "Excavations at Eynan, 1959 season," Israel Exploration Journal} 1961, 10: ij James Mellaart, Earliest Civilizations of the Near East (New York: McGraw-Hill, 1965), Bölüm 2; Clark and Piggott, s. 15 off.
***
<!-- UNIT 067 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] Bkz. R. J. Braidwood, "Levels in pre-history: A model for the consideration of the evidence," in Evolution After Darwin, S. Tax, ed. (Chicago: University of Chicago Press, i960), Cilt 2, s. 143-15 1.
***
<!-- UNIT 068 | NOTE | Dipnot [17] -->

[17] Butzer, s. 464.
***
<!-- UNIT 069 | NOTE | Dipnot [18] -->

[18] Bkz. K. W. Butzer, "Archaeology and geology in ancient Egypt," Science, 1960, 132: 1617—1624.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: II. KİTAP -->

II. KİTAP
***
Tarihin Tanıklığı ________________ Bölüm 1 Tanrılar, Mezarlar ve Putlar Medeniyet, herkesin herkesi tanımadığı boyuttaki yerleşimlerde yaşama sanatıdır. Pek ilham verici olmasa da, doğru bir tanım. Bunu olanaklı kılanın, bikameral zihnin sağladığı toplumsal organizasyon olduğunu öne sürdük. Bu ve bir sonraki bölümde, çok özele girmeden, bu zihniyetin medeniyetin ortaya çıktığı her yerde ve her zamanda gerçekten de var olmuş olduğunu gösteren dünya çapındaki kanıtları sunmaya çalışacağım.
***
Konu hala yoğun tartışmalar içerse de, medeniyetin önceki bölümde betimlendiği şekilde Yakın Doğu’da farklı yerlerde bağımsız olarak ortaya çıkıp Dicle ve Fırat nehirlerinin vadileri üzerinden Anadolu’ya ve Nil vadisine, sonra Kıbrıs, Tesalya ve Girit’e; daha sonra difüzyon yoluyla İndus vadisine ve ötesine, Ukrayna’ya ve Orta Asya’ya yayıldığı; dah sonra kısmen difüzyonla kısmen bağımsızca Yangtze vadisinse; sonra bağımsız şekilde Orta Ameirka’da ; sonra yine kısmen difüzyonla kısmen bağımsız şekilde And yaylalarında ortaya çıktığı görüşünü benimsiyorum. Bu bölgelerin tümünde, aynı özellikleri sergileyen bir krallıklar dizisi vardı. Biraz erken olabilir ama bunlara bikameral krallıklar diyeceğim. Dünya tarihinde, olasılıkla Bengal Körfezi, Malay YTarımadası, Avrupa, Orta Afrika ve Mississippi dönemindeki Kuzey Amerika yerlileri arasında da bikameral krallıklar kurulmuş olsa da, bu medeniyetlerden geriye, ana hipotezimizi doğrulamaya yardımcı olacak kadar kanıt kalmamıştır. Ana hatlarıyla verdiğim kuramı ele aldığımızda, antik medeniyetlerde yalnızca bu temelde anlamlandırabileceğimiz bir çok sıra dışı arkeolojik özellik bulunduğunu öne sürüyorum. Bu sessiz özellikler bu bölümün, Mezopotamya ve Mısır’ın okur-yazar medeniyetleri ise önümüzdeki bölümün konusudur.
***
<!-- UNIT 004 | HEADING | Başlık: TANRILARIN EVLERİ -->

TANRILARIN EVLERİ
***
Bilinmeyen bir diyarda yabancılar olduğumuzu ve gittiğimiz yerdeki tüm yerleşimlerinin aynı plana göre düzenlendiğini gördüğümüzü hayal edelim: Etrafındaki her şeyden daha büyük ve muazzam bir yapının etrafında gruplanmış sıradan evler ve binalar. Hemen varacağımız kanı, ortadaki büyük ve muazzam evin orayı yöneten prense ait olduğu olacaktır. Ve haklı olmamız da çok olasıdır. Ama eski medeniyetleri düşündüğümüzde, eğer bu yöneticinin güncel bir prens gibi olduğunu düşünürsek hata ederiz. Bu yönetici aslında sanrılanmış bir varlıktı, ya da daha yaygın olarak, çoğunlukla büyük evinin bir ucunda, sıradan insanların kendisine bıraktığı sunuların bulunduğu bir masanın ardındaki bir heykeldi.
***
Merkezinde konut olmayan ve ambar ya da ahır olarak da kullanılmayan daha büyük bir binanın bulunduğu böyle bir kasaba ya da şehir planına rastladığımız her yerde, hele ki bu bina bir tür insanımsı heykel barındırıyorsa, bunu bikameral kültürün ya da böyle bundan türemiş bir kültürün işareti kabul edebiliriz. Daha küçük evlerin ve dükkanların çevrelediği kilise modeline o kadar alışığızdır ki, sıradışı bir şey görmeyiz. Ama güncel dinsel ve şehirsel mimarimizin kısmen bikameral geçmişimizin bir kalıntısı olduğunu düşünüyorum. Kilise, sinagog ya da cami, hala Tanrı’nın Evi diye anılır. İçeride hâlâ tanrıyla konuşuyor, tanrının ya da simgesinin önündeki masaya veya sunağa yerleştirilmek üzere sunular getiriyoruz. Böyle nesnel şekilde konuşuyor olmamın amacı, tüm örüntüyü alışık olduğumuz biçiminden uzaklaştırmak ve böylece bir adım geri atıp medeni insanı tüm primat evriminin önünde görerek, böylesi bir kasaba yapısının sıradışı ve Neandertal kökenlerimizden beklenmeyecek bir şey olduğunu fark etmemizi sağlamak.
***
<!-- UNIT 007 | HEADING | Başlık: Eriha’dan Ur’a -->

Eriha’dan Ur’a
***
Birkaç istisna dışında, Mezolitik dönemin sonlarından göreli olarak yakın çağlara kadar, insan gruplarının yerleşimleri, insan evlerinin çevrelediği tanrı evi planına uygundur. Eriha’nın M.Ö.9. binyıla denk gelen kazılmış en derin katmanı gibi en erken köylerde[1], bu plan pek de belirgin değildir hatta varlığı tartışılabilir. Ama M.Ö.7. binyıl civarının Eriha’sındaki daha küçük konutlarla çevrelenmiş büyük tanrı-evi, kovukların ve kıvrımlı eklentilerin bulunduğu ana odaya uzanan -olasılıkla sütunlu- giriş yolu sayesinde, amacını tartışmaya yer bırakmadan belli etr. Burası artık cesedi taşlara dayanarak dikleştirilmiş ölü bir kralın mezarı değildir. Kovuklarda neredeyse gerçek boyutlu heykeller, kilden yapılıp sırıklara ya da kamış demetlerine yerleştirilerek kırmızıya boyanmış doğala yakın büstler bulunur. Aynı alanda bulunan, hatları gerçekçi şekilde alçıyla modellenmiş ve gözlerinin yerine beyaz deniz kabukları yerleştirilmiş on insanın -belki de ölü kralların- kafa tasları da aynı sanrısal amaca hizmet etmiş olabilir. Anadolu’da M.Ö.7. binyıla tarihlenen Hacılar kültüründe de zeminlere yerleştirilmiş insan kafa tasları bulunmuştu. Bu durum da besin üretme ve korunma çabalarında kültürün üyelerini bir arada tutan benzer bir bikameral kontrole işaret etr.
***
Çatal Höyük’te M.Ö. 6. binyıla tarihlenen VI B yapı katmanın planı. Hemen her evde S ile belirtilmiş bir sunak olduğuna dikkat ediniz.
***
Yakın Doğu’daki en büyük Neolitik alan, yaklaşık 130 dönümlük alanının henüz sadece 8 dönüm kadarı kazılabilmiş olan Çatal Höyük’tür. Yaklaşık M.Ö. 6. binyıla tarihlenen katmanlarda yapılan kazılar, hemen her evin bir ‘tanrı odası’nın etrafına dizilmiş dört ya da beş odadan oluştuğunu gösterr. Bu tarı odalarının içinde taş veya pişmiş kilden yapılmış bir çok heykel bulunmuştur.
***
Beş yüz yıl sonra Eridu’da, tanrı evleri çamur-tuğla platformların üzerine yerleştiriliyordu, ki bunlar da zigguratların kökeniydi. Uzun bir merkezi odada, tanrı-put bir uçtaki platformun üzerinden diğer uçtaki bir sunu masasına bakıyordu. Bir sonraki bölümde ele alacağımız Sümer medeniyetinin ve takipçisi olan Babil’in temellerini atan, işte Eridu’dan başlayıp güney Irak’taki Ubeyd kültürüne kadar uzanan ve M.Ö. 4300 yılında Mezopotamyanın tümüne yayılmış olan bu kutsal mekanlar dizisiydi. Binlerce insanın yaşadığı şehirlerle beraber, o zamandan sonra şehirleri karakterize eden ve hükmü altına alan; belki de millerce mesafe boyunca herkesin sanrısal desteği olma işlevini üstlenen, anıtsal tanrı-evlerin inşası başladı. Bugün bile Ur’daki gibi, bir zamanlar bikameral olan medeniyetinin kazılmış yıkıntılarının arasından yükselen, merdivenli rampaları bir zamanlar sahip olduğu yüksekliğin ancak yarısına kadar yükselen dağ gibi zigguratların altında durmak ve en tepesindeki, güneşe uzanan üç katmanlı tapınaklarını hayal etmek, mimarinin insanın zihniyeti üzerindeki etkilerini hissedebilmemizi sağlar.
***
<!-- UNIT 012 | HEADING | Başlık: Hitit Varyasyonu -->

Hitit Varyasyonu
***
Bugün Türkiye’de Boğazköy’de bulunan[2] Hitit başkenti Hattuşaş’ın merkezinde, devasa putlara yandan ışık vurmasını sağlamak adına kireç taşı duvarların ana cephelerinin ötesine uzanan büyük granit ibadethaneleri bulunan dört devasa tapınak vardı.
***
Ama belki de burada ziggturat’ın, yani toprakların işlendiği hemen  her yerden görülebilen yüksek mekanın yerini, tam şehrin üstünde bulunan, duvarları tanrılara adanmış rölyeflerle dolu Yazılıkaya dağ tapınağı alıyordu[3]. Tapınağın içindeki kayalarda bulunan ve hala görülebilen, tepesine tanrılar için kullanılan kafa ve başlık stereotipleri yerleştirilmiş rölyef heykeller, dağların kendilerinin Hititliler için sanrısal oldukları fikrine işaret eden önemli işaretlerdir. Mezmurcu’nun şarkıladığı gibi “Gözlerimi kaldırıp, yardımın kaynaklandığı tepelere bakacağım”.
***
<!-- UNIT 015 | HEADING | Başlık: ________________ -->

________________
***
Yazılıkaya’dan kaya rölyefi, M.Ö.1250 civarı. Tanrı Şarruma naip-kralı Tudhalis’i sarılarak tutuyor. Tanrı anlamına gelen kraker görünümlü hiyeroglif hem tanrı’nın sol üstteki ideogramında kafa olarak, hem de tanrı’nın tacında tekrarlanan şekilde görülüyor. Ayrıca kralın sağ üstteki ideogramında da görülr ki bu, bence, kralın da tebası tarafından sanrılarda ‘duyulduğu’na işaret etr.
***
Bu dağ tapınağının yüzlerinden birinde, elbiseli kralın profilden görüntüsü oyulmuştur. Tam arkasında, çok daha şaşalı bir taç takmış olan bir tanrının taş rölyefi, çok daha büyük boyutuyla dikilr. Tanrının sağ kolu ileri uzanmış, krala yolu göstermekteyken; sol kolu kralın boynuna sarılmıştır ve kralın sağ bileğini sıkıca tutr. Bu görüntü Bikameral zihnin bir amblemi sayılabilir. Tanrıların, Hititlere özgü olduğunu düşündüğüm şekilde, uzun sıralar halinde resmedilmesi, Hitit araştırmalarındaki eski bir soruna bir çözüm öneriyor olabilir. Bu, çok önemli pankuş kelimesinin nasıl tercüme edileceği sorunudur. Alimler bu kelimeyi ilk olarak tüm insan kitlesini işaret eden, belki de ulusal bir topluluğu ifade eden bir kelime olarak yorumlamıştır. Ama diğer metinler bunun ‘elit kesim’ olarak yorumlanmasını gerektirecek kanıtlar sağlamıştır. Benim önerdiğim diğer olasılık, bu çok tanrılı kitleyi ve özellikle de tüm bikameral seslerin üzerinde anlaştığı seçim-kararları belirttiğidir. Hitit yönetiminin yaklaşık son yüz yılında, M.Ö. 1300’den itibaren, hiç bir metinde pankuş kelimesinin geçmiyor oluşu, topluca susmuş olduklarını ve öznelliğe doğru zorlu bir geçişin başladığını işaret ediyor olabilir.
***
<!-- UNIT 018 | HEADING | Başlık: Olmekler ve Mayalar -->

Olmekler ve Mayalar
***
Bu devasa, başka işe yaramayan merkezi binalar, Amerika’nın ilk bikameral krallıklarının da ayırt edici özelliğidir. Örneğin koridorundaki küçük tümseklerin gizemli jaguar yüzü mozaikleri çevrelediği, La Venta’daki M.Ö. 500 civarından kalma tuhaf biçimli sarsak Olmek piramidi veya M.Ö. 200 civarlarında inşa edilen devasa tapınak piramitler silsilesi[4]. Bunların en büyüğü olan Teotihuacan’daki (kelime anlamı “Tanrıların Yeri”dir) güneş piramidinin hacmi, Mısır’daki piramitlerin hepsinden daha fazladır. Her kenarı 200 metredir ve yüksekliği yirmi katlı bir binadan fazladır[5]. Zirvesindeki tanrı odasına dik basamaklarla ulaşılır. Tanrı odasının tepesinde ise, rivayete göre, güneşin devasa bir heykeli bulunuyordu. Kenarlarına piramitler dizilmiş bir tören yolunun sonundadır ve Meksika platosunda kilometreler boyunca hala büyük bir şehrin kalıntıları görülebilr: rahip evleri, çok sayıda avlu ve daha küçük evler. Bu diğer binaların tümü tek katlıdır ve böylece şehrin herhangi bir noktasından, tanrıların piramit şekilli evleri görülebilr[6].
***
Biraz daha geç, ancak Teotihuacan ile aynı zamana denk gelen bir dönemde, Yucatan yarımadasında[7] aynı bikameral mimariyi sergileyen Maya şehirleri ortaya çıkar. Tüm şehirler, tepesine tanrı evleri yerleştirilmiş ve Olmek tarzı jaguar maskeleri, çeşitli insan yüzlü ejderhaların karmaşık taş dekorun içinde vahşice gezindiği duvar resimleri ve oymalarla  bezenmiş sarp piramitlerin etrafına kurulmuştur. Son derece ilginç olan, bazı piramitlerin belki de kralın tanrı olduğu bir döneme işaret ederek, Mısır’daki gibi cenazelere ev sahipliği yapmasıdır. Bu Maya piramitlerinin önünde genellikle tanrıların tasvirleriyle ve henüz tam anlaşılamamış kabartmalı yazılarla dolu stelalar bulunur. Bu tür yazılar daima dini imgelerle bağlantılı olduklarından, bikameral zihin hipotezi, yazıların çözülmesinde destek olabilir.
***
Ayrıca Maya şehirlerinin tuhaf ve yaşanması zor bölgelerde kurulmuş olmasının yanı sıra aniden ortaya çıkıp aynı anilikle kaybolmuş olmaları, bu tür alanların ve hareketlerin, belli dönemlerde sadece mantıksız olmakla kalmayıp, alenen cezalandırıcı olabilen sanrılar tarafından emrediliyor olmasıyla açıklanabilir -Yahve’nin ya da Apollo’nun (Dephi Kahini aracılığıyla, Yunanistan’ın istilacıların yanında yer alarak [bkz. III.1, III.2, n.12) bazen kendi halklarına karşı davrandıkları gibi).
***
Zaman zaman, bikameral eylemin açık çizimlerine rastlanır. Guatemala’nın Pasifik yamacındaki Maya-dışı bir alan olan Santa Lucia Cotz Umalhaupa’sında bu durum çok açıktır. Biri yarı insan yarı geyik, diğeri ise bir ‘ölüm figürü’ olan iki ilahi figürün çimlerin üstünde secde etmiş bir adamla konuştuğu betimlenmiştir. Bunun açıkça bikameral bir sahne olduğu, bölgenin chilan yani peygamberlerine dair çağdaş gözlemlerden anlaşılır. Bugün bile, aynı duruşta sanrısal sesler duyarlar -gerçi kimileri bu güncel sanrıların peyote yemekten kaynaklandığını savunur[8].
***
<!-- UNIT 023 | HEADING | Başlık: And Dağları Medeniyetleri -->

And Dağları Medeniyetleri
***
And dağlarının İnka’lardan önce gelen yarım düzine kadar medeniyeti, zamanın çalılıkları arasında daha da silikleşmiştir[9]. En eskisi olan Kotoş, M.Ö. 1800’den öncesine tarihlenir ve büyük bir tepenin üzerindeki yaklaşık 8 metrelik basamaklı bir platformun tepesine inşa edilmiş dörtgen şekilli bir tanrı evinin etrafına kurulmuştur. Tanrı evinin iç duvarlarında dörtgen kovuklar bulunur, ki bunlardan birinde muhtemelen artık toza dönüşmüş daha büyük bir putun parçası olan çaprazlanmış eller bulunmuştur. Beş bin yıl öncenin Eriha’sına ne kadar da benziyor!
***
Kotoş’un Meksika’dan gelen göçmenlerin işi olması olasıysa da, bir sonraki medeniyet olan ve M.Ö. 1200 civarında ortaya çıkan Çavin, açıkça Olmek özellikleri sergiler: mısır tarımı, bir dizi ortak çanak çömlek özelliği ve dini heykellerdeki jaguar teması. Kuzey yaylalarındaki Çavin kentinde koridorlarla dolu platformumsu bir tapınak, jaguar kafalı bir insanı temsilen yapılmış prizmatik bir granit kütlesi şeklindeki etkileyici puta evsahipliği yapar[10]. Bunların ardından kuzey Peru çölüne M.S. 400 ile 1000 yılları arasında hükmeden Moçikalar[11] tanrıları için, muhtemelen şehirleri içine alan duvarla çevrili alanların önünde dikilen devasa piramitler inşa etmiştir. Bu piramitle bugün bile Trujillo yakınındaki Çikama vadisinde görülebilir[12]. Sonra, M.S. 1000 ile 1300 arasında, Titicaca gölünün kıraç yaylalarında akbaba ve şahin kafalarındaki gözlerinden yaşlar akan (niçin?) dev sütunlara benzer tanrılarla doldurulmuş, daha da büyük taştan piramidiyle büyük Tiahuanaco imparatorluğu gelir.
***
Sonraki Çimu, daha da büyük bir ölçektedir. 30.000 dönümlük başkentleri Chan-Chan, duvarlarla on büyük bölgeye bölünmüştü. Her bölüm, kendi piramidine, kendi sarayımsı binasına, kendi sulama bölgelerine, havzalarına ve mezarlıklarına sahip küçük bir şehir gibiydi. Bu duvarlarla ayrılmış komşu bölgelerin bikameral hipotez ışığında nasıl bir anlama sahip olduğu konusu, büyüleyici bir araştırma konusudur.
***
<!-- UNIT 027 | HEADING | Başlık: İnkaların Altın Dünyası -->

İnkaların Altın Dünyası
***
Sonra da Mısır ve Asur’un bir senteziymişçesine, sahneye bizzat İnkalar çıkar. En azından M.S. 1200 civarında, güçlü dönemlerinin başlangıcında, dünyaları tanrı-kral tarzı bir bikameral krallığa işaret ediyordu. Ancak yüzyılın içinde, İnkalar önlerine çıkan herkesi fethettiler. Başka bir iklimde ve başka bir çağda Asur’un yaptığı gibi bu şekilde kendi bikameralliklerini zayıflatmış olmaları da olasıdır. Pizarro tarafından fethedildiği esnada İnka imparatorluğu olasılıkla bikameral şeyler öznel öncesi şeylerin bir karışımı gibiydi. Bu buluşma, olasılıkla bu yazının konusunu oluşturan iki zihniyetin çatışmasına en yakın şeydi. Öznel tarafta, böyle bir yönetimnin günümüzde gerektireceği yatay ve dikey hareketlilikle yönetiliyor olduğunu düşünürsek[14], tamamen bikameral şekilde denetlenmesi çok zor olacak bir imparatorluk vardı. Kulaktan dolma raporlara göre, fethedilen şeflerin ünvanlarını korumalarına izin veriliyordu ve oğulları eğitim için (ve belki de rehin olarak) Cuzco’ya gönderiliyordu -bikameral bir dünyada hayal etmesi oldukça zor bir kavram. Fethedilmiş halklar kendi dillerini de korumuş gibidir, ama bütün memurların dini dili yani Quechua’yı öğrenmesi gerekiyordu.
***
Ama işin bikameral tarafında, Amazon’un üst bölgelerindeki Cuzco şehir devleti, And dağlarını kapsayan bir Roma imparatorluğuna dönüşürken, geleneğin ataletiyle uygulanmaya devam etmiş olsa da, kökenleri kesinlikle bikameral olan bir çok özellik vardır. İnka’nın kendisi tanrı-kraldı. Bu örüntü Mısır’a o kadar benzer ki, Amerikan antik çağının daha az muhafazakar tarihçileri bir tür kültürel yayılma olduğunu hissetmiştir. Ama ben, elimizde insan, dil ve bikameral tabanda düzenlenmiş şehirlerin bulunduğu her yerde, tarihin içinden akabileceği uyum sağlayabileceği sadece birkaç yol olduğunu savunuyorum.
***
Kral tanrısaldı. Güneşin yani toprağın ve dünyanın, insanların, güneş terinin (altın) ve ay gözyaşının (gümüş) yaratıcısının soyundan geliyordu. Kralın önünde en yüksek lordlar bile, dizleri çözülecek kadar büyük bir huşu içinde titriyordu[15]. Çağdaş psikolojinin bu huşu duygusunu takdir etmesi mümkün değildir. Kralın günlük hayatı ayrıntılı ayinlere gömülmüştü. Omuzları taze yarasa kanatlarından örtülerle kaplanıyor; kafasıysa gözlerinin önüne bir perde gibi dökülen kırmızı püsküllerle çevrilerek, lordlar kralın izlenemez tanrısal varlığına haddinden fazla muazzam maruz kalmaktan korunuyordu.  İnka öldüğü zaman, cariyeleri ve kişisel hizmetkarları önce içki içip dans eder, sonra da güneşe giden yolculuğunda İnka’ya eşlik etmek için hevesle boğularak öldürülerlerdi. Tıpkı daha önce Mısır, Ur ve Çin’de olduğu gibi. İnka’nın bedeni mumyalanarak, daha sonra tapınak haline gelen evine yerleştirilirdi. Yaşamındaki gibi altın taburesinde oturur halde altından bir heykeli yapılır, ve heykele yine Yakın Doğu krallıklarında olduğu gibi, günlük olarak yemek servisi yapılırdı. On altıncı yüzyıl İnkası ve kalıtsal aristokrasisinin, tıpkı Japonya’nın ilahi güneş tanrısı İmparator Hirohito’nun günümüzde yaptığı gibi, çok daha eski, gerçek bir bikameral krallık tarafından belirlenen rolleri yalnızca oynar hale gelmiş olması olasıysa da, kanıtlar durumun bundan çok daha fazlası olduğunu ima ediyor. İnkanın kendisi de dahil olmak üzere hiyerarşinin tepesinin kulaklarına taktığı, kimi zaman üzerinde güneşin imgesinin de bulunduğu altın ve mücevherli makaralar bile, bu kulakların tanrıların seslerini duyduğunu ima ediyor olabilir.
***
Ama belki de en manidar olanı, bu devasa imparatoluğun fethedilme şeklidir[16]. Teslimiyetin hiç bir şeyden şüphelenmeyen saflığı, Avrupa’nın Amerika’yı istilası konusunun en büyüleyici sorularından birini oluşturagelmiştir. Bunun gerçekleştiği son derece açıktır, ama niye böyle olduğu, konuyu daha sonra kaydeden Conquistador’lar için bile, varsayımlara bulanmıştır. Orduları bir kıtanın yarısındaki medeniyetleri alt etmiş bir imparatorluk, nasıl olup da 16 Kasım 1532 akşamüstü 150 İspanyol tarafından ele geçirilebilmişti?
***
Öznel zihnin bikameral zihinle karşı karşıya geldiği ender durumlardan biri olması, İnka Atahualpa’nın karşı karşıya kaldığı kadar yabancı şeylerle -kafaları yerine çenelerinden kıllar aktığı için kafaları tersmiş gibi görünen, metal giyen, gözlerini kaçıran, gümüş toynaklı lamalara benzer yaratıklara binen, İnkalar için üstünde gitmenin hiç bir yöntemi olmayan denizde gezen Moçika tapınakları gibi kat kat devasa [huampus]ların içinde tanrılar gibi gelen bu kaba, süt tenli adamlar- başa çıkmak için güneşten ya da Cuzco’nun baş döndürücü kulelerindeki altın heykellerin hiç birinden bikameal sesler gelmiyordu. Öznel bilinci olmayan, aldatmayı ya da başkalarının aldatmalarını anlatımlaştırmayı beceremeyen[17] zihinleriyle, İnka ve lordları, çaresiz otomatlar gibi ele geçirilmişti. Ve halkı mekanik şekilde izlerken, bu gemi dolusu öznel insan, kutsal şehrin altın kaplamasını söktü, altın heykellerini ve Altın Oda’nın tüm hazinelerini, yapraklarının ve saplarının tamamı altından ince ince işlenmiş altın mısır tarlalarını  eritti, yaşayan tanrısını ve prenslerini öldürdü, tepkisiz kadınlarına tecavüz etti ve İspanyol geleceklerini anlatımlaştırarak, sarı metali yanlarına alıp içinden geldikleri öznel bilinçli değerler sistemine geri döndü. Eynan’dan oldukça uzaklaşmış gibiyiz.
***
YAŞAYAN ÖLÜLER Önemli ölülerin hala yaşıyorlarmışçasına gömülmesi geleneği, az önce mimarisini incelediğimiz tüm antik kültürlerin ortak özelliğidir. Bu geleneğin, seslerin yaşayanlar tarafından hala duyuluyor ve belki de böyle bir muamele talep ediyor olması haricinde pek bir açıklaması yoktur. I.6’da Eynan’la ilgili olarak öne sürdüğüm üzere, sesleri yaşananlar tarafından sanrılanan, taşlara yaslanmış bu ölü krallar, ilk tanrılardı.
***
Bu erken kültürler bikameral krallıklara dönüştükçe bu önemli şahsiyetlerin mezarları giderek daha fazla silahla, mobilyayla, süslemeyle ve özellikle de besin kaplarıyla dolmaya başladı. Bu tüm Avrupa ve Asya’da M.Ö. 7000 yıllarından sonra görülmeye başlanan ilk oda-mezarlar için geçerlidir ve bikameral krallıklar hem boyut hem de karmaşıklık açısından geliştikçe olağanüstü ölçülere ulaşmıştır. Mısır firavunlarının art arda incelikle inşa edilmiş piramitler dizisi içindeki muhteşem mezarları herkese tanıdık gelecektir (sonraki bölüme bakınız). Ama daha az muazzam olsa da benzer mezarlar, her yerde bulunur. Ur kralları, M.Ö. üçüncü binyılın ilk yarısında, tüm maiyetleri etraflarında diz çökmüş, hizmet  etmeye hazır şekilde (kimi zaman canlı canlı) gömülmüştür. Bu mezarlardan on sekiz tane bulunmuştur. Yeraltı hazine odalarında yiyecek ve içecek, kıyafet, mücevherler, silahlar, boğa kafalı lirler, hatta süslü arabalara koşulmuş süslü yük hayvanları bile bulunmuştur[18]. Kiş ve Aşur’da ise biraz daha geç bir dönemden kalan mezarlar bulunmuştur. Anadolu’da Alaca Höyük’te, kraliyet mezarları hareketsiz ev sahiplerinin kabir açlıklarını gidermek için, bütün halinde kızartılmış öküzlerle kaplanmıştır.
***
Bir çok kültürde sıradan ölü insanlara bile yaşıyormuş gibi davranılır. Cenaze konularındaki en eski yazılar, Mezopotamya’da sıradan ölülere verilecek ekmek ve bira miktarlarını belirten listelerdir. M.Ö. 2500 civarında Lagaş’ta, ölü bir insan 7 kavanoz bira, 420 dilim ekmek, 2 ölçü buğday, 1 kıyafet, 1 kafa desteği ve 1 yatak ile gömülmüştü[19]. Bazı antik Yunan mezarlarında sadece çeşitli yaşam destek malzemeleri değil, antik Yunanların çürüyen cesedin çenesinden içeri çorba ve et suyu döktüklerine işaret eden besleme tüpleri bile bulunmuştur [2]. New York’taki Metropolitan Müzesi’nde M.Ö. 850 yıllarından kalma bir krater yani karıştırma kasesi bulunr (no: 14.130.15). Üzerinde bir eliyle kendi saçlarını yolarken, diğeriyle bir cesedin -olasılıkla annesinin- ağzına yemek tıkarken betimlenen bir erkek çocuğu çizimi bulunur. Çocuğun o esnada ölü birinin sesini sanrılaması dışında böyle bir sahneyi açıklamak zordur.
***
İndus medeniyetlerindeki kalıntılar, sürekli alüvyonla kaplandıkları, papirüs üzerindeki tüm yazıları çürüdüğü ve arkeolojik araştırmaların eksikliği dolayısıyla daha nadirdir. Ama şimdiye kadar kazılan İndus alanlarında, yüksek bir yerdeki tapınağın etrafında, ölü insan başına on beş - yirmi yemek kabı bulunan mezarlıklar bulunmuştur -gömüldükleri esnada hala canlı olduklarının düşünüldüğü hipotezini destekler. Çin’deki[22] Yang-Shao kültürlerinin M.Ö. 2. binyılın ortalarına denk gelen Neolitik mezarları da, kalaslarla çevrelenmiş mezarlarda, taş aletler ve gıda kaplarının eşlik ettiği cenazeler ortaya koyar.
***
M.Ö. 1200e gelindiğinde, Shang hanedanının, bin yıl önceki Mezopotamya ve Mısır’dakilere benzer şekilde öldürülmüş maiyet ve hayvanlarla dolu kraliyet mezarları vardı ve bu durum bazı bilim adamlarını medeniyetin Çin’e Batı’dan yayılma yoluyla geldiğine ikna etmeye yetmişti[23]. Orta Amerika’da da benzer şekilde, M.Ö. 800 ile 300 arasındaki Olmek cenazeleri, bol bol gıda kabıyla doluydu. Maya krallıklarında, asil ölüler tapınakların avlularına canlıymış gibi gömülürdü. Bir kabile şefinin Palenque’de bir tapınağın altında yakın zamanda bulunmuş mezarı, Eski Dünya’da bulunmuş her şey kadar ayrıntılı ve muazzamdır[24]. M.S. 500’e tarihlenen Kaminal-juyu’da, bir kabile şefi, kendisine eşlik eden iki ergen, bir çocuk ve bir köpekle gömülmüştü. Sıradan insanlar, daha önceleri dünyanın diğer tarafında yapıldığı gibi, ağızları mısır ezmesiyle doldurulmuş şekilde, silahları, araç gereçleri ve yiyecek içecek dolu kaplarla beraber kendi evlerinin sıkıştırılmış kil zeminlerine gömülüyordu. Ayrıca Yucatan’da ölü şefin küllerini içinde barındıran büstleri, Mayapan’ın kil kaplanmış kafa taslarını ve sıradan And halkının chica kaselerinin içine oturur biçimde yerleştirilmiş, hayattayken kullandıkları aletlerle çevrelenmiş şekilde gömüldükleri yer altı mezarlarını da anmalıyım[25]. Ölüler o zaman huaca yani ‘tanrısal’ olarak adlandırılıyordu ki bunun sanrısal ses kaynakları olduklarına işaret ettiğini düşünüyorum. Conquistadorlar bu insanların “bireyin ölümden çok sonra ‘öldüğünü’” söylediklerini aktarmıştır. Bu söylemin doğru yorumunun, sanrılanan seslerin sonunda kaybolması için uzun zaman geçmesi gerektiği olduğunu düşünüyorum.
***
Tanrıların kökeninin ölülerde oluğu fikrine dair diğer kanıtlar, okur yazarlığa geçen bikameral medeniyetlerde bulunur. Asur’dan kalma iki dilli bir efsun metninde, ölüler doğrudan Ilani yani tanrılar olarak anılır[26]. Dünyanın diğer ucundaysa üç bin yıl sonra, Orta Amerika dünyasının en erken araştırmacılarından biri olan Sahagun, Aztekler hakkında  “mekana Teotihuacan diyorlar. Kralların mezar alanı. Yaşlılar ‘ölen tanrı olmuştur diyor’. Biri ‘o artık tanrı oldu’ dediğinde, bu o insanın öldüğü anlamına geliyor” demiştir[27].
***
Bilinçli dönemde bile tanrıların önceki bir çağda ölmüş insanlar olduğu geleneği mevcuttu. Hesiod, kendi neslinden önce yaşamış ve “dünyanın kutsal ruhları, kötülükleri uzaklaştıran, iyiliksever, ölümlü insanların koruyucusu” olan, altın bir insan ırkından söz eder[28]. Plato’nun öldükten sonra insanlara ne yapılması gerektiğini söyleyen ruhlara dönüşen kahramanlardan söz ettiği dört yüzyıl sonrasına kadar benzer atıflara rastlanabilir[29].
***
Bu bölgelerde mezarlara yiyecek ve içecek kapları bırakılmasının evrensel bir gelenek olduğu izlenimini yaratmak istemiyorum. İstisnalar vardır ancak buradaki istisnalar sıklıkla kuralı doğrular niteliktedir. Örneğin Sir Leonard Woolley, Mezopotamya’daki Larsa (M.Ö. 1900 civarına tarihlenir) mezarlarını kazmaya başladığında, içeriklerinin azlığı yüzünden hem şaşırmış hem de hayal kırıklığına uğramıştı. En özeni inşa edilmiş odada bile, diğer mezarlarda görülen eşyaların hiç birine rastlanmıyor, mezar kapısında duran birkaç kil kasenin dışında malzeme bulunmuyordu. Bu mezarların daima belli evlerin altında olduklarını ve Larsa Çağı’nın ölülerinin mezar mobilyasına ya da büyük miktarda yiyeceğe ihtiyaç duymadıklarını, zira evdeki her şeyin hala emirlerine amade olduğunu fark ettiğinde ise konunun açıklaması kendiliğinden ortaya çıkmıştı. Mezar kapısındaki yiyecek ve içecek belki de, ölü insan ailenin ‘içine karıştığında’ daha iyi bir ruh haliyle ortaya çıkabilmesi için bir tür acil durum önlemiydi.
***
Böylece Mezopotamya’dan Peru’ya, büyük medeniyetler bireyin hala yaşıyormuş muamelesi gördüğü bir cenaze türünün uygulandığı bir dönemden geçmiştir. Yazının kaydedebildiği yerlerde, ölüler sıklıkla tanrılar olarak anılıyordu. En azından bu, seslerinin hala sanrılandığı hipotezine uygundur. Ama bu gerekli bir ilişki midir? Üzüntünün kendisi, sevilen veya saygı duyulan birinin ölümünün reddedilmesi böyle uygulamalara yol açmış olamaz mıydı? Mümkündür. Ancak bu açıklama, tüm kanıtların içine oturduğu örüntüyü, dünyanın farklı bölgelerinde ölülerin tanrılar olarak anılmasını, büyük piramitler gibi girişimlerin devasalığını ve hatta canlılara mesajlar getirmek üzere mezarından çıkıp gelen hayaletlere dair hikayeler şeklindeki çağdaş kalıntıları açıklamada yetersiz kalır.
***
KONUŞAN PUTLAR İlkel medeniyetin bikameralliğine dair işaret kabul ettiğim üçüncü bir özellik de, insan heykellerinin inanılmaz sayısı, çeşitliliği ve antik hayattaki belirgin önemidir. Tarihteki ilk ‘heykel’ler elbette şeflerin dik oturtulmuş cesetleri veya daha önce bahsettiğimiz yeniden modellenmiş kafa taslarıdır. Ama daha sonra bu heykeller, şaşırtıcı ölçüde gelişmiştir. Sesler sanrılamaya yardımcı oldukları varsayımının dışında, bu heykellerin ilgili kültürlerdeki önemlerini anlamak çok zordur. Ama bu basitlikten olabildiğince uzak bir konudur ve tam açıklamanın içinde birbirinden oldukça farklı ilkeler iç içe geçmiş olabilir.
***
<!-- UNIT 043 | HEADING | Başlık: Heykelcikler -->

Heykelcikler
***
Bu heykellerin en küçükleri, figürinler yani heykelciklerdir ve insanların ilk yerleşim yerlerinden başlayarak, antik krallıkların hemen hepsinde örnekleri bulunmuştur. Heykelcikler, M.Ö. 6 ve 7. bin yıllarda son derece ilkel, üstüne çizikler atılmış küçük taşlardan veya kaba kil şekillerden ibarettir. M.Ö. 5600 civarındaki kültürler açısından önemlerine dair kanıtlar, güneybatı Türkiye’deki Hacılar bölgesindeki kazılardan elde edilmiştir. Bütün evlerde, pişmiş kil  ya da taştan yapılmış, kesik gözleri, burnu, saçları ve çenesi olan yassı dişi heykelleri bulunmuştur[30]. Bunların ev ahalisinin sanrısal denetimini sağlayan heykelcikler olduğunu savunuyorum. Mısır’ın M.Ö. 3600 civarındaki Amatria ve Gerze kültürlerinde 10-15cm boyutlarında, elde tutulabilecek boyutlarda, sakallı, gözleri yerinde siyah ‘hedef’ler bulunan fildişi oymaları bulunmuştur[31]. Bunlar o kadar önemliydi ki, sahibi öldüğünde sahibinin mezarına ayakta duracak şekilde yerleştiriliyordu.
***
Mezopotamya kültürleri olan Lagaş, Uruk, Nippur ve Susa’da devasa sayılarda heykelcik çıkartılmıştır[32]. Ur’da, yanmış tuğladan kutuların içinde yer altında duvar dibine, tek gözleri açık ve odanın ortasına bakar şekilde yerleştirilmiş siyah ve kırmızıya boyalı kil heykelcikler bulunmuştur.
***
Diğer yandan tüm bu heykelciklerin işlevi, arkeolojinin tümündeki her şeyden daha gizemlidir. En popüler görüş, etnolojinin Frazer’ın izinden giderken her oyuk taşta hiç incelemeden bereket kültleri bulma çılgınlığına dek uzanır. Ama eğer bu tür heykelcikler Frazer tarzı bir bereketi işaret ediyorsa, bereketin sorun olmadığı yerlerde bunlara rastlamamamız gerekir. Oysa rastlıyoruz. Meksika’nın en bereketli bölgesindeki Olmek medeniyetinde, heykelcikler inanılmaz çeşitliliktedir. Sıklıkla açık ağızlı ve abartılmış kulaklıdırlar -kendisiyle diyaloga girilebilen, duyulan seslerin vücut bulduğu nesneler olarak tasarlandıkları düşünülürse mantıklıdır[33].
***
Diğer yandan açıklama, pek de basit değildir. Heykelcikler, parçası oldukları kültürle beraber bir evrim geçirmiş gibidir. Aynı örnekten devam edersek, erken Olmek heykelcikleri ilk dönemlerinde, çıkık çeneli yüzlere sahiptir, öyle ki sonunda hayvansı bir görünüm kazanmışlardır. Daha sonra, Teotihuacan döneminde, daha rafine ve ince, devasa şapkalar ve pelerinlere sahip, hafif kırmızı, sarı ve beyaz boyalarla işlenmiş, Olmek rahiplerine benzeyen heykelcikler gelir. Olmek heykelciklerinin üçüncü dönemi, daha da özenli modellenmiş ve gerçekçi, kimi zaman eklemli kollara ve bacaklara sahip, kimi zaman ise göğüslerinde daha küçük heykelciklerin konabildiği (belki de büyük Olmek medeniyetinin çöküşünden önceki bikameral rehberliğin bozulmaya başladığı dönemi işaret eden) küçük kare kapaklı  boşluklar bulunan heykelciklerdir. Bu dönem heykelciklerin yaygınlığının azaldığı ve devasa yarı bitirilmiş açık ağızlı heykellerin bulunduğu, büyük Teotihuacan şehrinin bilinçli olarak yıkıldığı, tapınaklarının yakıldığı, duvarlarının yerle bir edildiği ve şehrin terk edildiği M.Ö. 700 yıllarıdır. Sesler kesilmiş, bu yüzden de heykelcik yapımı artmış mıydı? Ya da karmaşaya yol açacak kadar çoğalmışlar mıydı?
***
Boyutları ve sayıları sebebiyle, heykelciklerin çoğunluğunun işitsel sanrılara yol açtığını söyleyemeyebiliriz. Bazıları gerçekten de yalnızca hatırlatıcılar, tembihleyici deneyimi kendi iradesiyle elde edemeyen bilinçsiz bir halk için hafıza yardımcıları olmuş olabilirdi. İnkaların quipu’ları yani ip düğümü edebiyatı, ya da bizim kültürümüzün tespihleri gibi bir işlev sahibi olabilirlerdi. Örneğin Mezopotamya’nın yeni binaların köşelerinin ve kapı eşiklerinin altına gömülen bronz temel heykelleri üç çeşittir: yere bir kazık çakmak üzere diz çökmüş bir tanrı, bir sepet taşıyıcısı ve uzanarak yatmış bir boğa. Bunlar hakkındaki güncel kuram, kötü ruhları evin altına hapsetme amacını taşıdıklarını söyler ve pek de yeterli değildir. Bilinçsiz bir halkın direkleri düzgün dikmeleri, malzemeleri taşımaları veya daha büyük malzemeleri taşımak için öküzleri kullanmalarını hatırlamak için kullandıkları yarı-sanrısal hatırlama yardımcıları olmaları mümkün müdür? Ama bu küçük nesnelerin bazılarının bikameral seslerin üretiminde yardımcı olduklarından emin olabiliriz. Siyah beyaz kaynak taşından yapılma göz-putlarını ele alalım: tepesinde bir zamanlar malakit boyayla boyanmış gözler bulunan, ince, bisküvimsi gövdeler. Özellikle Fırat’ın yukarı kollarından birindeki Brak’ta bunlardan binlercesi bulunmuştur ve M.Ö. 3000 yıllarına tarihlenirler. Mısır’ın Daha eski Amatria ve Gerze fildişi putları gibi bunlar da elde tutulmaya müsaittir.
***
Elde tutulabilen kaymaktaşı “göz-putların” binlercesinden biri. Fırat’ın yukarı kollarından birindeki Brak’ta çıkartılmış, M.Ö. 3300 civarından kalma bir puttur. Geyik, tanrıça Ninhursag’ın işaretidir.
***
Çoğunun bir çift gözü olsa da bazılarının iki çifti vardır; bazıları taç takar ve bazılarında da açıkça tanrıları ima eden işaretler vardır. Pişmiş topraktan yapılmış daha büyük göz idolleri de Ur, Mari ve Lagaş gibi farklı alanlarda bulunmuştur. Bu putların gözleri açık halkalar şeklinde olduğundan bunlara ‘gözlük çerçevesi putları’ adı verilmiştir. Taştan yapılıp podyumlara ya da sunaklara yerleştirilmiş diğerleri, ağız olarak değerlendirilebilecek kesik kare bir platformun biraz üstüne yerleştirilmiş iki silindirik donut a benzer[34].
***
<!-- UNIT 051 | HEADING | Başlık: Putlara Dair Bir Kuram -->

Putlara Dair Bir Kuram
***
Buradaki psikolojiyi biraz daha anlamaya çalışmalıyız. Primatlarda göz teması son derece önemlidir. İnsanlar dışındaki primatlarda, hayvanın grup içindeki konumunun bir belirtisidir. Bir çok primat türünde, edilgen hayvan sırıtarak gözünü kaçırır. Ama insanlarda, belki de çok daha uzun bir ergenlik süreci dolayısıyla, göz teması çok önemli bir toplumsal etkileşime evrilmiştir. Bir çocuk, annesi konuşurken, annesinin dudaklarına değil gözlerine bakar. Bu tepki otomatik ve evrenseldir. Böylesi göz temasının otorite ve sevgi ilişkilerine dönüşümü, henüz yeterince ortaya çıkartılmamış önemli bir rotadır. Burada yalnızca bir üstünüzün otoritesini, göz göze bakarken daha güçlü hissettiğinizi söylemekle yetinelim. Bu deneyimde bir tür stres, bir çözülmemişlik vardır ve buna bir bilinç azalması eşlik eder, öyle ki, böyle bir ilişki bir heykelde taklit edilmiş olsa, ilahi konuşma sanrısını güçlendirmesi kuvvetle muhtemeldir. Gözler böylece bikameral dönemdeki bir çok tapınak heykelinin öne çıkan bir özelliğine dönüşmüştür. İnsan gözünün çapı, yaklaşık olarak kafanın yüksekliğinin onda biridir. Bu orana, bir putun göz indeksi adını vereceğim. Tell Asmar’daki Abu tapınağının Favissa’sında bulunan on iki heykellik ünlü grubun[35] tabanlarına kazınmış simgeler tanrı olduklarını gösterir ve göz indeksleri yüzde 18 kadar yüksektir -5000 yıl öncenin kaydedilmemiş günlerinden meydan okuyan bir otoriteyle hipnotize edici şekilde bakan devasa, küresel gözler.
***
Başka alanlarda bulunan başka putlarda da benzer bir durum vardır. Uruk’ta bulunan son derece güzel ve haklı bir üne sahip beyaz mermer kafanın[36] yüzde 20den daha büyük bir göz indeksi vardır. Heykelin bugünkü durumundan gözlerinin ve kaşlarının bir zamanlar göz alıcı mücevherlerle kaplı olduklarını, yüzünün renkli, saçının boyalı olduğunu; ayrıca bu ahşap heykelin tepe kısmının da artık toza dönmüş olduğunu anlayabiliyoruz. M.Ö. 2700 civarlarında, orta Fırat’taki Mari adlı müreffeh medeniyeti bol etekli tanrıların, yöneticilerin ve rahiplerin kaymaktaşı ve kalsit heykelleri dolduruyordu. Gözleri, kafa yüksekliklerinin yüzde on sekizine ulaşıyordu ve siyah boyayla yoğun şekilde boyanmıştı. Mari’nin ana tapınağında Çiçekli Vazo’suyla ünlü Tanrıça hüküm sürüyordu. Devasa boş göz çukurları bir zamanlar hipnotize edici taşlarla süslüydü ve elinde eğik bir aryballos tutuyordu. Putun içindeki bir depodan gelen bir boru, aryballos’un suyla dolup putun elbisesinden akmasını, böylece alt bölgelerini şeffaf sıvıdan bir peçeyle kaplamasını ve sanrılanan konuşmaya dönüştürülebilecek bir su sesinin çıkmasını sağlıyordu. Daha sonra, M.Ö. 2100 civarında  Lagaş’ın gizemli yöneticisi Gudea’nın bir dizi heykeli gelir. En sert taştan, göz indeksi yaklaşık yüzde 17-18 olacak şekilde oyulmuş heykeller.
***
Mısır firavunlarının tapınak ve mezar heykellerindeki göz indeksleri kimi zaman yüzde yirmiye yaklaşır. Mısır’dan günümüze kalan birkaç ahşap heykel, bu büyük gözlerin bir zamanlar kuarstan yapıldığını ve kristalin bakır bir çerçeveye yerleştirildiğini gösterir. Tanrı-kral türü teokrasisinden beklenebileceği üzere (sonraki bölüme bakınız), Mısır da putlar Mezopotamya’daki kadar önemli bir rol oynamamıştır.
***
Indus taş heykellerinden çok az örnek kalmıştır ancak bunlar da gayet belirgin, yüzde 20’den büyük göz indekslerine sahiptir[37]. Çin’in bikameral döneminden henüz hiç heykel bulunmamıştır. Ama medeniyet Orta Amerika’da M.Ö. 900 civarlarında tekrar başlarken, sanki birkaç bin yıl öncenin Yakın Doğu’suna geri dönmüş gibi oluruz. Ama elbette bazı farklar vardır: sert bazalttan oyulmuş, kimi zaman 3 metre boyunda, kimi zaman bir futbol kaskına benzer şekilde kulaklıkları olan başlıklara sahip dev kafalar, La Venta ve Tres Zapoltes yakınlarında gövdesiz şekilde yerde yatr (günümüzde bir kısmı Villahermosa’daki Olmek Parkına taşınmıştır). Bu kafaların göz indeksleri normal bir yüzde 11den yüzde 19a kadar geniş bir yelpazeye yayılır.
***
Karşı sayfada isimsiz bir tanrıça eşliğinde, tanrı Abu. İkisi de günümüz Bağdad’ının yakınlarındaki Tell Asmar’daki bir tapınakta bulunmuştur ve şimdi müzededir. M.Ö. 260 civarından.
***
Çoğunlukla ağızları konuşurmuşçasına yarım açıktır. Ayrıca tuhaf, cinsiyetsiz bir çocuğun, cinsiyetsizliğini ifşa etmek istermişçesine bacakları açılmış şekilde oturduğu ve öne eğilerek geniş göz çizgileri arasından baktığı, dolgun dudaklı ağzının konuşurmuşçasına açık durduğu bir çok seramik Olmek putu vardır. Şahsen incelediğim gözleri açık heykellerde göz indekslerinin ortalaması yüzde 17 idi. Olmek kültüründeki kimi zaman gerçek boyutun yarısında yapılmış, daha da büyük göz indeksine sahip heykelcikler bulunur. Sıklıkla, Mexico City yakınlarındaki M.Ö. 500 civarından kalmış Olmek etkisi altında kalmış Tlatilco gibi yerlerdeki mezarlarda bulunurlar. Sanki ölü, ona hala ne yapması gerektiğini söyleyecek olan kişisel putuyla gömülmüş gibidir. Maya putlarının göz indeksleri normalde bu kadar anormal değildir. Ancak Yukatan'ın büyük şehirlerinde, ölmüş liderlerin portre-heykelleri, fikrimce, aynı sanrısal amaçla yapılmıştı. Kafanın arkası oyuktu ve ölünün külleri buraya yerleştiriliyordu. Bu uygulamaya 16. yüzyılda şahit olan Landa'ya göre, "bu heykelleri büyük saygıyla saklıyorlardı."[38]
***
M.S. 1200'lü yıllarda Mayapan'a hükmeden Cocomlar, Eriha'daki Natuf kültürünün  9.000 yıl önce yaptığı şeyi tekrarlıyordu. Ölülerinin kafasını kesiyor, "kafaları pişirdikten sonra eti temizliyor, kafatasının arka yarısını kesip, çenelerin ve dişlerin olduğu ön tarafı bırakıyorlardı. Daha sonra etin yerine. . . bir tür zift [ve alçı] ile kaplayıp, doğal, canlımsı bir görüntü veriyorlardı. . . bunları evlerinin özel bir yerinde tutuyor, önemli günlerde bunlara yemek veriyorlardı. . . ruhlarının bu kafataslarının içinde dinlendiğine, bu hediyelerin onların işine yaradığına inanıyorlardı."[39] Burada, bu tür hazırlanmış kafaların, önceki sahiplerinin seslerini "barındırdılkarı" için bu muameleyi gördükleri yaklaşımıyla tutarlı olmayan hiçbir şey yoktur.
***
Mayalar birçok farklı put türü kullanıyordu ve bunlar o kadar yaygındı ki, 1565 yılında İspanyol vali bu şehirde putperestliğin ortadan kaldırılmasını emretmişti. "Huzuruma bir milyondan fazla put getirildiğinde" şaşkına dönmüştü.40 Diğer bir Maya putu ise, kuche, yani kutsal ağaç denen sedir ağacından yapılan put türüydü. "Ve bundan tanrılar yapıyorlardı." Bu putlar, chak denen, oruç tutan rahipler tarafından oyuluyordu. Korkuyla titreyen, tütsüler ve dualarla kutsanmış sazdan bir kulübeye kapanmış tanrı oyucular, "sıklıkla kendi kulaklarını kesiyor, akan kanla tanrıları meshedip onlara tütsüler yakıyordu." İş bittiğinde, tanrılar süslü şekilde giydirilip küçük binalar içinde bulunan kaidelere yerleştiriliyordu. Bu binalardan zor erişilen yerlerde bulunan bazıları, Hıristiyanlığın ve zamanın etkilerinden kaçabilmiş, günümüzde hala keşfedilr. On altıncı yüzyıldan bir gözlemciye göre, "mutsuz zavallılar bu putların onlarla konuştuklarına inanıyor, kuşları, köpeklerı, kendi kanlarını, hatta insanları onlara kurban ediyordu."41,42
***
<!-- UNIT 060 | HEADING | Başlık: Putların Konuşması -->

Putların Konuşması
***
Bu putların bikameral anlamda "konuştuklarını" nasıl bilebiliriz? Heykellerin ve heykelciklerin yalnızca varlığının bile, daha önce düşünülmemiş bir şekilde açıklama gerektirdiğini önermeye çalıştım. Bikameral zihin hipotezi böyle bir açıklama sunar. Bu putların dini mekanlarda bulunması, tüm medeniyetlerin ilk aşamalarında abartılı gözlerin kullanılması, birçok medeniyette göz yuvalarına parlak değerli taşlar yerleştirilmesi, 40         Von Hagen, World of the Maya, sf. 32.
***
41         Buradaki tüm alıntılar, onaltıncı yüzyılda gördüklerini anlatan Landa adlı İspanyol'un sözlerinin J. Eric S. Thompson, Maya History and Religion, sf. 189—91'deki alıntısındandır. 42        İnkaların da tanrı adını verdikleri, bazıları gerçek boyutlu ve altın ya da gümüşten dökülmüş, bazıları ise taştan, taçlı ve kumaşlarla giydirilmiş putları vardı. Bunların tümü İspanyollar tarafından İnka imparatorluğunun çevre tapınaklarında bulunmuştu. Bkz. von Hagen, Realm of the Incas, sf. 134, 152.
***
en önemli iki erken medeniyette yeni heykellerin ağzının açılması için uygulanan karmaşık ayinler (bir sonraki bölümde göreceğiz), tüm bunlar en azından bir kanıt örüntüsü ortaya koyar. Çivi yazısı edebiyatı sıklıkla tanrı-heykellerin konuştuğundan söz eder. M.Ö. 1. binyıl kadar geç bir tarihte dahi, bir kraliyet mektubunda şöyle bir ifade vardır: Alametleri okudum... Bunları Şamaş'ın önünde okuttum. . . Akkad'ın kraliyet imgesi [bir heykel] bana görüntüler gönderdi ve bağırdı: "Kraliyet imgesinde hangi kötü alamete göz yumdun?" Tekrar konuştu "Bahçıvana de ki. . . [burada çivi yazısı okunmaz, ancak sonra devam eder]... Ningal-Iddina, Şamaş-Ibni ve Na'id-Marduk hakkında sorular sordu. Ülkedeki isyanla ilgili olarak şunu dedi: "Duvarlı şehirleri birbiri ardına al, böylece o lanetlenmiş olanlardan biri bile Bahçıvan'ın önünde duramaz."43 Eski Ahit de, adı geçen putlardan biri olan Terap'ın konuşabildiğini düşündürür. Ezekiel 21:21, Babil kralını birçok Terap ile konuşurken tasvir eder. Daha fazla doğrudan kanıt ise Amerika'dan gelir. Fethedilen Aztekler, İspanyol istilacılara kendi tarihlerinin nasıl başladığını anlatmıştı: yıkık bir tapınakta bulunan ve eski bir kültüre ait bir heykel, liderleriyle konuşmuştu. Onlara gölü o an bulundukları yerden geçmelerini ve nereye giderlerse heykeli yanında götürmelerini emretmiş, onları bir oraya bir buraya yönlendirmişti - tıpkı bedensiz bikameral seslerin Musa'yı Sina çölünde dolaştırmaları gibi.44
***
Son olarak, Peru'dan gelen kayda değer kanıt. Peru'nun Engizisyonun eğittiği İspanyollar tarafından fethine dair raporların tümü, İnka krallığının Şeytanın emrinde olduğu konusunda tutarlıdır. Kanıt olarak, Şeytan'ın kendisinin 43       R. H. Pfeiffer, State Letters of Assyria (New Haven: American Oriental Society, 1935), sf. 174.
***
44        C. A. Burland, The Gods of Mexico, sf. 47. İnkalarla, heykellerin ağzından gerçekten konuşmasını gösteriyorlardı. İspanya'nın en cahil bölgelerinden gelen bu kaba, beyni yıkanmış Hıristiyanlar için, bu çok şaşırtıcı değildi. Avrupa'ya gönderilen ilk raporda, "[Pachacamac] tapınağında çok karanlık ve kendisi kadar kirli bir odada Yerlilerle konuşan bir Şeytan vardı," yazar.45 Daha sonraki bir anlatı ise şöyle der:
***
... Şeytanın bu sahte kutsal mekanlarda konuşması ve cevap vermesi, Batı Hint Adaları'nda yaygın ve kabul görmüş bir şeydi... Genellikle gece vakti, putlarının yanına geri geri giriyorlardı. Vücutlarını ve kafalarını çirkin bir şekilde bükerek ona danışıyorlardı. Verdiği cevap genellikle korkutucu bir tıslamaya ya da onları tir tir titreten bir gıcırtı şeklinde geliyordu; ve onlara öğütlediği ya da emrettiği her şey, sadece onların lanetlenmesine ve yok olmasına yönelikti.46
***
45          Anonim, The Conquest of Peru, çeviri ve açıklamalar J. H. Sinclair (New York: New York Public Library, 1929), sf. 37 ve sonrası. 46        Peder Joseph De Acosta, The Natural and Moral History of the Indies (London : Hakluyt Society, 1880), 2: 325). ________________
***
<!-- UNIT 068 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Burada başvurulan genel kaynaklar arasında Grahame Clark ve Stuart Piggott, Prehistoric Societies (Londra: Hutchinson, 1965); James Mellaart, Earliest Civilizations of the Near East (New York: McGraw-Hill, 1965); ve Grahame Clark, World Prehistory: A New Outline (Cambridge University Press, 1969) bulunur.
***
<!-- UNIT 069 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Hititler, bikameral medeniyeti komşularından öğrenen göçmen kabilelerin bir örneği kabul edilebilir. Kapadokya platosunun M.Ö.2100 civarındaki arkeolojik kayıtlarındaki tek renkli, cilalı çanak-çömleklerin arasında aniden beliren parlak ve çok renkli çanak-çömlek çeşitleri, Hititler’in muhtemelen güney Rusya steplerinden Anadoluya gelişlerinin işareti olarak kabul edilir.
***
<!-- UNIT 070 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Yazılıkaya’nın güzel fotoğrafları için Bkz. Seton Lloyd, Early Highland Peoples of Anatolia (New York: McGraw-Hil, 1967). Açıklayıcı bir tartışma için Ekron Akurgal, Ancient Civilizations and Ruins of Turkey (Istanbul, 1969)
***
<!-- UNIT 071 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Bu bağlamda bkz. C.A. Burland, The Gods of Mexico (London: Eyre and Spottiswoode, 1967); ayrıca G. H. S. Bushnell, The First Americans: The Pre-Columbian Civilizations (New York: McGraw-Hill, 1968=.
***
<!-- UNIT 072 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] Neredeyse 3 milyon kil bloktan inşa edilmiştir ve dolayısıyla inanılmaz miktarda insan-saati gerektirmiştir. Böyle bir iş gücünü anlayabilmek için (Orta Amerika’da tekerlek yoktu) sayfa 427’ye bkz.
***
<!-- UNIT 073 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Bkz. S. Linne, Archaeological Researches at Teotihuacan, Mexico (Stockolm: Ethnographic Museum of Sweden, 1934); aynı zamanda Miguel Covarrubias, Indian Art of Mexico and Central America (New York: Knopf, 1957)
***
<!-- UNIT 074 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Bkz. Victor W. von Hagen, World of the Maya (New York: New American Library, 1960).
***
<!-- UNIT 075 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] J. Erik S. Thompson, Maya History and Religion (Norman: University of Oklahoma Press, 1970), s.186. Bu arada peyote, bikameralliğin bozulmaya başladığı dönemde çoğu Orta Amerika yerlisi tarafından kullanılmıştır. Tek istisna Mayalardı, ki bir tür yazıya sahip olan tek medeniyet de onlardı. ‘Okuma’nın ya da kabartmalardan sanrılanmanın Mayalar için, Peyote’nin diğer medeniyetler için karşıladığı işlevi karşılamış olması mümkün müdür?
***
<!-- UNIT 076 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Bunun sebebi kısmen bölgedeki yeni bir bikameral medeniyetin, öncülünün kalıntılarını yok etme eğilimidir. Bikameral tanrılar, kıskançtır.
***
<!-- UNIT 077 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] Sıradaki kültür olan Parakas, M.Ö. 400 ile M.S. 400 arasında yaşamış, gizemli bir anomalidir. Hiç bir bina kalıntısı bırakmamış,  yalnızca Parakas yarım adasında derin yeraltı mağaralarına gömülmüş 400 kadar parlak renklerle bezenmiş mumya bırakmışlardır.
***
<!-- UNIT 078 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] En azından verilen isim budur. Tüm bu erken medeniyetlerde olduğu gibi, kendilerine ne isim verdikleri hakkında bir fikrimiz yoktur.
***
<!-- UNIT 079 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] Şehirlerinin havadan görünümleri, bikameral dönem Mezopotamya şehirlerininkilere benzer. Daha sonraki Nazca gibi diğer kültürler de aynı dönemde güneyde yaşamıştır. Ancak kimi kurak Nazca vadisinde kilometrelerce uzunluğa erişen gizemli çizgiler ve şekiller ile dönümlerce araziyi kapsayan devasa kuş ve böcek eskizleri haricinde (ki bunlara henüz bir açıklama getirilememiştir) hiç bir kalıntı bırakamıştır.
***
<!-- UNIT 080 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] M.S. 1300 civarındaki çöküşleri öyle eksiksiz ve hızlıydı ki (belki de aşırı genişlemeden dolayı. Bikameral krallıkların istikrarsızlıklarının sebebiyle ilgili olarak bkz II.3), 250 yıl sonra Avrupalıların istilası esnasında hiç kimse onlar hakkında bir şey bilmiyordu.
***
<!-- UNIT 081 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] J. H. Rowe, “Inca Culture at the time of the Spanish Conquest”, J. H. Steward, Handbook of South American Indians, Cilt 2. (Washington D.C., 1946,50) içinde.
***
<!-- UNIT 082 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] Conquistador (Fatih)’in kuzeni Pedro Pizarro’nun raporundan.V. W. von Hagen, Realm of the Incas, s.113’ten alıntılanmıştır.
***
<!-- UNIT 083 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] Okunabilir ve ayrıntılı bir anlatım için, bkz. John Hemming, The Conquest of the Incas (New York: Harcourt Brace, Jovanovich, 1970)
***
<!-- UNIT 084 | NOTE | Dipnot [17] -->

[17] Cuzco’da hırsız ya da kapı yoktu. Açık kapının önüne çaprazlama konmuş bir çubuk, ev sahibinin evde olmadığı anlamına gelirdi ve kimse o eve girmezdi.
***
<!-- UNIT 085 | NOTE | Dipnot [18] -->

[18] Bkz. C. L. Woolley, Ur Excavations, Cilt 2 (London and Philedelphia, 1934)
***
<!-- UNIT 086 | NOTE | Dipnot [19] -->

[19] Bu bilgi, zaman içinde bu oranları azaltan Lagaş kralı Urukagina tarafından bir koni üzerine yazılarak verilmiştir. Bkz. Alexander Heidel, The Gilgamesh Epic and Old Testament Parallels (Chicago: University of Chicago Press, 1949), s.151
***
<!-- UNIT 087 | NOTE | Dipnot [20] -->

[20] E. R. Dodds, The Greeks and the Irrational
***
<!-- UNIT 088 | NOTE | Dipnot [21] -->

[21] Sir Mortimer Wheeler, Civilizations of the Indus Valley and Beyond (New York: McGraw-Hill, 1966) ve daha da geniş çaplı olarak, aynı yazarın The Indus Civilization, 2. baskı, The Cambridge History of India’ya ek cilt (Cambridge: Cambridge University Press, 1960)
***
<!-- UNIT 089 | NOTE | Dipnot [22] -->

[22] Bkz. William Watson, Early Civilization in China (New York: McGraw-Hill, 1966), ve ayrıca Chang Kwang-Chih, The Archaeology of Ancient China (New Haven: Yale Universtiy Press, 1963)
***
<!-- UNIT 090 | NOTE | Dipnot [23] -->

[23] Kurban edilmiş atlar ve sürücüler eşliğinde arabalı cenazeler M.Ö. on birinci yüzyılda, Shang hanedanının sonuna doğru daha yaygın hale gelmiş, M. Ö. sekizinci yüzyıldaki Chou hanedanıyla son bulana dek devam etmiştir. Ölü kralların hala yaşadığı ve atları ile hizmetçilerine ihtiyaç duydukları düşünülmüyorsa, tüm bunların sebebi ne olabilir?
***
<!-- UNIT 091 | NOTE | Dipnot [24] -->

[24] Von Hagen, World of the Maya, s.109
***
<!-- UNIT 092 | NOTE | Dipnot [25] -->

[25] Von Hagen, Realm of the Incas, s.121
***
<!-- UNIT 093 | NOTE | Dipnot [26] -->

[26] Heidel, The Gilgamesh Epic, s.153, 196
***
<!-- UNIT 094 | NOTE | Dipnot [27] -->

[27] Covarrubias tarafından alıntılanmıştır, s. 123
***
<!-- UNIT 095 | NOTE | Dipnot [28] -->

[28] Hesiod, Works and Days, 120f
***
<!-- UNIT 096 | NOTE | Dipnot [29] -->

[29] Republic, 469A, ayrıca Cratylus, 398
***
<!-- UNIT 097 | NOTE | Dipnot [30] -->

[30] Mellaart, s.106; Ayrıca bkz. Clark ve Piggott, s.204
***
<!-- UNIT 098 | NOTE | Dipnot [31] -->

[31] Bkz. Flinders Petrie, Prehistoric Egypt (London: British School of Archaeology in Egypt, 1920), s. 27, 36. Tanrılar bile kimi zaman ellerinde putlar tutarken resmedilmiştir. Anadolu’dan bir örnek için bkz. Seton Lloyd, Early Highland Peoples of Anatolia (New York: McGraw-Hill, 1967), s.51; Mayalardan bir örnek için ise A.P. Maudslay, Archaeology in Biologia Centrali-Americana (New York: Arte Primitivo, 1975), Cilt 2 Plaka 36’daki Stela F’nin kuzey yüzüne bakınız.
***
<!-- UNIT 099 | NOTE | Dipnot [32] -->

[32] Bunlara doğaüstü güçler veren daha sonraki ayinler için, bkz. H. W. F. Saggs, The Greatness That Was Babylon (New York: Mentor Books, 1962), s.301-303.
***
<!-- UNIT 100 | NOTE | Dipnot [33] -->

[33] Bkz. Burland, The Gods of Mexico, s.22f; Bushnell, The First Americans, s.37f
***
<!-- UNIT 101 | NOTE | Dipnot [34] -->

[34] Bkz. M. E. L. Mallowan, Early Mesopotamia and Iran (New York:McGraw-Hill) 1965, Bölüm 2
***
<!-- UNIT 102 | NOTE | Dipnot [35] -->

[35] Mallowan sf. 43,45 dahil olmak üzere bir çok genel metinde çizimlerine rastlanır.
***
<!-- UNIT 103 | NOTE | Dipnot [36] -->

[36] Bkz. Mallowan, Early Mesopotamia, s. 55
***
<!-- UNIT 104 | NOTE | Dipnot [37] -->

[37] Örneğin bkz. Wheeler, Civilizations of the Indus Valley’deki çizimler.
***
<!-- UNIT 105 | NOTE | Dipnot [38] -->

[38]von Hagen, World of the Maya, sf. 109'da alıntılandığı haliyle.
***
<!-- UNIT 106 | NOTE | Dipnot [39] -->

[39]von Hagen, World of the Maya, sf. 110'da alıntılandığı haliyle.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: BÖLÜM 2 -->

BÖLÜM 2
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: Okur-Yazar Bikameral Teokrasil -->

Okur-Yazar Bikameral Teokrasiler
***
Y azı nedir? Yazı görsel olayların resimlerinden, sessel olayların simgelerine doğru ilerler. Ve bu baş döndürücü bir dönüşümdür! İkinci türden, yani bu sayfadaki gibi yazılar, bir okuyucuya bilmediği bir şeyi anlatmayı amaçlar. Ancak yazı birinci türe ne kadar yakınsa, asıl amacı okuyucunun halihazırda sahip olduğu bilgilere erişmek için bir hatırlatıcı olmaya o kadar yakındır. Erken dönem Uruk piktogramları, tanrıların ilk tasvirlerinde kullanılan ikonografi, Maya glifikleri, Azteklerin resimli yazıları ve kendi hanedanlık armalarımız bu türdendir. Kendilerine bakanlarda ortaya çıkartma amacı taşıdıkları bilgiler sonsuza dek yok olmuş ve dolayısıyla yazı asla tercüme edilemeyecek olabilir.
***
Bu bölümün konusu bu iki ucun arasında kalan iki yazı türü, yarı resim ve yarı simge yazılardır. Bunlar Mısır hiyeroglifleri ve hiyeratik ("tanrıların yazısı") denen kısaltılmış, el yazımsı türevi ile kama şekilli karakterleri dolayısıyla daha sonraki araştırmacılar tarafından çivi yazısı denen, daha yaygın kullanılan yazı türüdür. Bizim için en önemlisi ikincisidir ve bu yazıdan elimize kalanlar çok daha kapsamlıdır. Binlerce tablet tercüme edilmeyi, binlercesi ise topraktan çıkarılmayı bekler. Bu yazı en az dört dilde kullanılmıştı: Sümerce, Akkadca, Hurrice ve sonra Hititçe. Bizimki gibi yirmi dokuz ya da Aramca'daki (M.Ö. 200 civarında dini metinler dışında çivi yazısının yerini almıştı) gibi yirmi iki harflik bir alfabe yerine, 600'den fazla işaretten oluşan, sarsak ve muğlak bir iletişim sistemidir. Bu işaretlerin çoğu ideografiktir, yani aynı işaret, içinde bulunduğu sınıfa göre (bu sınıf bazen özel bir işaretle gösterilir) bir heceyi, bir fikri, bir ismi, ya da birden fazla anlamı olan bir kelimeyi ifade edebilir. Hangisi olduğunu yalnızca bağlama bakarak anlayabiliriz. Örneğin, bu işaret dokuz farklı anlama gelir: samsu olarak okunduğunda güneş; umu olarak okunduğunda gün; pisu olarak okunduğunda beyaz anlamına gelir; ayrıca ud, tu, tam, pir, lah ve his heceleri için de kullanılır. Böyle bir bağlam karmaşası içinde kendini net ifade etmek, o gün bile yeterince zordu. Ancak dilin tasvir ettiği kültürden 4.000 yıl uzakta olduğumuzda, tercüme devasa ve büyüleyici bir sorun haline gelir. Aynısı hiyeroglif ve hiyeratik yazı için de geçerlidir.
***
Terimler somut olduğunda (ki genelde öyledir zira çivi yazısı belgelerin büyük kısmı makbuzlar, stoklar ya da tanrılara yapılan sunulardan oluşur) çevirinin doğruluğundan şüphe etmeyiz. Ancak terimler soyutlaşmaya başladığında, özellikle de psikolojik bir yorum yapmak mümkün olduğunda, iyi niyetli çevirmenlerin çevirilerini anlaşılır kılabilmek için modern kategorileri dahil ettiklerini görürüz. Hem popüler, hem de akademik yazın, eski insanların bizim gibi görünmesini ya da en azından Kral James İncil'i gibi konuşmasını sağlamak için şekerlenmiş düzeltmelerle doludur. Bir çevirmen çoğu zaman okuduğundan fazlasını yazar. Karar verme hakkındaymış gibi görünen metinlerin ya da 'atasözü' denenlerin, destanların, öğretilerin büyük kısmı, eğer bunları insanın psiko-arkeolojisi için güvenilir veriler olarak kullanmak istiyorsak, somut davranışsal bir kesinlikle yeniden yorumlanmaları gerekir. Burada okuyucuyu uyarmak isterim, bu bölümün içeriği, konuyla ilgili popüler kitaplarla uyumlu değildir.
***
Bu uyarıları aklımızda tutarak devam edelim. M.Ö. 3. binyılda yazı, bu büyüleyici medeniyetlerin önündeki bir tiyatro perdesinin açılması gibi, mükemmel şekilde olmasa da doğrudan onlara bakmamıza izin verdiğinde, bir süredir ortada
***
iki ana teokrasi türü bulunduğunu görürüz: (1) naip-kral teokrasisi burada şef ya da kral, tanrıların ya da daha sık rastlanan şekliyle belli bir şehrin tanrısının ilk vekili, topraklarının yöneticisi ve bakıcısıdır. Bikameral krallıklardaki en önemli ve en yaygın teokrasi türü buydu. Mezopotamya'daki çoğu bikameral şehir-devlette, I.3'te gördüğümüz üzere Mikene'de ve bildiğimiz kadarıyla Hindistan'da, Çin'de ve olasılıkla Orta Amerika'da şablon buydu. (2) tanrı-kral teokrarisi burada kralın kendisi bir tanrıydı. Bu türün en açık örnekleri Mısır'da, And Dağları'ndaki krallıkların en azından bir kısmında ve olasılıkla Japonya'nın ilk krallığında görülebilir. Daha önce, I.6'da her iki türün de yeni kralın, ölü bir kralın sanrılanan sesine itaat ederek hükmettiği daha ilkel bikameral durumdan türediğini öne sürmüştüm. Bu konuyu şimdi en büyük iki antik medeniyet üzerinden ele alacağım. MEZOPOTAMYA  SAHİP TANRILAR
***
Tüm Mezopotamya'da, Sümer ve Akkad'ın ilk zamanlarından itibaren, tüm topraklar tanrılara aitti ve insanlar onların kölesiydi. Çivi yazısı metinler bu konuda şüpheye yer bırakmaz.1 Tüm şehir devletlerin kendi asıl tanrısı vardır ve kral, ilk yazılı belgelerde "tanrının kiracı çiftçisi" olarak tanımlanır. Tanrının kendisi bir heykeldi. Heykel, bizim diyeceğimiz gibi bir tanrının heykeli değldi, tanrının kendisiydi. Sümerlilerin "büyük ev" adını verdiği
***
1       Burada söz edilenlerin çoğu iyi bilinr ve H. W. F. Saggs, The Greatness That Was Babylon (New York: Mentor Books, 1962); The Cambridge Ancient History, Vols. 1-3 (Cambridge: Cambridge University Press); George Roux, Ancient Iraq (Baltimore: Penguin Books, 1966); and A. L. Oppenheim, Ancient Mesopotamia: Portrait of a Dead Civilization (Chicago: University of Chicago Press, 1964) gibi birçok harika esserde bulunabilir. kendi evi vardı. Tanrının önemine ve şehrin zenginliğine göre boyutları değişen tapınak binalarından oluşan bir kompleksin merkezini oluşturuyordu. Tanrı olasılıkla rahiplerin sırtında taşınabilecek kadar hafif olması için tahtadan yapılıyordu. Yüzüne değerli metaller ve mücevherler kakılırdı. Baş döndürücü kıyafetlerle giydirilir, genellikle evinin ortasındaki odanın duvarındaki bir oyuğun içindeki bir kaidede dururdu. Daha büyük ve daha önemli tanrı evlerinde, naip kralların ve yardımcı rahiplerin kullanımı için ayrılmış odaların çevrelediği daha küçük avlular olurdu. Mezopotamya'da ortaya çıkarılan çoğu büyük şehir devlette, baş tanrının evi büyük, diktdörtgen bir kule olan ve daralan katlarla yükselip bir mabedin bulunduğu parlak zirvesine ulaşan ziggurattı. Ziggurat'ın merkezinde çoğu akademisyenin baş tanrı heykelinin durduğunu düşündüğü, ancak bazı diğerlerinin yalnızca törensel amaçlarla kullanıldığına inandığı gigunu adlı büyük oda vardı. Bu tür zigguratlar veya benzeri yüksek tapınak binaları, çoğu bikameral krallığın bir döneminde yaygın olmuştur.
***
İlahi heykel tüm toprakların sahibi olduğu ve halk da onun kiracısı olduğu için, naip kralın ilk görevi tanrıya sadece mülklerinin yönetiminde değil, daha kişisel şekillerde de hizmet etmekti. Çivi yazısı metinlere göre tanrılar, yemeyi, içmeyi, müziği ve dansı seviyordu; uyumak için ve ara sıra gerçekleşen ziyaretlerde diğer tanrı-heykellerle seks yapmak için yatağa ihtiyaç duyuyorlardı; yıkanıp giydirilmeleri, güzel kokularla yatıştırılmaları gerekiyordu; önemli günlerde dışarı çıkarılıp gezdirilmeleri gerekiyordu; tüm bunlar zaman geçtikçe giderek daha fazla tören ve ayinle gerçekleştiriliyordu. Tapınağın günlük ayinleri arasında heykellerin yıkanması, giydirilmesi ve beslenmesi vardı. Yıkama muhtemelen rahiplerin serptiği saf suyla yapılıyordu - belki de vaftiz ve meshetme ayinlerimizin kökeni budur. Heykel çeşitli şekillerde kumaşlarla sarılarak giydiriliyordu. Tanrının önünde, sunaklarımızın kökeni olan masalar bulunuyor, bir masaya
***
çiçekler konuyor, diğerine ise ilahi açlığı dindirmek üzere yiyecek ve içecek yerleştiriliyordu. Sunulan gıdalar arasında ekmek ve kekler, boğa, koyun, keçi, geyik, balık ve tavuk etleri vardı. Çivi yazılarının bazı yorumlarına göre, yiyecekler getiriliyor, daha sonra da heykel-tanrı yemeğini yalnız yemek üzere bırakılıyordu. Uygun bir süre geçtikten sonra, naip kral mabet odasına bir yan girişten giriyor, tanrının bıraktıklarını yiyordu. İlahi heykellerin öfkesinin de yatıştırılması gerekiyordu. Buna tanrıların "karaciğerini yatıştırmak" adı veriliyordu ve tereyağ, iç yağı, bal ve şekerlemelerden oluşan sunular, normal gıdalar gibi masaların üzerine bırakılıyordu. Olasılıkla bikameral sesleri azarlayıcı ve öfkeli olan bir kişi, tanrının evine bu tür sunularla geliyordu.
***
İnsanların tıpkı İlyada kahramanlarının kendi tanrılarını, Jeanne d'Arc'ın ise kendi tanrısını duyduğu gibi heykellerin kendileriyle konuştuklarını varsaymak haricinde tüm bunların, binlerce yıl boyunca şu veya bu şekilde hayatın merkezinde olması nasıl mümkün olabilir? Ve gerçekten de, ne yapacaklarını bilmek için bu konuşmaları duymak zorundaydılar. Bunu metinlerin kendisinden doğrudan okuyabiliriz. Gudea'daki büyük B Silindiri (yaklaşık M.Ö. 2100), tanrısı Ningirsu için yapılan yeni bir tapınakta rahibenin
***
... efendi Ningirsu'nun çocuğu Bau'nun yedi yavrusu tanrıçalar Zazaru, Impae, Urentaea, Khegirnunna, Kheshagga, Guurmu, Zaarmu'yu efendi Ningirsu'nun yanında iyi kararlar söylemesi için...2 yerleştirdiğini okuruz. Burada söylenmesi beklenen kararlar, tahılların "kutsal tarlanın kıyılarını kaplaması"5 ve "Lagaş'ın tüm zengin ambarlarının dolup taşması" için 2         Sütun 11, satır 4-14, George A. Barton, The Royal Inscriptions of burner and Akkad (New Haven: American Oriental Society, 1929) içinde. Burada ve sonraki alıntılarda italik vurgular bana aittir. çeşitli tarımsal kararlardı. Larsa hanedanından M.Ö. 1700 civarına tarihlenen kil bir koni, tanrıça Ninegal'ı över: . . . danışman, aşırı bilge komutan, tüm büyük tanrıların prensesi, sözleri rakipsiz olan yüce konuşmacı. Bu metinlerin tümünde ne yapılacağına karar veren, tanrıların sözleridir. Lagaş'taki bir konide şöyle yazar:
***
Kiş kralı Mesilin, o tarlanın ekilmesiyle ilgili olarak tanrısı Kadi'nin komutuyla oraya bir stel dikti. Umma patesisi Uş, ele geçirmek için dualar oluşturmuştu; o steli kırıp parçaladı; Lagaş ovasına doğru ilerledi. Enlil'in kahramanı Ningirsu, Enlil'in adaletli komutuyla, Umma'ya savaş açtı. Enlil'in komutuyla büyük ağı kapandı. Ovada oraya onlara bir höyük dikti.[3] [4]
***
Hükümdarlar insanlar değil, tanrılar Kadi, Ningirsu ve Enlil'in sanrılanan sesleridir. Bu pasajın, çivi yazısıyla tanrının kelimelerinin oyulduğu ve tarlanın nasıl sürülmesi gerektiğini anlatmak için bir tarlaya dikilmiş bir stel yani taş bir sütun hakkında olduğuna dikkat edin. Saldırıya uğramaları, savunulmaları, kırılmaları veya uzağa taşınmaları, bu stellerin kendilerinin ilham kaynakları olduklarını düşündürür. İşitsel sanrılara kaynaklık ettiklerini düşündüren farklı metinler de vardır. Farklı bir bağlamdan gelen oldukça ilgili bir pasaj, bir stelin gece vakti okunmasını tasvir eder:
***
Yanındaki cilalı yüzeyle duymasını malum kılar, oyma yazısıyla duymasını malum kılar, meşalenin alevi duymasına yardım eder? Yani belki de M.Ö üçüncü binyılda okuma çivi yazılarını duymak ile ilgiliydi, yani bizim yaptığımız gibi heceleri görsel olarak okumak yerine, resim-simgelere bakarak konuşmayı sanrılamak.
***
Burada 'duyma' anlamında kullanılan kelime, günümüz alfabesiyle gis-tug-pi olarak yazılabilen Sümerce bir işarettir. Birçok diğer kraliyet yazıtı da bir tanrının krala veya diğer bir kişiye büyük işler başarmasını sağlayan bu gis-tug-pi becerisini verdiğinden söz eder. M.Ö. 1825 gibi geç bir tarihte bile, Larsa kralı Warad-Sin, kilden bir koni üzerindeki yazıtta şehri tanrısı Enki'yi gis-tug-pi dagal, yani "her yerde duyarak" yeniden inşa ettiğini öne sürer.6
***
<!-- UNIT 018 | HEADING | Başlık: Ağız Yıkama Törenleri -->

Ağız Yıkama Törenleri
***
Her biri çivi yazısı tabletlerde ayrıntılı ve somut şekilde tasvir edilmiş diğer törenlerde de bu heykellenin sanrılanan seslere destek olduğuna dair daha fazla kanıt bulunabilir. Heykel-tanrılar özel ilahi zanaatkarlar evi bit-mummu'da üretiliyordu. Zanaatkarları bile çalışırken zanaatkar tanrı Mummuy yönlendiriyor, heykelin yapımıyla ilgili 'talimatlar veriyordu.' Heykeller sunaklarına yerleştirilmeden önce "ağız yıkama" anlamına gelen mis-pi'den, ardından da "ağız açma" anlamındaki pit-pi'den geçiyordu.
***
Yalnızca heykel yapılırken değil, daha sonra da düzenli aralıklarla (özellikle de sanrılanan seslerin sıklığının azaldığı geç bikameral dönemde) ayrıntılı bir ağız yıkama töreniyle tanrının yeniden konuşması sağlanabiliyordu. Yüzü mücevherlerle donanmış tanrı, meşale ışığında nehir kıyısına taşınıyor, burada tanrının yüzü doğuya, batıya, kuzeye ve en son da güneye bakarken törenler ve dualar arasında ağzı defalarca yıkanıyordu. Ağzı yıkamak için kullanılan kutsal su birçok egzotik malzemeden oluşan bir karışımdı: ılgın, çeşitli kamışlar, kükürt, 6        Age., p. 320. çeşitli sakızlar, tuzlar ve yağlar, hurma balı ve çeşitli değerli taşlar. Daha da fazla duanın ardından, tanrı "elinden tutularak" sokağa geri çıkarılırken rahip "ilerleyen ayak, ilerleyen ayak" sözlerini tekrarlıyordu. . Tapınağın kapısına gelindiğinde bir tören daha yapılıyordu. Daha sonra rahip tanrının "elini" tutarak tanrıyı nişteki tahtına götürüyordu. Burada altından bir örtünün altında tanrının ağzı yeniden yıkanıyordu.7 Bikameral krallıkların her yerde aynı oldukları veya zaman içinde kayda değer değişimler geçirmedikleri düşünülmemelidir. Yukarıdaki bilgilerin alındığı metin yaklaşık olarak M.Ö. üçüncü binyılın sonlarından kalmadır. Dolayısıyla kültürün karmaşıklığının kendisinin sanrılanan sesleri daha muğlak ve seyrek hale getirmiş olabileceği, dolayısıyla tanrının sesini yeniden canlandırma amacını taşayan böyle bir arındırma ayinini doğurmuş olabileceği, bikameralliğin gelişimindeki geç bir dönemi temsil ediyor olabilir.
***
<!-- UNIT 021 | HEADING | Başlık: Kişisel Tanrı -->

Kişisel Tanrı
***
Ancak sıradan vatandaşların şehirlerin sahibi büyük tanrıların sesini doğrudan duydukları varsayılmamalıdır; böyle bir sanrısal çeşitlik siyasi dokuyu zayıflatırdı. Sahip tanrılara hizmet ediyor, topraklarını işliyor, şenliklerine katılıyordu. Ancak onlara yalnızca büyük kriz anlarında ve o zaman bile aracılar üzerinden başvuruyordu. Sayısız silindir mühür buna şahitlik eder. Envanterdeki çivi yazısı tableterin büyük bölümünün arkasında bu tür mühürler yuvarlanarak basılmış izler vardır. Genellikle bunlar oturan bir tanrıyı ve genellikle tabletin sahibini sağ elinden tutarak tanrının huzuruna getiren diğer bir küçük tanrıyı, genellikle bir ilaheyi gösterir. Bu aracılar kişisel tanrılardı. Kral da olsa köylü de, herkesin kendisine ait, sesini duyabildiği
***
7       Bu metnin Sidney Smith tarafından çevirisi için bkz. Journal of the Royal Asiatic Society, Ocak 1925,, S.H. Hooke tarafından Babylonian and Assyrian Religion (Norman: University of Oklahoma Press, 1963), sf. 118-121'de alıntılanmıştır. ve itaat ettiği kişisel bir tanrısı vardı.8 Kazılan neredeyse her evde, muhtemelen ev sahibinin kişisel tanrıları olarak putların veya heykelciklerin durduğu bir sunak odası vardı. Birçok geç dönem çiviyazısı metin bunlar için de büyük tanrıların ağız yıkama törenlerine benzer ayinler tasvir eder.9
***
Bu kişisel tanrılardan belli bir nimet için hiyrerarşide daha yüksek konuma sahip tanrıları ziyaret etmeleri talep edilebiliyordu. Diğer yönde, bize ne kadara tuhaf görünse de: sahip tanrılar bir prensi naip-kral olarak seçtiklerinde, şehir-tanrısı bu durumu ilk önce atanan kişinin kişisel tanrısına bildiriyor, karar kişinin kendisine ancak bundan sonra bildiriliyordu. I.5'te ele aldığım konuya göre, tüm bu katmanlar sağ yarıkürede yaşıyordu ve bu seçimlerin otantikliği ve grup tarafından kabulü konusundaki sorunların son derece farkındayım. Antik çağda başka yerlerde de olduğu gibi, kralın yaptıklarından da, sıradan halkın yaptıklarından olduğu gibi, kişisel tanrısı sorumluydu. Diğer çivi yazısı metinler, insanın kişisel tanrısının, 'Hi'sinin gölgesinde yaşadığını belirtir. İnsan ve kişisel tanrısı o kadar ayrılmaz şekilde birbirine bağlanmıştı ki, kişinin adının içinde genellikle kişisel tanrısının adı geçer, insanın bikameral doğasını ortaya koyardı. Kralın adının kişisel tanrı olarak belirtilmesi de ilginç bir durumdur: Anlamı "Rim-Sin benim tanrımdır" olan Rim-Sin-İli (Rim-Sin Larsa'nın bir kralıdır) ya da daha da basitçe Sharru-İli: "kral benim tanrımdır."10 Bu örnekler kimi zaman naip kralın kendisinin sanrıların öznesi olduğunu gösterir. Kral Tanrı Olduğunda Bu olasılık naip-kral türü teokrasiyle tanrı kral arasında yaptığım ayrımın 8      Thorkild Jacobsen, kişisel tanrının "insanın şansının ve başarısının kişileşmiş hali gibi olduğunu" düşünmüştür. Bunun yersiz ve modern bir dayatma olduğunu düşünüyorum. The Intellectual Adventure of Ancient Man, H. Frankfort, ve ark.., eds. 8
***
<!-- UNIT 025 | HEADING | Başlık: (Chicago: -->

(Chicago:
***
8 University of Chicago Press, 1946), s. 203'te kendisinin "Mesopotamia" yazısına bakınız. 9         Saggs, sf. 301 ve sonrası. 10          Frankfort ve ark., sf. 306. mutlak olmadığını düşündürür. Ayrıca birçok çiviyazısı tablette bazı eski Mezopotamya krallarının isimlerinin yanında tanrıyı işaret eden belirteç olan sekiz köşeli yıldız bulunur. Eski metinlerden birinde Ur ve Isin'in çok sayıda kralından onbir tanesine şu veya bu tanrısal belirteç verilmiştir. Bunun anlamına dair birçok kuram öne sürülmüş olsa da bunların hiçbiri pek ikna edici değildir. Aranması gereken ipuçlarının bu tanrısal belirtecin bu krallara sıklıkla hükümlerinin ileri yıllarında ve yalnızca bazı şehirlerde verilmiş olması olduğunu düşünüyorum. Bunun anlamı özellikle güçlü bir kralın sesinin sanrılarda duyulduğu, ancak halkın yalnızca bir kısmı tarafından, yalnızca belli bir süre hüküm sürdükten sonra ve yalnızca belli yerlerde duyulduğu olabilir.
***
Ancak bu örneklerde bile, Mezopotamya çapında bu tanrısal krallarla tanrıların kendileri arasında önemli ve süregelen bir ayrım yapılıyor gibidir.11 Ancak bu birazdan gözlerimizi çevireceğimiz Mısır için hiç geçerli değildir. MISIR:  BİR TANRI OLARAK KRAL
***
Arabistan'ın sınırsız çöllerine ve Pers Diyarıyla Ermenistan'ın dağ sıralarına uzandıkça Fırat ve Dicle nehirlerinin büyük havzası kimliğini parça parça kaybeder. Ancak Mısır, güneyi haricinde, çift taraflı, simetrik ve değiştirilemez sınırlarla açıkça belirlidir. Otoritesini Nil Vadisi'ne yayan bir firavun kısa süre sonra yağmalayabileceği ancak asla fethedemeyeceği topraklara ulaşır. Dolayısıyla Mısır hem coğrafi hem de etnolojik olarak, hem mekanda hem de zamanda, daha tektip olagelmiştir. Bulunan kafatasları üzerinde yapılan çalışmaların da gösterdiği üzere, çağlar boyunca halkı da kayda değer ölçüde benzer fiziksel özelliklere sahip olmuştur.12 Daha eski bir teokrasi formu olan 11        Saggs, sf. 343 ve sonrası. 12           G. M. Morant, "Tarih öncesinden Roma dönemine kadar Mısır kraniyolojisi araştırması," Biometrika, 1925, 17: 1-52. tanrı-kral yönetiminin sürmesini sağlayanın da bu korumalı homojenlik olduğunu öne sürüyorum.
***
<!-- UNIT 029 | HEADING | Başlık: Memfis Teolojisi -->

Memfis Teolojisi
***
Öncelikle meşhur "Memfis Teolojisi" ile başlayalım.[5] Bu, üzerine daha önceki bir çalışmanın (tahminen M.Ö. 3000 civarından kalma çürüyen bir deri rulosu) üzerine kopyalandığı M.Ö. 8. yüzyıla ait bir granit bloktur. "Yaratıcı" tanrı Ptah'a atıfla başlar, tanrı Horus ve Seth'in kavgaları ve Geb'in aralarında hakemlik etmesiyle devam eder, Memfis'teki kraliyet tanrı-evinin inşaatını tarif eder ve daha sonra, meşhur son bölümünde, diğer tanrıların Ptah'ın sesinin veya "dilinin" çeşitlemeleri olduğunu belirtir.
***
Buradaki "dil" terimi, çoğu zaman yapıldığı üzere "zihninin nesneleştirilmiş düşünceleri" gibi bir şekilde tercüme edildiğinde, bunun metinler üzerine modern kategorilerin dayatılması olduğunu görebiliriz.[6] Bir zihnin nesneleştirilmiş düşünceleri gibi, hatta ruhani bir şeyin dışavurumu kavramı gibi düşünceler çok daha sonra gelişmiştir. Eski Mısır dilinin de Sümerce gibi baştan sona somut olduğu genel kabul görmüş bir görüştür. Soyut düşünceleri ifade ettiğini iddia etmek bana insanların her zaman aynı olageldiği yönündeki modern fikrin bir işgali gibi geliyor. Ayrıca Memfis Teolojisi bir dilden veya seslerden, "her şeyin kendisinden yaratıldığı bir şey" olarak söz ederken, buradaki "yaratmak" kelimesinin bile modern bir dayatma olabileceğini ve daha doğru çevirinin emretmek olacağını düşünüyorum. O zaman bu teoloji temelinde dille ilgili bir efsanedir ve Ptah'ın asıl emrettiği şey gerçekten de Mısır medeniyetini başlatan, kontrol eden ve yönlendiren bikameral seslerdir.
***
<!-- UNIT 032 | HEADING | Başlık: Osiris: Ölü Kralın Sesi -->

Osiris: Ölü Kralın Sesi
***
Mitolojiyle gerçekliğin, Horus ve Seth arasındaki göksel kavganın gerçek toprak hakkında olması, son bölümdeki Osiris figürünün Memfis'te gerçek bir mezarı bulunması ve ayrıca her kralın hayatta Horus iken öldükten sonra yine her kralın Osiris'e dönüşmesi gibi sonuçlar doğuracak kadar birbirine karışmış olması biraz şaşkınlık vericidir. Tüm bu figürlerin krallar ve veliahtları tarafından duyulan sessel sanrılar oldukları ve bir kralın sesinin ölümünden sonra da duyulmaya devam ettiği ve sonraki kralın rehber sesi 'olduğu,' tanrılar arasındaki çeşitli rekabetler ve ilişkiler hakkındaki efsanelerin, toplumun gerçekliğinin tabi olduğu otoriter yapıyla karışmış halde çelişkili nasihatler veren otoriter sesleri akla uygun hale getirme yönünde çabalar oldukları varsayılırsa, en azından konuya bakmak için yeni bir bakış açısı elde etmiş oluruz.
***
Hemen konunun özüne gelirsek, Osiris, modern yorumcuların öne sürdüğünün aksine, "ölen bir tanrı," "ölüm büyüsüne kapılmış yaşam" veya "ölü bir tanrı" değildi. O, uyarıları hala bir ağırlığa sahip olan ölü kralın sanrılanan sesiydi. Ve sesi hala duyulabildiği için, bir zamanlar sesin kaynağı olan gövdenin mumyalanmış, hayatta ihtiyacı olan her şeyle beraber (gıda, içecek, köleler, her şey) mezarına kaldırılmış olmasında bir paradoks yoktur. Ölü kraldan yayılan gizemli bir güç yoktu; sadece hatıralardaki sesi onu tanımış olanların sanrılarında beliriyor, hareket edip nefes almayı bırakmadan önce yaptığı gibi uyarılarda ve önerilerde bulunuyordu. Dalgaların fısıldaması gibi çeşitli olguların bu tür sanrıları tetikliyor olması da, Osiris'in (ya da bedeni artık hareket etmeyen, mumya kıyafetleri içinde yatan kralın) hala Nil'in baskınlarını kontrol ediyor olduğu inancını açıklayabilir. Ayrıca Horus ve Osiris arasında bulunan ve her yeni kral ile ölü babası arasında sonsuza dek 'beden bulan' ilişki yalnızca tavsiyeler veren sanrılanmış sesin kralın kendi sesiyle bütünleşmesi ve bunun sonraki nesillerde de tekrarlanması olarak anlaşılabilir.
***
<!-- UNIT 035 | HEADING | Başlık: Seslerin Evleri -->

Seslerin Evleri
***
Bir tanrı kralın sesinin ve dolayısıyla gücünün, bedeni hareket edip nefes almayı bıraktıktan sonra da yaşamaya devam ediyor olduğuna dair bir diğer işaret de, kralın gömülme yöntemidir. Ancak burada 'gömme' doğru kelime değildir. Böylesi tanrısal krallar asık suratlarla gömülmüyor, neşe içinde yerleştiriliyordu. M.Ö. 3000'den hemen sonra taş inşaat sanatında ustalaşıldığında, bir zamanlar basamaklı matsaba mezarları olan yapılar, bikameral seslerin ölümsüz hayatta oynadıkları piramitlere dönüşmüştü: festival avlularından ve kutsal resimlerle kaynayan galerilerden oluşan, etrafı genellikle dönümlerce alanı kaplayan tanrı'nın hizmetkarlarının mezarlarıyla çevrili, cilalı bazaltlar, granitler ve dioritler, ayrıca kaymak taşı ve kireç taşı gibi en sert taşların kullanımından çekinilmeyen, tanrı'nın güneşe doğru parlak bir ziggurat gibi, neredeyse aşırı özgüvenli bir dış sadelikle uzanan  piramit evinin hakimiyetinde büyük kompleksler. Tüm bunların ardındaki psikoloji henüz ortaya konmamıştır. Suçluluğun her seviyesinden koleksiyoncular kanıtları o kadar ciddi şekilde toplayıp götürmüştür ki, bu sorunun cevabı sonsuza dek cevapsız kalabilir. Zira tanrı-kralın hareketsiz mumyası çoğunlukla şaşırtıcı şekilde sade bir lahit içindeyken, kendisinin heykelleri farklı bir saygıyla çevrilidir - belki de sanrılar bu heykellerden geliyor gibi olduğu için.  Mezopotamya'nın tanrı-heykelleri gibi, bunlar da gerçek boyutlu veya daha büyük yapılıyor, kimi zaman özenli şekilde boyanıyordu. Genellikle de göz yuvalarına takılan mücevherler çoktan bilinçli, sanrısız mezar hırsızları tarafından sökülmüştür. Ancak doğudaki kuzenlerinin aksine, bu heykellerin hareket ettirilmesi gerekmiyordu ve bu yüzden kireç taşı, kayrak taşı, diorit veya diğer taşlardan ince ince işlenmiş, sadece bazı dönemlerde ahşaptan oyulmuşlardır. Genellikle kalıcı olarak nişlere yerleştiriliyorlardı. Bazıları oturur, bazıları ayakta duruyor, bazılarında birçok tanrı-kral oturur veya ayakta tasvir ediliyor, bazıları ise serdab adı verilen küçük şapellerde duvarların arkasına kapatılıyor, duvarda tanrı'nın önündeki odayı görebilmesi için mücevherli gözlerinin önünde iki delik açılıyordu. Bu odada tanrı-krala sunulan yiyecekler, hazineler ve buralar tamamen talan edilmiş olduğu için asla bilemeyeceğimiz kim bilir neler bulunuyordu. Kimi zaman, ölü tanrı-kralın sanrılanan sesi "Majesteleri Kral Amenehmet I'in doğruladığı, oğluna rüya-vahiy sırasında söylediği talimatlar" adlı metinde olduğu gibi yazıya dökülmüştür.
***
Sıradan insanlar da aynı bu şekilde, hala yaşıyormuş gibi gömülürdü. Hanedan öncesi zamanlardan beri köylüler yiyeceklerle, aletlerle ve devam eden hayatı için sunularla dolu küpler eşliğinde gömülürdü. Toplum hiyerarşisinde daha üst düzeylerde bulunanlara ölü bedenin de bir şekilde katıldığı cenaze şenlikleri yapılırdı. Ölünün kendi cenaze masasında yemek yediğini gösteren sahneler taşlara kazınmış ve mezar tepesinin ya da mastaba'nın duvarında nişlere yerleştirilmiştir. Daha sonraki dönem mezarlarında bu taşla çevrili odalar boyalı rölyeflerle ve piramitlerde olduğu gibi heykellerin ve sunuların bulunduğu serdablarla süslenmiştir. Çoğunlukla "sesi doğru," ölenin adına eklenen bir sıfat olmuştur. Bunu mevcut kuramın dışında anlamlandırmak kolay değildir. "Sesi doğru" asıl olarak Osiris ve Horus için söylenen, rakipleri karşısındaki zaferlerine atıfta bulunan bir sıfattı.
***
Ayrıca ölülere, tıpkı yaşıyorlarmış gibi mektuplar da yazılırdı. Bu olasılıkla bu şekilde hitap edilen kişi artık sanrılarda 'duyulamamaya' başladıktan bir süre sonra yapılıyordu. Bir adam, ölü annesine yazarak kendisiyle ölü erkek kardeşi arasında arabuluculuk yapmasını istiyordu. Yaşayan kardeş, ölü kardeşinin sesini sanrılarında duymuyor olsa bu nasıl mümkün olabilirdi? Bir diğer örnekte, ölü bir adama atalarını uyandırıp dul karısına ve çocuğuna yardım etmesi için yalvarılıyordu. Bu mektuplar gündelik olaylarla ilgili özel belgelerdir ve resmi doktrinle veya hurafelerle ilgileri yoktur.
***
<!-- UNIT 039 | HEADING | Başlık: Ka'ya dair Yeni bir Kuram -->

Ka'ya dair Yeni bir Kuram
***
Antik Mısır'da bir psikolojinin var olduğunu söyleyebilsek, temelindeki kavramın ka olduğunu söylememiz gerekirdi. Bu durumda sorun, ka'nın ne olduğunu tanımlamak haline gelir.  Mısır yazıtlarında sürekli olarak karşımıza çıkan bu rahatsız edici kavramın
***
anlamını çözmeye çalışan akademisyenler, bu kavramı ruh, hayalet, ikiz, yaşam gücü, doğa, şans, kader ve aklınıza gelebilecek binbir farklı şekilde tercüme etmiştir. Samilerin ve Yunanların yaşam-ruhuyla ve Romalıların koruyucu meleğiyle karşılaştırılmıştır. Ancak elbette daha geç dönemde ortaya çıkan bu kavramlar, bikameral zihnin miraslarıdır. Bu kaypak anlam çeşitliliği, kelimelerin birden çok anlamda kullanılarak aynı gizemli varlığa yöneldiği bir Mısırlı zihniyetinin varlığını ya da "Mısırlı zihninin bir nesnenin tek ve tutarlı bir tanımla değil, çeşitli ve bağımsız yaklaşımlarla anlaşılmasına izin veren tuhaf niteliğini"15 varsayarak açıklanamaz. Bunların hiçbiri tatminkar değildir. Hiyeratik metinlerin sunduğu kanıtlar kafa karıştırıcıdır. Herkesin kendi ka'sı vardır ve herkes ka'sından, bizim irademizden söz ettiğimiz şekilde söz eder. Ancak kişi öldüğünde, kendi ka'sına gider. M.Ö. 2200 civarından kalan ünlü Piramit Metinleri'nde, ölüler "kendi ka'larının efendileri" olarak anılır. Hiyeroglif metinlerde ka için kullanılan simge, bir uyarma işaretidir: iki kol kaldırılmış, eller düz ve açıktır. Tüm simge hiyerogliflerde yalnızca tanrısal varlıkların simgelerini desteklemek için kullanılan bir kaidenin üzerine yerleştirilir.
***
Önceki bölümlere baktığımızda, ka'nın bikameral ses temelinde yeniden yorumlanması gerektiği açıktır. Ka'nın, Mezopotamya'daki ili ya da kişisel tanrı kavramına denk geldiğine inanıyorum. Kişinin ka'sı, kendi içinde duyduğu, belki ebeveynimsi veya otoriter vurgulara sahip, veciz ve yönlendirici sesti. Ancak arkadaşları veya akrabaları tarafından ölümünden sonra duyulduğunda, elbette ki, kişinin kendi sesi olarak duyulurdu. Burada bu kişilerin bilinçsiz olduklarına dair ısrarımızı gevşetirsek ve bir an için bize benzer kişiler olduklarını hayal edersek, tarlalarda çalışan bir işçinin bir anda vezirin ka'sının veya sanrılanan sesinin kendisini bir şekilde uyardığını duyduğunu hayal edebiliriz. Şehrine döndükten sonra
***
15 Age., sf. 61. vezire gidip vezirin ka'sını duyduğunu söylese (ki gerçekte bunu yapması için hiç bir sebep yoktu), vezir (bizim gibi bilinçli olsa) bu sesin kendisinin de duyduğu ve hayatını yönlendiren ses olduğunu varsayardı. Oysa gerçekte, tarladaki işçi için vezirin ka'sı, vezirin kendi sesi gibi duyulurdu. Diğer yandan vezir için, ka'sı kendisinin otorite kabul ettiği seslerle belki de bunların bir karışımı olarak konuşuyordu. Ve elbette aradaki uyuşmazlık hiçbir zaman ortaya çıkmıyordu.
***
Ka'nın birçok diğer özelliği de bu yorumla tutarlıdır. Mısırlıların ka'ya yönelik tavırları tamamen edilgendir. Tıpkı Yunan tanrılarında olduğu gibi, duymak, sese itaat etmekle eşdeğerdi. Emrin nesnesine güç verirdi. Bazı yazıtlarında kraldan söz eden saray mensupları, "Onun ka'sının sevdiği şeyi yaptım" veya "ka'sının onayladığı şeyi yaptım,"[7] derdi. Bu sözler saray mensubunun, yaptığı işi onaylayan kralın sanrı sesini duyması olarak yorumlanabilir. Bazı metinlerde bir adamın ka'sını kralın yaptığı söylenir ve bazı akademisyenler bu sebeple ka'yı 'talih' anlamında yorumlar. Bu da modern bir dayatmadır. Talih veya başarı gibi kavramlar, Mısır'ın bikameral kültüründe imkansızdır. Benim okumalarıma göre burada ifade edilmek istenen, kişinin kendisini işlerini yaparken yönlendirebilecek uyarıcı bir sanrı ses edindiğidir. Mezopotamyalı memurların isimlerindeki ili gibi, ka da sıklıkla Mısırlı yetkililerin isimlerinde ortaya çıkar. Kininesut, "benim ka'm krala aittir," veya Kainesut "kral benim ka'mdır."[8] Kahire Müzesi'ndeki 20538 sayılı stelde "kral hizmetkarlarına Ka'larını verir ve sadık olanları besler," yazar.
***
Tanrı-kralın ka'sı özellikle ilgi çekicidir. Kral tarafından kendi babasının vurgusuyla duyulduğunu öne sürüyorum. Ancak saray mensupları tarafından kralın kendi sesinde sanrılanıyordu, ki asıl önemli olan da buydu. Metinlerde, kral bir yemeğe oturup yerken, ka'sının da onunla beraber oturup yediği söylenir. Piramitler, kimi zaman sadece kireçtaşı duvarların üzerine boyanmış, ölü tanrı-kralın ka'sının dünyaya geçip duyulabileceği yalancı kapılarla doludur. Anıtlarda çizilen kimi zaman kralın kafasının asasını ve kuş tüyünü taşıyan bir sancaktar olarak, kimi zamansa kralın kafasının arkasıan tünemiş bir kuş olarak tasvir edilen yalnızca kralın ka'sıdır. Ancak en önemlisi kralın ka'sının ve ikizinin doğum sahnelerinde temsil edildiği çizimlerdir. Bu sahnelerin birinde, tanrı Khnum çömlekçi tekerinde kralı ve ka'sını şekillendirirken görülür. Bunlar özdeş küçük figürlerdir ancak ka'nın sol eli kendi ağzına işaret ederek açıkça kendisinin 'konuşma kimliği' diyebileceğimiz şey olduğunu belirtir.19
***
Tüm bunların giderek artan karmaşıklığına dair bir kanıt belki de on sekizinci hanedan yani M.Ö. 1500 sonrasından kalan,
***
Tanrı Khnum geleceğin kralını sağ eliyle, kralın ka'sını sol eliyle çömlekçi tekerinde şekillendiriyor. Ka'nın sol eliyle kendi ağzına işaret ederek sözel işlevini vurguladığına dikkat edin. Buradaki yanallaşma I.5'te sunulan nörolojik modele uygundur. sıradan bir şeymiş gibi kralın ondört ka'sı olduğunu söyleyen metinlerdir. Bu kafa karıştırıcı beyan, devlet yapısının kralın sanrılanan sesinin ondört farklı seste duyulacak kadar karmaşık hale geldiğine, bunların da kral ve emirleri doğrudan yerine getirenler arasındaki aracıların sesleri olduğuna işaret ediyor olabilir. Kralın ondört ka'sı olması olgusu, ka'nın ne olduğuna dair başka herhangi bir yaklaşımla açıklanamaz.
***
Bu durumda her bir kral Horus'tur, babası ölünce Osiris'e dönüşür ve her birinin kendi ka'sı, ya da daha sonraki dönemlerde birçok ka'sı vardır. Ka bu durumda en iyi şekilde 'ses-kimliği' olarak tercüme edilebilir. Bunu anlamak, tüm Mısır kültürünü anlamak için çok önemlidir zira kral, tanrı ve halk arasındaki ilişki ka aracılığıyla tanımlanır. Kralın ka'sı elbette bir tanrının ka'sıdır, bir elçi görevi yapar, kralın kendisi için atalarının sesiyken tebası için onlara ne yapmaları gerektiğini söyleyen kralın sesidir. Kralın bir kulu metinlerin bazılarında "benim ka'm kraldan türer" veya "benim ka'mı kral yapar" veya "kral benim ka'mdır" dediğinde, bu beyanlar kişinin belki de ebeveynlerinden türeen yönlendirici iç sesinin, tanrı'nın varsayılan sesiyle birleşimi olarak yorumlanmalıdır.
***
Antik Mısır zihniyetindeki bir diğer ilişkii kavram, ba'dır. Ancak en azından Eski Krallıkta, ba pek de ka ile aynı seviyede değildir. Daha ziyade bildiğimiz hayalet gibidir: işitsel olarak ka olan şeyin görsel karşılığıdır. Cenaze sahnelerinde, ba genellikle küçük insansı bir kuş olarak tasvir edilir. Bunun olası sebebi, görsel sanrıların genellikle uçuşkan ve kuş benzeri hareketlere sahip olmasıdır. Genellikle asıl cesede veya kişinin heykellerine nezaret eder halde çizilir. Kral hakimiyetinin daha fazla olduğu Eski Krallık'ın çöküşünden sonra, ba'nın hiyeroglifinin küçük bir kuştan, bir lamba yanındaki bir kuşa dönüşmesi (yolu göstermek için) ve M.Ö. 1900 civarından kalan meşhur Berlin Papirüsü 3024'teki işitsel sanrı rolü, aslında ka'ya ait olan bikameral görevlerden bazılarını ba'nın üstlendiğine işaret eder. Bu şaşırtıcı metnin (aslında harika bir çalışma olan) sonuncusu dahil olmak üzere20 tüm çevirileri, modern zihinsel dayatmalarla doludur. Hiçbir yorumcu bu "Bir adamın kendi Ba'sıyla kavgası" kavramını olduğu gibi, yani tıpkı modern bir şizofrenin yaşadığına benzer, işitsel bir sanrıyla yaşanan bir diyalog olarak almaya cesaret edememiştir.
***
TEOKRASİLERDE ZAMANA BAĞLI DEĞİŞİMLER Önceki bölümde bikameral krallıkların ortak özelliklerinden, büyük merkezi ibadet yerlerinden, ölülere hala yaşıyorlarmış gibi davranılmasından ve putların varlığından söz ettim. Ancak antik medeniyetlerin bu genel yönlerinin ötesinde, yer yetersizliği dolayısıyla söz edemediğim birçok nüans vardır. Zira tıpkı kültürlerin ve medeniyetlerin birbirinden çarpıcı derecede farklı olabileceğinibildiğimiz gibi, bikameral zihnin de ortaya çıktığı her yerde bire bir aynı sonuçlara yol açtığını varsaymamak gerekir. Nüfus, ekoloji, ruhban sınıfı, hiyerarşi, putlar, sanayiler arasındaki farkların tümünün sanrısal kontrolün otoritesi, sıklığı, yaygınlığı ve etkilerinde derin farklara yol açacağını düşünüyorum. Diğer yandan bu bölümde bu medeniyetlerin en büyük ikisi arasındaki farkları vurguladım. Ama bunlar sanki zaman içinde değişmiyormuş gibi anlattım. Oysa bu doğru değil. Bikameral teokrasilerin zaman ve mekan içinde statik bir istikrarı koruduğu izlenimini vermek tamamen yanlış olur. Bölümün bu son kısmında bikameral krallıkların yapılarındaki değişimlerden ve farklılıklardan söz ederek bu dengeyi yeniden kurmak istiyorum.
***
<!-- UNIT 051 | HEADING | Başlık: Karmaşıklıklar -->

Karmaşıklıklar
***
Teokrasilerin en belirgin özelliği, biyolojik anlamdakibaşarılarıdır. Nüfusları sürekli olarak artıyordu. 20       Hans Goedicke, The Report About the Dispute of a Man with his Ba, Papyrus Berlin 3024 (Baltimore: Johns Hopkins Press, 1970). Bu esnada toplumun tanrılar adı verilen sanrılarla kontrol edilmesinin yarattığı sorunlar giderek daha karmaşık hale geliyordu. Bu tür bir kontrolün M.Ö. 9. bin yıl içinde birkaç yüz yıl önce, Eynan'daki bir köydeki yapısıyla, az önce sözünü ettiğimiz, hiyerarşik tanrı, rahip ve memur katmanları bulunan medeniyetlerdeki kontrol yapısı arasında dağlar kadar fark vardı. Burada bikameral teokrasilerde bunların yapısından kaynaklanan bir periyodiklik olduğunu, sanrısal kontrolün karmaşıklıklarının başarılarıyla birlikte artarak medeni devletin ve medenileşmiş ilişkilerin artık sürdürülemeyeceği ve bikameral toplumun çökeceği noktaya geleceğini savunuyorum. Önceki bölümde de belirttiğim gibi, bu Amerika'daki Kolomb öncesi medeniyetlerde birçok kez görülmüş, nüfuslar bütün halinde dış bir sebep olmaksızın şehirlerini terk etmiş, anarşi içinde çevre arazide kabile hayatına düşmüş, ama yüz yıl kadar sonra şehirlerine ve tanrılarına geri dönmüşlerdi.
***
Bu bölümde incelediğimiz bin yıllarda karmaşıklığın giderek arttığı açıktır. Tarif ettiğim törenlerin ve uygulamaların çoğu bu karmaşıklığı azaltma yöntemleri olarak tarif edilmiştir. Yazıda bile ilk piktograflar etiketlemek, listelemek ve sıralamak için kullanılmıştı. Ve ilk cümlesel yazılar, aşırı nüfus sorunundan söz ediyordu. Atrahasis adıyla bilinen Sümer destanı, bu sorunla doludur. İnsanların sayısı çok oldu . .
***
<!-- UNIT 054 | HEADING | Başlık: Tanrı onların bağırtısından sı -->

Tanrı onların bağırtısından sıkılmıştı
***
<!-- UNIT 055 | HEADING | Başlık: Enlil gürültülerini duydu, -->

Enlil gürültülerini duydu,
***
<!-- UNIT 056 | HEADING | Başlık: Büyük tanrılara ünledi -->

Büyük tanrılara ünledi
***
İnsanlığın sesi bir yük haline geldi. . .21 sanki sesler zorluk çekiyor gibiydi. Destan büyük tanrıların "kara kafalardan" (Mezopotamya tanrıları insan kölelerine aşağılayıcı şekilde böyle hitap ediyordu) kurtulmak için nasıl salgın hastalıklar, kıtlıklar ve sonunda da büyük bir tufan (Kitabı Mukaddes ve Kur'an'daki tufan öyküsünün kökeni) gönderdiklerini anlatarak devam eder.
***
21         Saggs tarafından alıntılanmıştır, Greatness That Was Babylon, sf. 384-385. İlahlık mekanizması giderek zorlanıyordu. Bikameral çağın ilk bin yıllarında hayat daha basitti, daha küçük bir bölgeyle kısıtlıydı, daha basit bir siyasi örgütlenme vardı ve tanrıların ihtiyaçları pek azdı. Ama M.Ö. üçüncü bin yılın sonlarına doğru geldiğimizde, toplumsal örgültlenmenin hızı ve karmaşıklığı herhangi bir haftada veya ayda, çok daha fazla bağlam içinde çok daha fazla karar alınmasını gerektiriyordu. Bunun sonucu olarak, insanın kendisini içinde bulabileceği tüm durumlarda başvurulabilecek aşırı sayıda ilah ortaya çıkmıştı. Büyük tanrılara ait Sümer ve Babil şehirlerinin dev tanrı-evlerinden, her evin içine sunağı kurulan kişisel tanrılara, dünya kelimenin tam anlamıyla sanrı kaynaklarıyla dolup taşıyor olmalıydı ve bu yüzden onları katı hiyerarşilere yerleştirecek rahiplere ihtiyaç vardı. Kişinin yapabileceği her şey için bir tanrı vardı. Örneğin heykel-tanrı Pa-Sag'ın çöl yolculukları hakkında kararlar verdiği Pa-Sag Şapeli gibi popüler olduğu belli yol kenarı sunaklarının ortaya çıktığını görürüz.22 Yakın Doğu teokrasilerinin bu giderek artan karmaşıklığa verdiği tepki hem farklı, hem de son derece aydınlatıcıdır. Mısır'da eski tanrı-kral yönetim biçimi daha az dayanıklı, insan potansiyelini daha az geliştiren, yeniliğe ve teba alanlarda bireyselliğe daha kapalı bir sistemdi. Ama yine de Nil boyunca devasa alanları kaplamıştı. Hangi sivil birliktelik kuramını savunursanız savunun, M.Ö. üçüncü bin yılın sonlarında Mısır'daki tüm otoritenin çöktüğüne şüphe yoktur. Jeolojik bir felaket tetikleyici etki yapmış olabilir: M.Ö. 2100 civarıyla ilgili antik metinlerin bazıları Nil'in kuruduğundan, yürüyerek aşılabildiğinden, güneşin gizlendiğinden ve ekinlerin azaldığından söz eder. Tetikleyici neden ne olursa olsun, Memfis'teki tanrı-kralın yönettiği otorite piramidi bu tarihlerde çökmüştü. 22        Sir Leonard Wooley'nin Pa-Sag'ın kötü oyulmuş kireçtaşından heykelciğiyle ilişkili çivi yazısı tabletlere göre. Bkz. C. L. Woolley, Excavations at Ur: A Record of Twelve Years Work (London: Benn, 1954), sf. 190-192. Yazılı kaynaklar insanların kasabalardan kaçtığını, soyluların tarlalarda yiyecek arandığını, kardeşlerin kavga ettiğini, erkeklerin ebeveynlerini öldürdüğünü, piramitlerin ve mezarların yağmalandığını yazar. Araştırmacılar otoritenin bu aniden ortadan kayboluşunun dış bir güce değil, bilemediğimiz dahili bir zaafa bağlı olduğu konusunda ısrar eder. Ben de bunun tam da bikameral zihnin zaafı, giderek artan karmaşıklık karşısındaki kırılganlığı olduğunu ve otoritenin bu kadar mutlak şekilde çöküşünün ancak bu şekilde anlaşılabileceğini savunuyorum. O zamanlar Mısır deltadan yukarı Nile kadar uzanan, kendi kendine yetebilecek son derece önemli bölgelere ayrılmıştı. Ancak bu anarşinin ortasında bir isyan çıkmamasının, bu bölgelerin bağımsızlık arayışına girmemesinin bizimkinden çok farklı bir zihniyetin göstergesi olduğunu düşünüyorum.
***
Ara Dönem denen zamanda bikameral zihnin çöküşü, en azından Maya medeniyetlerinde tüm otoritenin bir anda çöktüğü, nüfusun ormanlarda kabile yaşamına geri döndüğü periyodik çöküşleri anımsatır. Ve tıpkı bir çöküş sürecinden sonra Maya şehirlerinin yeniden insanla dolması veya yeni şehirlerin kurulması gibi, Mısır da çöküşten sonra yüz yıldan kısa süre içinde M.Ö. ikinci bin yılın başlangıcında tekrar birleşmiş, Orta Krallık adı verilen dönem başlamıştı. Aynı çöküş M.Ö. 1700 civarında Asur'da olduğu (ve bir sonraki bölümde göreceğimiz) gibi, Yakın Doğu'da da zaman zaman gerçekleşmişti.
***
<!-- UNIT 060 | HEADING | Başlık: Yasa Fikri -->

Yasa Fikri
***
Ama Mezopotamyada bu kapsamda bir şey asla olmamıştır. Elbette savaşlar vardı. Şehir devletler hangi tarlalara kimin tanrısının ve dolayısıyla hangi naibin hükmedeceği konsuunda birbirleriyle savaşıyordu. Ancak Orta Amerika ve Mısır'da Eski Krallık'ın sonunda olduğu gibi toptan bir çöküş yaşanmamıştı. Bunun nedenlerinden birinin, naip-kral tarzı teokrasinin
***
daha dayanıklı olması olduğunu düşünüyorum. Bir diğer, pek de ilişkisiz olmayan nedense yazının kullanım şekliydi. Mısır'dakinin aksine, Mezopotamya'da yazı sivil kullanıma erkenden girmişti. M.Ö. 2100'e gelindiğinde Ur'da tanrıların naip aracıları üzerinden verdikleri yargılar kaydedilmeye başlamıştı. Yasa fikrinin başlangıcı budur. Bu yazılı yargılar birçok yerde bulunabiliyor, zaman içinde sürekli olabiliyor, dolayısıyla daha büyük bir toplumun bir arada kalabilmesini sağlıyordu. Mısır'da bundan neredeyse bin yıl sonrasına kadar benzer bir şey görmüyoruz.
***
M.Ö. 1792'de, yazının bu şekildeki sivil kullanımı, Mezopotamya tarihinin en önemli figürlerinden biriyle, naip kralların en büyüğü, Babil şehrinin tanrısı Marduk'un naibi Hammurabi'nin şahsında neredeyse yeni bir yönetim biçimini ortaya çıkarmıştı. M.Ö. 1750'ye kadar süren uzun naipliği sırasında Mezopotamya'daki şehir devletlerin çoğunu Babil'deki tanrısı Marduk'un adı altında toplamıştı. Bu fetih ve nüfuz süreci, daha önce görülmemiş miktarda mektup, tablet ve steller sayesinde mümkün olabilmiştir. Hatta tüm çivi yazılı mektupları ıslak kil üzerine aynı elle yazılmış gibi durduğundan dolayı, Hammurabi'nin bir katibe ihtiyaç duymayan ilk okur-yazar kral olduğu düşünülmüştür. Yazı yeni bir sivil yöntim yöntemi, hatta günümüzdeki sürekli yazışmalar yapan devlet yapısını başlatan modeldi. Yazı olmasa Mezopotamya bu şekilde bir çatı altında toplanamazdı. Geriye dönüp baktığımızda, kısa süre içinde bikameral zihnin yerine geçeceğini görebildiğimiz bir toplumsal kontrol yöntemidir. Kendisinden geriye kalan en önemli şey, biraz aşırı yorumlanmış ve belki de hatalı adlandırılmış Hammurabi Kanunlarıdır.[9] Aslen bu, hükmünün son yıllarında kendisinin bir heykelinin (olasılıkla bir putunun) yanına yerleştirilmiş, iki buçuk metre yüksekliğinde siyah bazalttan bir steldir. Anlayabildiğimiz kadarıyla, bir diğeri karşısında hakkını arayan bir kişi "sözlerimi duymak" için (stelin en altında böyle yazar) naibin heykeline geldikten sonra, naibin tanrısının daha önceki yargılarının kaydedildiği stelin kendisine doğru geçerdi.
***
Hammurabi tanrısı Marduk'un (veya Şamaş'ın) yargılarını sanrılıyor. Bu yargıların listelendiği bir stelin en üstüne oyulmuştur. M.Ö. 1750 civarı. Tanrısı, söylediğim üzere, Marduk'tu ve stelin en tepesi, yargı verme sahnesini tasvir edecek şekilde biçimlendirilmiştir. Tanrı Mezopotamya grafiklerinde bir dağı simgeleyen yüksek bir tepenin üzerinde oturr. Konuşurken omuzlarından alevli bir aura yükselir (ki bazı araştırmacılar bu yüzden bu tanrının güneş tanrısı Şamaş olduğunu düşünmüştür). Hammurabi kendisinin hemen altında durarak dikkatlice dinler ("under-stand" İngilizce dilinde "anlamak" anlamına gelen bu kelimenin tam karşılığı "altında durmak" olarak tercüme edilebilir.) Tanrı sağ elinde güç nesnelerini yani bu ilahi tasvirlerde sıkça gördüğümüz asa ve çemberi tutar. Bu simgelerle tanrı sadece naibi Hammurabi'nin sol dirseğine dokunur. Bu sahneyle ilgili muazzam şeylerden biri, hem tanrının hem de naip-kralın birbirlerine etkileyici bir görkemlilikle ve dikkatle bakışlarındaki hipnotik güven hissidir, naip kralın sağ eli biz gözlemcilerle iletişim düzlemi arasına girmiştir. Tanrı karşısında birkaç yüz yıl sonra göreceğimiz gibi bir alçakgönüllülük, bir yalvarma yoktur. Hammurabi'nin böyle bir ilişkiyi anlatımlaştırabileceği bir öznel 'ben'i yoktur. Sadece itaat vardır. Marduk'un söyledikleriyse son derece spesifik bazı davalarla ilgili yargılardır.
***
Heykelli rölyefinin altındaki stelde yazıldığı üzere, Marduk'un yargıları Hammurabi'nin sunuşu ve sonsözü arasına alınmıştır. Burada kibir ve öfkeyle yaptıklarıyla, gücüyle, Marduk'a yakınlığıyla övünür, Marduk adına yaptığı fetihleri, bu stelin dikilmesinin nedenini anlatır ve buradan adını kazıyanların başına gelecek kötülüklerin korkunç sonuçlarını anlatarak bitirir. Kibir ve saflık açısından hem sunuş hem de son söz İlyada'yı anımsatır. Ancak bunların arasında tanrının 282 sessiz beyanı vardır. Bunlar malların farklı meslek grupları arasında bölüştürülmesiyle, ev kölelerinin veya hırsızların veya söz dinlemeyen oğulların nasıl cezalandırılacağıyla, göze göz dişe diş tarzı bir tazminat sistemiyle ilgili ilahi mantık eseri kararlar, hediyeler ve ölümler ve evlat edinmeyle (ki yaygın bir uygulama gibi görünr), evlilikle ve hizmetçilerle ve kölelerle ilgili yargılardı - hepsi giriş ve son sözdeki laf kalabalığının aksine soğuk ve az kelime kullanılarak ifade edilmişti. Gerçekten de kulağa iki farklı 'insan' gibi gelir, ki bikameral anlamda bence öylelerdi de. Hammurabi'nin sinir sisteminin birbirinden bağımsız iki entegre organizasyonu vardı: biri sol yarı küredeki, giriş ve son sözü yazan, stelin yan tarafında put olarak duran adam, diğeriyse sağ yarı kürede yargıları yazan adam. İkisi de bizim bildiğimiz anlamıyla bilinçli değildi.
***
Stelin kendisi açıkça bir tür bikameral zihnin kanıtı olsa da, tanrının sözlerinin ele aldığı sorunlar gerçekten de karmaşıktı. Bu yasalarda insanların yaptığı söylenen şeylerin M.Ö. 18. yüzyılda, planlayıp kurgulayan, kandırıp umutlanan bir öznel bilinç olmadan yapılabildiğini hayal etmek çok zordur. Ama tüm bunların ne kadar iğreti olduğunu ve modern kelimelerimizin ne kadar yanlış yönlendirici olabileceğini unutmamak gerekir. "Para" hatta "borç" anlamında yanlış tercüme edilen kelime basitçe kaspu, yani gümüştür. Bildiğimiz anlamda para anlamına gelemez zira hiç sikke bulunmamıştır. Benzer şekilde, kira olarak tercüme edilen şey aslında yarıcılıktır: bir kil tablet üzerinde yapılmış, tarladan çıkan ekinin bir kısmının tarla sahibine verilmesini içeren bir anlaşma. Şarap satın alınmaktan çok takas ediliyordu, bir ölçü şaraba karşılık bir ölçü tahıl. Bazı işlemlerde modern bankacılık terimlerinin kullanılmasıysa tamamen yanlıştır. Daha önce belirttiğim gibi, çivi yazısı malzemelerin çoğu çevirisinde araştırmacılar bu antik kültürlere modern düşünce kategorileri dayatarak bunları modern okuyucular için daha tanıdık ve sözde daha ilginç kılmaya çalışırlar. Steldeki bu kurallar polisin (o zamanlar bilinmeyen bir şey) uyguladığı modern hukuk terimleri olarak düşünülmemelidir. Bunlar daha ziyade Babil'deki uygulamaların, Marduk'un stelde bulunmak dışında bir uygulama gerektirmeyen beyanlarının listeleriydi.
***
Yazılmış olmalarının ve daha genel olarak görsel yazının iletişim için kullanımının bikameral zihnin işitsel sanrısal kontrolünün azaldığının göstergesi olduğunu düşünüyorum. Bunlar bir araya getirildiklerinde, birkaç yüz yıl sonra diğer güçlerle bir araya gelerek zihnin kendi yapısında değişikliklere yol açan kültürel belirleyicileri harekete geçirmişlerdir. Özetleyeyim.
***
Bu iki bölümde insanın ve ilk medeniyetlerinin zihniyetinin bizimkinden son derece farklı olabileceği, insanların bizim gibi bilinçli olmadıkları, eylemlerinden sorumlu olmadıkları ve dolayısıyla bu binlerce yıllık zamanda yaptıkları herhangi bir şey için övülmelerinin veya kınanmalarının mümkün olmadığı ihtimalini ortaya koymak için çok geniş bir zaman aralığındaki kayıtları incelemeye çalıştım: her insanın sinir sisteminin bir parçası ilahiydi ve bugün "irade" adını verdiğimiz ses(ler) bir köleye emir verir gibi emir veriyor, verdikleri emirleri
***
uygulatıyor, ve özenle oluşturulmuş bir hiyerarşi içinde başkalarının sanrısal sesleriyle ilişkileniyordu. Tüm örüntünün böyle bir yaklaşımla tutarlı olduğunu düşünüyorum. Elbette bu kanıtlanmış değildir. Ancak Mısır'dan Peru'ya, Ur'dan Yukatan'a, medeniyetin ortaya çıktığı her yerdeki ölüm uygulamalarının ve putperestliğin, tanrısal devletin ve sanrılanan seslerin şaşırtıcı tutarlılığı bizimkinden farklı bir zihniyet fikrini destekler. Ancak göstermeye çalıştığım gibi, bikameral zihne statik bir şeymiş gibi yaklaşmak yanlış olacaktır. Evet, M.Ö. dokuzuncu bin yıldan M.Ö. ikinci bin yıla kadar her bir yüzyılı zigguratlar ve tapınaklar kadar durağanmış gibi gösterecek bir yavaşlıkla gelişmişti. Buradaki zaman birimi bin yıllardır. Ancak en azından Yakın Doğu'daki gelişim hızı, M.Ö. ikinci binyıla geldiğimizde artmıştı. Akkad tanrılarının karmaşıklığı, Mısır'ın ka'ları gibi artmıştı. Karmaşıklık arttıkça önce belirsizlik ortaya çıkar: kişisel tanrıların göklere çekiliyor olan (ve kısacık bir bin yıl içinde tamamen kaybolan) daha büyük tanrılara aracılık etmesi ihtiyacı doğar.
***
Eynan'daki kırmızı çardağının altında taşların üzerine oturtulmuş, hala tebasının sanrılarında Natuf köyüne hükmeden kral bedeninden, şimşeklere neden olup dünyaları yaratan ve sonunda göklerde kaybolan görkemli varlıklara kadar, tanrılar dilin aynı dönemdeki evriminin bir yan etkisi ve Homo sapiens'in ortaya çıkışından bu yana hayatın evriminin en önemli ürünlerinden biriydi. Bunu sırf şairane olmak için söylemiyorum. Tanrılar hiçbir anlamda birinin "hayal gücünün ürünü" değildi. Tanrılar, insanın iradesinin kendisiydi. Sinir sisteminde, olasılıkla sağ yarı kürede yaşıyor ve stoklarındaki uyarı ve algı deneyimlerine dayanarak bu deneyimleri sözlü konuşmaya dönüştürüyor, böylece insana ne yapacağını 'söylüyorlardı.' Böyle içsel şekilde duyulan konuşmaların genellikle bir liderin ölü bedeninin kuklası veya kutsal evdeki mücevher gözlü yaldızlı bedeni kullanılarak tetiklenmesi konusunda henüz pek bir şey söylemedim. Bunun da açıklanması gerekir. Konunun dibine ulaşmış değiliz ve tek yapabileceğimiz mevcut metinlerin daha eksiksiz ve daha doğru çevirilerinin ortaya çıkışının ve arkeolojik kazıların hızının artmasının bize insanı medenileştiren bu uzun bin yıllarla ilgili daha doğru bir anlayış sağlamasıdır. ________________
***
<!-- UNIT 071 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Burada söz edilenlerin çoğu iyi bilinir ve H. W. F. Saggs, The Greatness That Was Babylon (New York: Hawthorn, 1962) kitabında bulunabilir.
***
<!-- UNIT 072 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Sütun 11, satır 4-14, George A. Barton, The Royal Inscriptions of Sumer and Akkad (New Haven: Yale University Press, 1929), s. 183.
***
<!-- UNIT 073 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3]   Age., p. 61. Inim-ma burada "dua" olarak tercüme edilmiştir.
***
<!-- UNIT 074 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4]  Age., p. 47.
***
<!-- UNIT 075 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5]         Alıntılanan diğer metinlere ek olarak, bölümün bu kısmı için John A. Wilson The Culture of Ancient Egypt (Chicago:  McGraw-Hill, 1965); W. W. Hallo ve W. K. Simpson, The Ancient Near East: A History (New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1971) kitaplarından yararlandım.
***
<!-- UNIT 076 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6]         Henri Frankfort, Kingship and the Gods (Chicago: University of Chicago Press, 1948), sf. 28.
***
<!-- UNIT 077 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7]         Age., p. 68.
***
<!-- UNIT 078 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8]         Frankfort, sf. 68; cf. ayrıca John A. Wilson, "Egypt: the values of life," Bölüm  4, Frankfort ve ark. içinde, sf. 97.
***
<!-- UNIT 079 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9]         Tercüme için kullandığım kaynak: Robert Francis Harper, The Code of Hammurabi, King of Babylon (Chicago: University of Chicago Press, 1904).
***
<!-- UNIT 080 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] Frankfort vd., p. 306.
***
<!-- UNIT 081 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] Saggs, s. 343f.
***
<!-- UNIT 082 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] G. M. Morant, "Study of Egyptian craniology from prehistoric to Roman times," Biometrika, 1925, 17: 1-52.
***
<!-- UNIT 083 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] In addition to texts otherwise cited, I have used for this part of the chapter John A. Wilson, The Culture of Ancient Egypt (Chicago: University of Chicago Press, 1951); Cyril Aldred, Egypt to the End of the Old Kingdom (New York: McGraw-Hill, 1965); W. W. Hallo and W. K. Simpson, The Ancient Near East: A
***
<!-- UNIT 084 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] Henri Frankfort, Kingship and the Gods (Chicago: University of Chicago Press, 1948), p. 28.
***
<!-- UNIT 085 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] A.g.e., p. 61.
***
<!-- UNIT 086 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] A.g.e., p. 68.
***
<!-- UNIT 087 | NOTE | Dipnot [17] -->

[17] But see Alan H. Gardiner, Egyptian Grammar (Oxford, 1957), p. 172, note 12.
***
<!-- UNIT 088 | NOTE | Dipnot [18] -->

[18] Frankfort, s. 68; ayrıca bkz. John A. Wilson, "Egypt: the values of life," Bölüm 4 in Frankfort, vd., p. 97.
***
<!-- UNIT 089 | NOTE | Dipnot [19] -->

[19] Illustrated in Şekil 23 in Frankfort.
***
<!-- UNIT 090 | NOTE | Dipnot [20] -->

[20] Hans Goedicke, The Report About the Dispute of a Man with his Ba, Papyrus Berlin 3024 (Baltimore: Johns Hopkins Press, 1970).
***
<!-- UNIT 091 | NOTE | Dipnot [21] -->

[21] Quoted by Saggs, Greatness That Was Babylon, s. 384-385.
***
<!-- UNIT 092 | NOTE | Dipnot [22] -->

[22] According to cuneiform tablets found by Sir Leonard Woolley in association with Pa-Sag's rather poorly carved limestone effigy. Bkz. C. L. Woolley, Excavations at Ur: A Record of Twelve Years Work (London: Benn, 1954), pp. 190-192.
***
<!-- UNIT 093 | NOTE | Dipnot [23] -->

[23] For a translation I have used Robert Francis Harper, The Code of Hammurabi, King of Babylon (Chicago: University of Chicago Press, 1904).
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: Bölüm 3 -->

Bölüm 3
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: Bilincin Nedenleri -->

Bilincin Nedenleri
***
Eski bir Sümer atasözü “Hemen davran, tanrını sevindir” diye tercüme edilmiştir[1]. Bir an için bu zengin anlamlı Türkçe kelimelerin, bilinmez bir Sümer kavramının yaklaşık karşılıkları olduğunu unutursak, bu ilginç sözün öznel zihniyetimizdeki anlamının “Düşünme, bikameral sesini duymanla, sana söylediği şeyi yapman arasında zaman geçmesin” olduğunu söyleyebiliriz.
***
İstikrarlı seslerin daima haklı olduğu, hayatın tanrısal düzeninin tek yönlü ayinlerle bağlanıp desteklendiği bir hiyerarşinin temel parçalarının büyük toplumsal sıkıntılarla zorlanmadığı, sorunsuz bir hiyerarşik düzende böyle davranmak sorun yaratmıyordu. Ancak M. Ö. ikinci bin yıl böyle kalmayacaktı. Savaşlar, afetler ve ulusal göçler döneme damgasını vuracaktı. Kaos, bilinçsiz dünyanın kutsal parlaklığını gölgeledi. Hiyerarşiler çöktü ve eylem ile tanrısal kaynağının arasına bir gölge girdi: Kafir bir duraklama, tanrıları mutsuz, azarcı, kıskanç hale getiren korkunç bir gevşeme. Ta ki dil temelinde analog “Ben”i içeren bir analog mekanın icat edilmesiyle tiranlıklarına son verilene kadar. Bikameral zihnin özenli, ayrıntılı yapıları sarsılarak bilinçlendirilmişti.
***
Bunlar, bu bölümde incelenen önemli konulardır.
***
<!-- UNIT 006 | HEADING | Başlık: Bikameral Krallıkların İstikra -->

Bikameral Krallıkların İstikrarsızlığı
***
Çağdaş dünyada, katı otoriter yönetimleri militarizm ve polis baskısıyla özdeşleştiririz. Bu ilişkilendirme, bikameral çağın otoriter devletlerine uygulanmamalıdır. Militarizm, polis, korkuyla hükmetmek.. .Bunların tümü, kişilik krizleriyle huzursuzlaşmış, kişisel ümit ve nefretlerin çoğulluğuna bölünmüş, öznel bilinç sahibi bir nüfusu kontrol etmek için kullanılan çaresiz önlemlerdir. Bikameral çağda, sosyal kontrol bikameral zihnin kendisiydi, korku, baskı hatta yasa değil. Kişisel hırslar, kişisel kinler, kişisel hüsranlar, kişisel herhangi şeyler yoktu. Zira bikameral insanın “kişisel” olabileceği bir iç ‘mekan’, kişiselliğini temellendireceği bir analog ‘ben’ yoktu. İnisiyatif tamamen tanrıların seslerindeydi. Tanrılar, tanrısal olarak dikte edilmiş yasaların yardımına ancak M. Ö. 2. binyılın geç dönem federe devletleri zamanında ihtiyaç duymuştur.
***
Bikameral devletlerin halkları bu yüzden olasılıkla o zamandan beri görülen tüm medeniyetlerdekinden daha barışçıl ve dostaneydi. Lakin farklı bikameral medeniyetler arasındaki etkileşim bölgelerinde, sorunlar karmaşık ve oldukça farklıydı. İki farklı bikameral kültürden gelen iki bireyin karşılaşmasını hayal edelim. Birbirlerinin dillerini bilmediklerini ve farklı tanrılara ait olduklarını düşünelim. Böylesi karşılaşmaların nasıl geçeceği, bireyin yetiştirilişine eşlik eden tembihler, uyarılar ve ısrarların türlerine bağlıdır.
***
Barış zamanlarında, şehrin tanrısı refah içinde yaşar, tarlalarının insanlarca işlenmesi, hasadı, ürünün depolanması ve dağıtımı bir karınca kolonisindeki gibi aksama ya da sorgulama olmaksızın gerçekleşirken; tanrının sesinin temel olarak sevecen olması, tüm insanların işitsel sanrılarının güzel ve barışçıl olup bu toplumsal kontrol yönteminin korumak üzere evrildiği uyumun kendisini güçlendirmesi beklenebilir.
***
Yani eğer her iki bireyin bikameral teokrasileri kendi nesilleri boyunca huzurlu olmuşsa, ikisinin de yönlendirici tanrıları barışçıl seslerden oluşacaktır. Sonuç muhtemelen dostluğa dönüşme potansiyeli taşıyan selamlaşmalar ve yüz ifadeleri, hatta hediye değiş tokuşu olacaktır. Bir diğerinin sahip olduğu eşyaların nadirliğinin (farklı kültürlerden geldikleri için) bu değiş tokuşun karşılıklı olarak arzulanmasına yol açacağından emin olabiliriz. Ticaret olasılıkla böyle başlamıştır. Böylesi alışverişlerin başlangıcı aile grubu içinde gıda paylaşımına dayanır. Daha sonra aynı şehir içinde malların ve ürünlerin alışverişi ortaya çıkmıştır. İlk tarım yerleşimlerindeki tahıl hasadının belli tanrısal kurallara göre dağıtılması gerektiği gibi; uzmanlaşmış iş gücü arttıkça, şarap, süs eşyaları, kumaşlar ve ev inşası gibi metaların da tanrı tarafından belirlenmiş denkliklerinin (“bir ölçü tahıla karşılık bir ölçü şarap” gibi) ortaya çıkması gerekiyordu.
***
Farklı halklar arasındaki ticaret, bu tür mal alışverişinin başka bir krallığa uzanmasından başka bir şey değildir. M.Ö. 2500den kalma Sümer metinleri, Indus Vadisi kadar uzak bölgelere uzanan alışverişlerden söz eder. Sümer ile İndus vadisinin tam ortasında, Basra Körfezi’nin ağzındaki Tepe Yahya’da yakın zamanda bulunan bir şehir kalıntısında ortaya çıkarılan buluntular buranın Mezopotamya’da alet yapımında yoğun şekilde kullanılan sabuntaşının ana kaynağı ve bu iki bikameral krallık arasındaki alışverişin merkezi olduğunu ortaya koymuştur[2]. Değişim oranları olduğu tahmin edilen sayma işaretlerinin yazılı olduğu 13 santimetre karelik küçük tabletler bulunmuştur. Tüm bunlar, M.Ö.3. binyılın ortalarındaki barışçıl bir döneme aittir. Daha ileride, medeniyeti mümkün kılan bikameral yapıyı zayıflatan etkenlerden birinin, bikameral teokrasiler arasındaki bu mal alışverişi olduğunu öne süreceğim.
***
Şimdilik farklı kültürlerden gelen iki bireyimize geri dönelim. Barışçıl bir dünyada, barışçıl tanrılarla neler yaşanacağından bahsettik. Ya durum bunun tersi olsaydı? İkisi de tehdit altındaki kültürlerden geliyor olsaydı, olasıdır ki her ikisi de diğerini öldürmesini söyleyen savaşçı işitsel sanrılar duyacak ve düşmanca davranacaktı. Sadece biri tehdit altındaki bir kültürden geliyor olsa bile sonuç aynı olacak, diğeri savunmaya geçecek ve belki de aynı tanrı, onu da kavgaya yöneltecekti.
***
Yani, teokrasiler arası ilişkilerde orta yol yoktur. Kralların, vezirlerin, ebeveynlerin vesairenin yönlendirici seslerinin bireyleri ödün eylemlerine yöneltmesi pek olası değildir. Bugün bile asalet kavramlarımız, çoğunlukla bikameral otoritenin kalıntılarıdır: sızlanmak, dilenmek, yalvarmak, bu davranışlar farklılıkları uzlaştırmanın en ahlaki yöntemleri olduğunda dahi, asil kabul edilmez. Bikameral dünyanın istikrarsızlığının ve bikameral çağ boyunca sınır ilişkilerinin bir orta yoldan ziyade, tam dostluk veya tam düşmanlık ile sonuçlanmasının kaynağının bu durum olduğunu düşünüyorum. Ayrıca konu burada kapanmaz. Bikameral bir krallığın sorunsuz işleyişinin sorumluluğu otoriter hiyerarşisinin sırtındadır. Dinsel ya da laik hiyerarşi bozulduğunda veya sorgulandığında, etkiler bir polis devletinde görülemeyecek ölçüde abartılı olacaktır. Şehirler belli bir boyuta ulaştığında, bikameral kontrol son derece eğreti hale gelir. Bikameral şehirler büyüdükçe çeşitli sesleri anlamlandırıp hepsinin ihtiyaçlarını karşılayacak rahipler hiyerarşisi büyük bir meşgale haline gelmiş olsa gerekir. İnsanlar ve sanrılanan otorite arasındaki bu dengeyi bozacak en ufak dengesizlik, tüm düzenin kağıttan bir ev gibi çökmesine sebep olabilir. Önceki iki bölümde de belirttiğim gibi böyle teokrasilerin gerçekten de zaman zaman, bilinen bir dışsal sebep olmadan aniden çöküverdiği bilinir.
***
Bilinçli uluslarla kıyaslandığında, bikameral ulusların çökmeye daha açık olduğunu söyleyebiliriz. Tanrıların direktifleri sınırlıdır. Doğasına içrek bu kırılganlığın üstüne, bikameral halkların bir arada yaşamak zorunda kalması gibi gerçekten yeni bir durum ortaya çıkarsa, tanrılar barışçıl çözümler üretiyor çok zorlanacaktır.
***
<!-- UNIT 015 | HEADING | Başlık: Yazının Tanrısal Otoriteyi Zay -->

Yazının Tanrısal Otoriteyi Zayıflatması
***
Tanrıların bu kısıtları M.Ö.2. binyılda yazının başarısıyla hem hafifletilmiş, hem de daha kötü hale gelmiştir. Bir taraftan yazı, Hammurabi’ninki gibi toplumsal bir yapının istikrarını sağlayabiliyordu. Diğer yandan ise, bikameral zihnin işitsel otoritesinin altını yavaş yavaş oyuyordu. Giderek daha fazla yönetimsel muhasebe kaydı ve mesaj, çivi yazısı tabletlere kaydediliyordu. Hâlâ kütüphaneler dolusu tablet bulunur. M. Ö. 1500’e gelindiğinde Sina’nın yüksek kayalık bölgelerindeki madenciler bile isimlerini ve madenin tanrıçasıyla bağlarını maden duvarlarına kazıyordu[3]. Bikameral zihnin sanrısal yönünün girdisi işitseldi. Beynin işitsel bölgelerine daha yakından bağlı kortikal bölgelerini kullanıyordu. Tanrının sözleri sessizleştiğinde, yani dilsiz kil tabletlere yazıldığında ya da konuşamayan taşlara kazındığında, tanrının komutları ya da kralın yönlendirmeleri (işitsel sanrılarda asla mümkün olmayan bir şekilde) kişinin kendi çabasıyla erişilebilir ya da -daha önemlisi- kaçınılabilir hale geliyordu. Tanrı kelamı, hemen itaat edilmesi gereken mekandan azade bir güç olmaktan çıkmış, kontrol edilebilir bir konumu olan sözlere dönüşmüştü. Bu son derece önemlidir.
***
<!-- UNIT 017 | HEADING | Başlık: Tanrıların Başarısızlığı -->

Tanrıların Başarısızlığı
***
Tanrı-insan ortaklığının ticaret ile belki, yazı ile ise kesinlikle gevşemesi, olayların arka planını oluşturuyordu. Ancak bikameral zihnin tanrı ile insan, sanrılanan ses ile otomatik eylem arasına bilinç kamasının girmesinin birincil sebebi; toplumsal kaos esnasında tanrıların insanlara ne yapmaları gerektiğini söyleyememeleri, söyleseler bile bu komutların ölüme ya da en azından seslerin ortaya çıkmasına sebep olan fizyolojik stresin daha da artmasına sebep olmasıydı. Ta ki sesler anlaşılmaz bir Babil karmaşasına dönüşene kadar. Tüm bunların tarihsel bağlamı ise devasaydı. M.Ö. 2. binyıl derin ve geri dönüşsüz değişimlerle doluydu. Büyük jeolojik felaketler gerçekleşti. Medeniyetler yok oldu. Dünya nüfusunun yarısı mülteci oldu. Bu önemli binyıl, karanlık ve kanlı sonuna doğru topallarken, önceden nadir görülen savaşlar giderek artan, vahşi bir sıklıkla ortaya çıkmaya başladı.
***
Resim karmaşıktır. Bu değişimlere yol açan değişkenlerin çok katmanlı olmasının yanında, elimizdeki olgular kesin olmaktan uzaktır. Her yeni arkeolog ve antik tarih araştırmacısı nesli, kendilerinden öncekilerin hatalarını ortaya çıkartıyor ve bu yüzden olgular neredeyse her yıl gözden geçiriliyor. Bu karmaşıklıklarla bir yakınlık kurmak için bu dönüşümlerin iki büyük öğesine göz atalım. Bunlardan biri, Thera’daki volkanik patlama yüzünden doğu Akdeniz’in her yerinde görülen toplu göçler ve işgallerdir. Diğeri ise; hükmünü savaşla, batıda Mısır’a, kuzeyde Hazar’a kadar genişleten, Mezopotamya’nın tamamını içine alan ve dünyanın o güne kadar gördüklerinden çok farklı bir imparatorluk oluşturan Asur’un üç büyük devrede yükselişidir.
***
<!-- UNIT 020 | HEADING | Başlık: Asur Baharı -->

Asur Baharı
***
İlk olarak M. Ö. 2. binyıl başlarken tanrı Aşur’un Kuzey Mezopotamya’daki şehri civarındaki duruma bir göz atalım. Önce Akkad’ın, sonra da 300 km güneydeki Eski Babil’in bir parçası olan nazik Dicle’nin yukarı kollarından biri üzerindeki bu huzurlu şehir, M.Ö. 1950 civarında kendi halinde yaşayıp gidiyordu. Aşur’un baş-hizmetkarı 1. Puzen-Aşur’un rehberliğinde iyi huylu etkisi ve zenginliği genişlemeye başladı. Bu genişlemenin asıl özelliği, diğer teokrasilerle kendisinden önceki tüm uluslardan daha fazla mal alışverişi yapıyor olmasıydı. Yaklaşık 200 yıl sonra, Aşur’un şehri 1000 km.lik yollarla günümüz Türkiyesi’ne, kuzeydoğu Anadolu’ya uzanan alışveriş karakolları bulunan “Asur”a dönüşmüştü.
***
Şehirler arasındaki alışveriş bir süredir devam ediyordu, ancak Asurların uyguladığı kadar yaygın olduğu şüphelidir. Yeni kazılar ortaya karumlar, ya da daha küçük kasabalarda ubartumlar çıkartmıştır: Bir çok Anadolu şehrinin hemen dışındaki alışveriş karakolları. Kiiltepe’nin hemen dışındaki karumda oldukça ilgi çekici kazılar yapılmıştır: duvarları penceresiz, küçük binalar; üzerinde henüz tercüme edilmemiş çivi yazısı tabletler bulunan taş ve tahta raflar; bazen de içi “sayaç”larla dolu kavanozlar[5]. Yazılar gerçekten de eski Asurcadır ve buraya bu tüccarla tarafından getirildiği düşünülen, Anadolu’da bulunan ilk yazılardır. Lakin bu tür ticaret, gerçek bir pazar değildi. Arz-talep baskıları altında bulunan fiyatlar, satın alma, satış ve para yoktu: Tanrısal kararlarla belirlenen denklikler anlamında bir ticaretti. Şimdiye kadar çevirisi yapılan çivi yazılı tabletlerde kesinlikle kâr-zarar gibi kavramlar bulunmaz. Bazı istisnalar, hatta muhtemelen denkliklerin değiştiği kıtlık zamanlarına işaret eden bir ‘enflasyon’ iması bile vardır ancak hiç biri Polanyi’nin -benim de burada takip ettiğim- görüşleriyle çelişmez[6].
***
Bir an için bu Asur’lu tüccarları düşünelim. Konumlarına miras ve çıraklık yoluyla sahip olmuş, babalarının yüzyıllardır yaptığı gibi takas yapan basit aracılar olduklarını kabul edebiliriz. Ancak bu noktada psikotarihçiyi bekleyen çok fazla soru vardır. Şehir tanrılarının sesinden 1000km uzakta, farklı bir sesler panteonu tarafından yönetilen bikameral insanlarla sürekli temas halinde bulunup belki de -şart olmamakla beraber- dillerini konuşan bu tüccarların bikameral sesleri neler söylüyordu? Öznel-öncesi bilince benzer bir şeyin, farklı medeniyetlerin sınırlarında gezen bu tüccarlarda ortaya çıkmış olması mümkün müdür? Düzenli olarak Aşur’a döndüklerinde, yeni nesle yayılması olası, zayıflamış bir bikameralliği beraberlerinde getirdiler mi? Tanrılarla insanlar arasındaki bağ böyle mi gevşedi?
***
Bilincin nedeni tek değildir, ancak en azından bu gelişmenin anahtarı konumundaki ulusun, diğerleriyle alışveriş konusuyla en içli dışlı ulus olmasının tesadüf olmadığını düşünüyorum. Tanrıların, özellikle Aşur’un gücü bu dönemde zayıflıyorduysa, şehrinin M.Ö. 1700’de tamamen çöküp 200 yıl sürecek olan Asur anarşisine yol açması olgusunu açıklayabilir. Bu olayın hiç bir açıklaması yoktur. Hiç bir tarihçi tarafından anlaşılamamıştır. Anlaşılabilmesi için pek ümit de yoktur zira bu dönemden kalma tek bir Asur çivi yazısı örneği bile bulunamamıştır. Asur’un çöküşünden sonra tekrar organize olması için başka olayların gerçekleşmesi gerekiyordu. M.Ö. 1450’de Mısır, Mitanni’leri Suriye’den atarak Fırat’ın öte yanına, iki büyük nehrin arasında önceden Asur’ların olan topraklara sürdü. Yüz yıl sonra ise Kuzeyden gelen Hititler Mitanni’leri fethederek, 200 yıl süren anarşik karanlığın ardından M.Ö. 1380’de bir Asur imparatorluğunun yeniden inşasını mümkün kıldı.
***
Hem de ne imparatorluk! Daha önce hiç bir ulus bu kadar askeri olmamıştır. Orta Asur yazıtları, dünyanın her yerindeki daha eski yazıtlardan farklı olarak, vahşi seferlerle doludur. Değişim dramatiktir. Lakin, dünya egemenliğine doğrudan saldırarak ilerleyen Asur işgallerinin başarısı, farklı türden felaketlerin rüzgârına kapılmış gibidir.
***
<!-- UNIT 026 | HEADING | Başlık: Patlama, Göç, Fetih -->

Patlama, Göç, Fetih
***
Bikameral zihnin çöküşü, Ege halklarının topraklarının büyük bir bölümünün okyanus altına göçüşüyle mutlaka hızlanmıştır. Bu, Girit’in sadece 90km kuzeyindeki Thera (Santorini) adasındaki yanardağın bir ya da birkaç kez patlamasının ardından yaşanmıştır. O zamanlar, Plato’nun ve daha sonraki efsanelerin “Kayıp kıta Atlantis” olarak andıkları, Girit’le beraber Minoa imparatorluğunu oluşturan toprakların bir parçasıydı. Kendisinin ve belki de Girit’in büyük kısmı, bir anda suyun 300 metre altına gömülmüştü. Thera’da kalan toprağın büyük kısmı ise 50 metre derinliğinde volkanik kül ve tüf ile kaplanmıştı.
***
Jeologlar patlamadan kaynaklanan siyah bulutun gökyüzünü günlerce kararttığını ve atmosferin yıllarca etkilendiğini düşünür. Havadaki şok dalgalarının bir hidrojen bombasından 350 kat daha güçlü oldukları tahmin edilir. Yoğun zehirli dumanlar, mavi denizin üzerinde kilometrelerce öteye yayılmıştı. Dev bir tsunami yaşandı: 230 metre yüksekliğindeki, saatte 500km hızla hareket eden dalga, Ege anakarasının kıyılarında ve adalarında yaşayan bikameral krallıkların kırılgan kıyılarına çarptı. Kıyıdan 3km içeriye kadar her şey yok oldu. Bir medeniyet, tanrılarıyla beraber yok oldu.
***
Tam olarak ne zaman olduğunun, bir dizi patlama mı yoksa patlamayla çöküş arasında bir kaç yıl bulunan iki aşamalı bir olay mı olduğunun belirlenmesi, volkanik kül ve tüflerin tarihlenmesi için daha iyi bilimsel yöntemlere ihtiyacımız var. Bazıları M.Ö. 1470’te olduğuna inanıyor[9]. Diğerleri ise Thera’nın çöküşünü M. Ö. 1180-1170 civarına tarihliyor: Bu tarihte Kıbrıs dahil tüm Akdeniz, Nil Deltası ve İsrail kıyısı, M.Ö. 1470 yıkımını küçük gösteren evrensel bir yıkım yaşamıştı[10].
***
Zamanlamasından ve kaç patlama olduğundan bağımsız olarak, bu olaylar Hitit ve Mikene imparatorluklarını yıkan, insanlığı bilincin şafağına taşıyan karanlık çağlara sürükleyen devasa bir toplu göçler ve işgaller dizisine yol açtı. Medeni yaşamın ayrıntılarını korumayı başaran sadece Mısır oldu; ama orada da Truva savaşı zamanlarında, M.Ö.1230 civarında İsrailoğulları’nın çıkışı, bu büyük dünya olayının parçası kabul edilebilecek kadar yakındır. Kızıldeniz’in yarılması efsanesi olasılıkla Thera patlamasına bağlı olarak [Sea of Reeds]’de oluşan gel-git değişimlerine atıfta bulunur. Sonuçta, bir gün içinde halklar -ya da halklardan geriye kalanlar- mülteciye dönüşmüştür. Komşu komşuyu istila ederken anarşi ve kaos, dehşete düşmüş topraklarda domino taşları gibi dalga dalga yayılır. Tanrılar bu yıkımın içinde ne söyleyebilir ki? Açlık ve ölüm onlardan çok daha kesinken, yabancı insanlar yabancı insanlara bakar, tuhaf diller anlamaz kulaklara düşerken, tanrılar ne diyebilir ki? Bikameral insan günlük hayatın basit koşullarında bilinçsiz alışkanlıklarıyla, kendisinin veya bir başkasının davranışlarındaki yeni ya da sıradışı koşullarla karşılaştığındaysa işitsel sanrılarıyla yönetilegelmişti. Büyük hiyerarşik grup içindeki bağlamından sökülüp alınmış, ne alışkanlığın ne de bikameral seslerin yardımcı olamadığı bu çaresiz insan gerçekten de acınası bir varlığa dönüşmüş olmalıydı. Bİkameral bir ulusun huzurlu otoriter düzeninde edinilmiş yönlendirici tecrübeler birikimi ve damıtımı, bu durumda işe yarayacak ne söyleyebilirdi?
***
Devasa göçler, önce İyonya’ya sonra güneye doğru harekete geçer. Levant’ın kıyı toprakları, Eski Ahit’in Filistinlerini (Bugünkü Filistin’le ilgisi yoktur) de içeren doğu Avrupa halkları tarafından, karadan ve denizden işgal edilir. Anadolu’da mültecilerin baskısı o kadar büyüktür ki, M.Ö. 1200’de güçlü Hitit imparatorluğu çöker ve Hititleri başka göçebelerin de yerleşecek toprak aradığı Suriye’ye sürer. Asur iç bölgelerdeydi ve korunmuştu. Bu işgallerden doğan kaos, acımasız Asur ordularının Frigya, Suriye ve Fenike’ye kadar uzanmalarına, hatta kuzeyde Ermenistan ve doğuda Zagros Dağları halklarına boyun eğdirmelerine yol açmıştı. Asur tüm bunları tamamen bikameral bir temelde başarabilir miydi?
***
Bu orta Asur döneminin en güçlü kralı I. Tiglath-Pileser’di (M.Ö.1115-1077). Artık kendi isminin yanına tanrısının adını iliştirmediğine dikkat ediniz. Yaptıklarını, canavarca övünmelerini taşıyan büyük bir kil prizmadan öğreniyoruz. Yasaları bize bir dizi zalim tablet aracılığıyla ulaşmıştır. Araştırmacılar onun politikalarını “korkunçluk politikası” olarak adlandırır[11]. Gerçekten de öyleydi. Asurlar zararsız köylülerin üzerine kasaplar gibi çöktü. Köleleştirebildikleri kadar mülteciyi köleleşitirip geri kalan binlercesini katlettiler. Alçak rölyefler, tüm nüfusları canlı canlı kazığa oturtulan şehirleri gösterir. Yasaları, küçük kabahatler için bile o güne kadar görülmüş en kanlı cezaları dağıtır. Babil’in tanrısının altı yüzyıl önce bikameral Hammurabi’ye yazdırdığı adil tembihlerle karşıtlık çok çarpıcıdır. Bu sertliğin sebebi neydi? Hem de medeniyet tarihinde ilk kez? Önceki toplumsal kontrol yöntemi -bikameral zihin- artık işe yaramadığı için olabilir mi? Korkuyla yönetme çabası olarak zulmün kendisinin öznel bilincin başlangıcı olduğunu düşünüyorum.
***
Kaos geniş çaplı ve sürekliydi. Yunanistan’da muğlak şekilde “Dor İstilaları” olarak bilinir. M.Ö. 13. yüzyılın sonunda Akropol ateşler içindedir. M.Ö. 12. yüzyılın sonunda Mikene artık yoktur: Efsane ve merak unsuru haline dönüşmüştür. İlk aoidos’ları düşleyebiliriz: Hâlâ bikameral halde, yıkılmış mülteci kampları arasında trans halinde dolaşıp beyaz dudakları arasından parlak tanrıçasının sözleriyle Aşil’in bir zamanlar var olan altın çağlardaki gazabını şarkılıyor. Karadeniz civarında bir yerden, bazılarının “Muşku” dediği, Eski Ahit’te “Meşeç” olarak bilinen kitleler, yıkılmış Hitit krallığına gelmişti. Sonra, 20.000 kadarı güneye kayıp Kumuş adlı Asur bölgesini işgal etti. Aram kitleleriyse batı çöllerinden Asurları M.Ö. 1. bin yılın başlarına kadar sürekli olarak sıkıştırdı.
***
Güneyde, hiyerogliflerin “Denizden gelen insanlar” olarak adlandırdığı bu mülteciler, M.Ö. 11. yüzyılın başlarında Nil Deltası’ndan Mısır’ı işgal etmeye çalıştı. III. Ramses tarafından alt edilişleri, kendisinin batı Teb’deki Medinet Habu mezar-tapınağının kuzey duvarında hâlâ görülebilir[12]. Gemilerle, kağnılarla ve yürüyerek gelen istilacılar, aileleri ve kağnılar odlusu eşyalarıyla bu duvarlarda mülteciler gibi geçit yapar. İstila başarılı olmuş olsaydı, sonraki binyılda Yunanistan’ın zihin için yaptıklarını büyük ihtimalle Mısır yapacaktı. Şu halde, Denizden Gelen Halk doğuya, Asur militarizminin pençelerine sürülmüştü. Nihayet tüm bu baskılar, Asur zalimliği için bile çok fazla oldu. M.Ö. 10. yüzyılda, Asur’un kendisi de durumun kontrolünü kaybetti ve Dicle’nin ardında fakirliğe gömüldü. Ama yalnızca nefeslenmek için. Zira sonraki yüzyılda, Asurlar benzeri görülmemiş, sadistçe bir hırsla dünyayı yeniden fethetmeye koyuldu. Önceki imparatorluklarının sınırlarını Mısır’a, Nil deltasından yukarıya ve güneş-tanrının kendisine kadar genişletirken önlerine çıkan herkesi katledip korkuyla sindirdiler. Tıpkı Pizarro’nun iki bin beş yüz yıl sonra kutsal İnka’ya yaptığı gibi. Bu zamana gelindiğinde, zihniyetteki büyük değişim artık tamamlanmıştı.
***
İnsan kendisinin ve etrafındaki dünyanın bilincine varmıştı.
***
<!-- UNIT 036 | HEADING | Başlık: Bilinç Nasıl Başladı -->

Bilinç Nasıl Başladı
***
Buraya kadar tüm analizlerimiz bikameral zihnin nasıl ve neden çöktüğüne yönelik oldu. Bu noktada sorulması olası sorulardan biri şudur: İnsanlık, niçin önceki durumuna geri dönmedi? Belki de bazen döndü. Ancak daha karmaşık kültürlerin ataleti, kabile yaşamına dönüşe engel oldu. İnsan, kendi medeniyetinin tutsağı olmuştu. Devasa şehirler, istemeseniz de oradadır ve zahmetli çalışma alışkanlıkları, tanrısal kontrolleri kaybolurken bile devam eder. Dil de toplumsal dönüşümü frenler. Bikameral zihin, dil ediniminin bir uzantısıydı ve bu aşamada dil, 5000 yıl önceki duruma dönmeyi imkansız kılacak ölçüde medeni çevreye dikkat çeken bir kelime dağarcığına sahipti. Bikameral zihinden öznel bilinçli zihne geçişin olguları, önümüzdeki iki bölümde geliştirmeye çalışacağım konular. Burada, bunun nasıl gerçekleştiğini inceleyeceğiz. Bu konuda yapılması gereken araştırma miktarı çok fazladır. Öznel bilinç adını verdiğimiz bu metaforlar dünyasının nasıl ve hangi toplumsal baskılar altında inşa edildiğini katman katman inceleyebileceğimiz bir bilinç paleontolojisine ihtiyacımız var. Burada tüm sunabileceğim, birkaç öneriden ibaret.
***
Okuyucuya iki hatırlatma yapmak istiyorum. Öncelikle, burada I.3’te bahsettiğim, bilinci yaratan mecazsal mekanizmalardan bahsetmiyorum. Burada beni ilgilendiren, bunların tarihteki kaynakları, bu özelliklerin belli bir zamanda mecazlar tarafından üretilmesinin sebepleri. İkinci olarak, yalnızca Yakın Doğu hakkında konuşuyorum. Bilinç bir kez ortaya çıktıktan sonra bu kadar başarılı olmasının ve geri kalan bikameral halklara yayılmasının bir çok sebebi vardır. Bunları daha ileride ele alacağız. Bilincin analog mekanının kaynağı, farklılıkların gözlemlenmesi olabilir. Otoritenin ve tanrıların çöküşünün ardından, tasvir ettiğimiz karmaşa sırasında insan davranışında görülecek panik ve tereddütü hayal etmemiz güçtür. Bikameral çağda aynı şehre-tanrıya ait insanların aşağı yukarı aynı fikir ve eylemlere sahip olduklarını unutmamalıyız. Farklı uluslardan, farklı tanrılardan insanların zoraki ve şiddetli şekilde karıştıkları durumda ise, yabancıların dışarıdan bizim gibi görünseler de farklı konuştuklarını, farklı fikirleri olduğunu ve farklı davrandıklarını gözlemlemek, içlerinde bir şeylerin farklı olduğu kabulüne sebep olmuş olabilir. Bu düşünce felsefe gelenekleri içinde bize kadar ulaşmıştır: Düşüncelerin, fikirlerin ve sanrıların bir insanın “içinde” bulunan öznel olgular olduğu, çünkü ‘gerçek’, ‘nesnel’ dünyada bulundukları bir yer olmadığı düşünülür. Bu durumda bireysel insan dahili bir ‘kendi’ne sahip olmadan önce, bunu önce bilinçsizce başkalarına, özellikle de çelişen yabancılara, “farklı ve şaşırtıcı davranışlarına yol açan şey” olarak mal etmiştir. Diğer bir deyişle, diğerlerinin zihnini kendimizinkine dayanarak çıkarsama sorununu dillendiren felsefe geleneği, konuya tersten bakar. Önce bilinçsizce diğer bilinçleri varsayıp, kendimizinkini genelleştirme yoluyla çıkarsıyor olabiliriz.
***
<!-- UNIT 039 | HEADING | Başlık: Anlatımlaştırmanın Destanlarda -->

Anlatımlaştırmanın Destanlardaki Kökeni
***
Tanrıların öğrenmesinden bahsetmek kulağa tuhaf geliyor. Ancak sağ temporal-parietal bölgenin büyük kısmında yaşarken (eğer I.5’teki model doğruysa) onlar da sol temporal-parietal bölge gibi, hatta belki daha da fazla, yeni beceriler öğreniyor, yeni deneyimleri depoluyor, yönlendirici işlevlerini yeni ihtiyaçları karşılayacak yeni şekillerde düzenliyordu.
***
‘Anlatımlaştırma’, birden çok atası bulunduğunu düşündüğüm son derece bir örüntü oluşturma yetileri dizisi için kullanılan tek bir kelimedir. Ancak bu becerinin daha büyük örüntülerle (ömürler, tarihçeler, geçmiş ve gelecek gibi) ilgili hali, sol yarı küresi baskın insanlar tarafından sağ yarı küredeki yeni bir işlevden öğrenilmiş olabilir. Bu yeni işlev anlatımlaştırmaydı ve bunun tarihin belli bir döneminde tanrılar tarafından öğrenilmiş olduğunu düşünüyorum. Bu ne zaman olmuş olabilir? Bu soruya kesin bir cevap vermemiz mümkün olamayacak gibidir, zira gerçekleşmiş bir olay ile bir destan arasındaki ilişkinin keskin bir sınırı yoktur. Ayrıca geçmişe yönelik araştırmamız daima yazının gelişimiyle kısıtlıdır. Ama M.Ö. 3. binyılın ortalarında ya da biraz öncesinde, güney Mezopotamya’da medeniyetin yeni bir özelliği ortaya çıkmış gibidir. II. Erken Hanedanlar dönemi olarak bilinen dönemin öncesinde, kazılar bu bölgedeki şehirlerin ve kasabaların duvarlarla çevrili olmadığını, savunmasız olduklarını gösteriyor. Ama sonrasında, şehir gelişiminin ana bölgelerinde birbirinden ortalamada aynı uzaklıkta, duvarlı şehirler ortaya çıkıyor. Bu şehirlerde yaşayanlar aralardaki tarlaları işliyor, ara sıra da bu tarlaların kontrolü için kavga ediyordu. Aynı dönemde, Uruk’un kurucusu Emmerkar ve komşu şehir devlet Aratta ile ilişkilerini konu alanlar gibi, bildiğimiz ilk destanlar ortaya çıkmıştır. Konuları ise tam olarak bu komşu devletlerin ilişkileriydi.
***
Anlatımlaştırmanın geçmiş olayların bir kodlanması olarak ortaya çıktığını öne sürüyorum. Yazı, bu zamana kadar -ki icadından bu yana sadece birkaç yüzyıl geçmiştir- temel olarak bir stok gereci olarak, malları ve tanrının mülkünü kaydetmek amacıyla kullanılıyordu. Şimdi ise, tanrının emirlerini ve bu emirlerin yol açtığı olayları kaydetmenin bir aracı haline gelmişti. Bu olayların gerçekleştikten sonra anlatımı ise destanların anlatımlaştırılmasına dönüşmüştür. Önceki bölümde önerdiğim gibi okumak, çivi yazılarından sanrılanmak idiyse, bir sağ temporal lob işlevi olabilirdi. Ve bunlar geçmişin kayıtları olduğuna göre, tanrıların hatıralarının en azından geçici koltuğu, sağ yarı küre olacaktır.
***
Burada destanların Mezopotamya’da sabit çivi yazılı tabletlerden okunmasının, Yunanistan’daki bir aoidoi dizisi tarafından sözlü olarak baştan yaratılmasından ne denli farklı olduğuna dikkat edelim: Yunanistan’daki sözlü geleneğin gelişimine destek veren olası gelişmeler arasında; bir yandan sağ yarı küredeki ‘Apollo’nun ya da ‘Musa’ların hafızaya kaynaklık etmesi, diğer yandansa Akhileus’un anılarını destansı yapıya oturtabilmek için için anlatımlaştırmanın öğrenilmesinin gerekmesi sayılabilir. Sonrasında ise bilince geçişin kaosu içinde insan hem bu hafıza becerisini, hem de hatıraları anlatımlaştırma becerisini bir araya getirmiştir.
***
<!-- UNIT 044 | HEADING | Başlık: Analog ‘Ben’in Aldatmadaki Kök -->

Analog ‘Ben’in Aldatmadaki Kökeni
***
Bilincin sebeplerinden bir diğeri aldatma olabilir .Ama bu konuya etkin -kısa vadeli- aldatma ile ihanet de diyebileceğimiz uzun vadeli aldatmayı birbirinden ayırarak başlamalıyız. Birincisinin bir çok örneğine şempanzelerde de rastlarız. Dişi şempanzeler erkeğe kendisini cinsel bir pozisyonda ‘sunup’ dikkatini yemekten uzaklaştırarak erkeğin yiyeceğini kapar. Diğer bir örnekte, şempanze ağzına su doldurur, sevmediği bir bakıcıyı kafes parmaklıklarına yaklaşması için kandırıp suratına su püskürtür. İki örnekte de kullanılan aldatma, etkin öğrenmenin bir örneğidir: ödülü hemen ardından gelen bir davranış. Burada daha fazla açıklamaya ihtiyaç yoktur.
***
İhanet diyebileceğimiz aldatma, tamamen farklı bir konudur. Bir hayvan ya da bikameral insan için imkânsızdır. Uzun vadeli aldatma için etrafındakilerin o insanın davrandığını veya olduğunu sandığından tamamen farklı ‘davranan’ veya ‘olan’ bir analog benliğin icadı gereklidir. Böyle bir becerinin bu yüzyıllarda hayatta kalabilmek için ne kadar önemli olabileceğini hayal etmek zor değildir. Seslerine itaat eden bir adam, işgalciler tarafından alt edildikten sonra karısının tecavüze uğradığını gördüğünde, elbette, hemen harekete geçecek ve muhtemelen öldürülecektir. Ama bir insan içinde başka, dışında başka bir şey olabilir, nefret ve intikam hislerini bir kabulleniş maskesinin ardına saklayabilirse, hayatta kalacaktır. Daha sıradan bir senaryoya bakarsak, işgalci yabancıların muhtemelen yabancı bir dilde verdikleri emirlere yüzeysel olarak itaat ederken, “içinde” bu eylemlerine tezat oluşturan “düşünceler” barındırabilen, yüzüne gülümsediği adamdan tiksinebilen bir insanın kendisini ve ailesini yeni binyıla taşıması çok daha olası görünür.
***
<!-- UNIT 047 | HEADING | Başlık: Doğal Seçilim -->

Doğal Seçilim
***
Son yorumum, bilincin başlangıcında doğal seçilimin de rol almış olabileceği olasılığını akla getiriyor. Bu soruyu değerlendirirken, bilincin temelde dil temelinde öğrenilip başkalarına öğretilen kültürel bir olgu olduğunu, biyolojik bir gereksinim olmadığını çok açıkça belirtmek istiyorum. Diğer yandan, gerek o zaman için, gerekse günümüzde hayatta kalmaya yönelik bir değeri olduğu gerçeği, doğal seçilimin de bilince geçiş dönemine destek olmuş olabileceğini düşündürür.
***
M.Ö. 2. bin yılın bu korkunç son yüzyıllarında medeni dünyanın yüzde kaçlık bir bölümünün öldüğünü hesaplamak mümkün değildir. Sayıların çok büyük olduğunu düşünüyorum. İlk ölenler de bilinçsiz alışkanlıklarına göre yaşayanlar ve hayatlarına giren bu tuhaf işgalcilere saldırmasını söyleyen tanrıların emirlerine direnemeyenler olacaktır. Yani en inatçı bikamerallerin, tanıdık tanrılarına en sadık olanların yok olup daha itaatsiz, daha az bikameral genlerin sonraki nesillere geçmesine yol açmış olması olasıdır. Dilin evriminden bahsederken yaptığımız gibi burada da Baldwinci evrim prensibine başvurabiliriz. Bilincin her yeni nesil tarafından öğrenilmesi gerekiyordu ve biyolojik olarak öğrenmeye en uygun olanların hayatta kalması daha olasıydı. Sonraki bir bölümde göreceğimiz gibi, bikameral insanların doğrudan öldürüldüğüne dair İncil’de bile atıflar vardır[13].
***
<!-- UNIT 050 | HEADING | Başlık: Sonuç -->

Sonuç
***
Bu bölümün bilincin kökeniyle ilgili kanıtlar sunduğu düşünülmemelidir. Bu sorumluluk sıradaki bölümlerin omuzlarındadır. Bu bölümde amacım tanımsal ve kuramsaldı: M.Ö. 2. binyılın sonlarına doğru insan zihniyetindeki büyük değişimin neden ve nasıl gerçekleşmiş olabileceğine dair makul bir resim çizmeye çalıştım.
***
Özet olarak, bikameral zihnin bilince dönüşümü yolunda etkili olan bir çok etkenden söz ettim: (1) yazının gelişimiyle işitselliğin otoritesinin zayıflaması, (2) sanrısal kontrolün doğasından kaynaklanan kırılganlığı, (3) tarihi değişimlerin yarattığı kaos ortamından tanrıların işlevsizliği, (4) başkalarındaki farklılıkları gözlemlerken onlara ‘dahili’ bir sebep atfetme, destanlar üzerinden anlatımlaştırmanın öğrenilmesi, (6) aldatmanın hayatta kalma açısından değeri ve (7) bir tutam doğal seçilim.
***
Kapanışı tüm bunların kesinliği sorusuyla yapmak istiyorum. Bİlinç dünyaya ilk kez sadece bu zamanda mı geldi? En azından bazı bireylerin çok daha önceden bilinçli olmuş olması mümkün değil midir? Olabilir. Bireylerin zihinleri bugün birbirinden farklı olduğu gibi, eski çağlarda da bir bireyin, kültürün ya da grubun analog benlikleri olan mecazi mekanlar geliştirmeye başlamış olması mümkündür. Ama bikameral bir teokraside böyle sapkın bir zihniyetin kısa ömürlü olacağını ve bugün bilinç olarak andığımız kavramdan uzak olacağını düşünüyorum. Burada ilgilendiğimiz konu, kültürel normdur. Kültürel normun ciddi değişimler geçirdiğine dair kanıtlar ise sonraki bölümlerin konusudur. Bu geçişin en kolay gözlemlenebildiği üç bölge Mezopotamya, Yunanistan ve bikameral göçebelerin topraklarıdır. Sırasıyla bunları inceleyeceğiz. ________________
***
<!-- UNIT 054 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Atasözü 1:145 Edmund I. Gordon, Sumerian Proverbs, (Philedelphia, University Museum, 1959) s.113
***
<!-- UNIT 055 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] New York Times, 20/12/1970, s. 53
***
<!-- UNIT 056 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Romain F. Butin, “The Sarabit Expedition of 1930. IV, The Protosinaitic Inscriptions”, Harward Theological Review, 1932, 25, sf. 139-204
***
<!-- UNIT 057 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4]
***
<!-- UNIT 058 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] Nimet Osguç, “Assyrian trade colonies in Anatolia”, Archaeology, 1965, 4:250-255
***
<!-- UNIT 059 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Karl Polanyi, Trade and Market in the Early Empires (Glencoe: Free Press, 1957)
***
<!-- UNIT 060 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Bkz. Jerome J. Pollit, “Atlantis and Minoan Civilization: An Archaeological Nexus” ve Robert S. Brumbaugh, “Plato’s Atlantis”, Yale Alumni Magazine, 1970, 33, 20-29
***
<!-- UNIT 061 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Özellikle bkz. Critias, 108e-119e, passim.
***
<!-- UNIT 062 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] S. Marinatos, Crete and Mycaneae (New York: Abrams, 1960)
***
<!-- UNIT 063 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] New York Times, 28/09/1966, s.34
***
<!-- UNIT 064 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11]
***
<!-- UNIT 065 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] İllüstrasyonlar için bkz. W. Stevenson Smith, Interconnections in the Ancient Near East (New Haven: Yale University Press, 1965) sf. 220-221
***
<!-- UNIT 066 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] Zekeriya 13:3-4
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: Bölüm 4 -->

Bölüm 4
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: Mezopotamya’da Zihniyet Değişi -->

Mezopotamya’da Zihniyet Değişimi
***
M.Ö. 1230 civarında Asur tiranı I. Tukulti-Ninurta, dünya tarihinde kendisinden önce gelen her şeyden tamamen farklı bir taş sunak yaptırdı. Cephesindeki oymada Tukulti iki kez resmedilmiştir. Önce tanrısının tahtına yaklaşırken, sonra da tahtın önünde diz çökerken. Bu çifte resmin kendisi, dünya tarihinde hiç bir kralın daha önce görülmediği bu yalvaran duruşun etkisini artırır. Gözlerimiz ayaktaki kraldan, hemen önündeki diz çöken krala doğru inerken, gördüğümüz şey hareketli bir resim kadar sezgiseldir -ki sanatsal bir keşif olarak da etkileyicidir. Ama çok, çok daha dikkate değer olan, zalim Asur imparatorlarının ilkinin önünde diz çöktüğü tahtın boş olmasıdır. Tarihte daha önce hiç bir kral diz çökerken resmedilmemiştir. Daha önceki hiç bir sahne, orada olmayan bir tanrıya işaret etmemiştir. Bikameral zihin, artık çökmüştür.
***
II.2’de gördüğümüz gibi Hammurabi daima son derece mevcut bir tanrıyı dikkatle dinlerken ve ayakta resmedilmiştir. Döneminden kalma sayısız silindir mühür, diğer insanların da insan görünümlü tanrıların aynı ölçüde gerçek figürlerini göz göze dinlerken veya onlara takdim edilirken gösterir. Tukulti’nin bu sunağı tanrılarla insanlar arasındaki ilişkilerin önceki tüm tasvirlerine karşı şok edici bir tezat oluşturur. Bu basit bir sanatsal ifade deneyi değildir. Tukulti’nin diğer sunak sahnelerinde de tanrılar bulunmaz. Tukulti’nin döneminden silindir mühürler de kralı, kimi zaman bir simgeyle belirtilse de ‘orada olmayan’ tanrılara yaklaşırken gösterir. Bu kıyaslamalar, Mezopotamya’da bikameral zihnin Hammurabi ile Tukulti arasında bir zamanda çöktüğüne dair güçlü ipuçlarıdır. Bugün Berlin Müzesi’nde bulunan Tukulti sunağının ön yüzündeki oyma. Tukulti, tanrısının boş tahtının önünde önce ayakta, sonra diz çökmüş halde betimlenmiştir. İşaret parmağının vurgusuna dikkat ediniz.
***
Tukulti’den ve döneminden kalan çivi yazıları da bu hipotezi doğrular niteliktedir. Tukulti-Ninurta Destanı[1] olarak bilinen metin, Hammurabi’den sonraki tarihi belirli ve iyi korunmuş ilk önemli belgedir. Hammurabi zamanında tanrıların insanlar arasındaki daimi, değişmez varlıklarına ve insan eylemlerini yönlendirdiklerine dair şüphe yoktur. Diğer yandan, Tukulti’nin bu propagandamsı destanının başlangıcında Babil tanrıları, kendilerine özen göstermeyen Babil Kralı’na sinirlenmiştir. Bu yüzden şehirlerini terk edip insanlarını ilahi rehberlikten yoksun bırakırlar. Böylece, Tukulti’nin Asur ordusunun zaferi garantilenir. Hammurabi’nin Babil’inde tanrıların herhangi bir koşul altında, insan kölelerini terk etmesi fikri bile imkansızdır. Dünyada ilk kez görülür Dahası, bu kavrama M.Ö. ikinci bin yılın son üç yüz yılından kalan tüm yazılarda rastlıyoruz. Tukulti döneminden bir tablet şöyle diyor: Tanrısı olmayan adam sokakta yürürken, Baş ağrısı onu giysi gibi sarar Bikameral zihnin çöküşü daha önce öne sürdüğümüz gibi sağ yarı kürenin temporal bölgelerinin istem dışı sönümlenmesiyle ilgiliyse, bu söz daha da ilginç hale gelir.
***
Aynı dönemden  kalan, ilk kelimeleri olan  Ludlul bel nemeqiy ile anılan üç meşhur tablet ve biraz şüpheli dördüncü bir tablet vardır. Başlık “Bilgeliğin efendisini öveceğim” olarak tercüme edilir. Burada ‘bilgelik’ temelsiz bir modern dayatmadır. Çeviri “talihsizlikleri kontrol etme yeteneği” veya “becerisi”ne daha yakın olmalıydı. Burada adı geçen ‘efendi’ Babil’in en büyük tanrısı, Marduk’tur. Hasarlı ilk tabletin okunabilen ilk satırları şöyledir:
***
Tanrım beni terk etti ve kayboldu. Tanrıçam beni ihmal etti ve uzakta duruyor. Yanımda yürüyen iyi melek gitti. Bu bikameral zihnin de facto çöküşüdür. Konuşan, üçüncü tablette belirtildiği üzere, muhtemelen Tukulti’ye bağlı feodal bir toprak ağası olan Subşi-Meşre-Şakkan’dır. Tanrıların gidişinden sonra, kralının kendisine karşı nasıl da yatıştırılamaz şekilde öfkelendiğini, bir şehrin yönetimindeki feodal rolünün nasıl elinden alındığını, böylece toplumdan nasıl dışlandığını anlatır bize. İkinci tablet, bu tanrısız halinde nasıl da hastalıkların ve talihsizliklerin hedefi haline geldiğinden bahseder. Tanrılar onu niye terk etmiştir? Onları geri getirmeyi başaramayan tapınmaları, duaları ve kurbanları sıralar. Rahiplere ve alamet-yorumcularına başvurur ama yine de:
***
<!-- UNIT 008 | HEADING | Başlık: Tanrım imdadıma yetişip elimde -->

Tanrım imdadıma yetişip elimden tutmadı,
***
Tanrıçam da bana acıyıp yanımda yürümedi.
***
Üçüncü tablette, başına gelenlerin hepsinin ardında yüce Marduk’un bulunduğunu fark eder. Marduk’un melekleri rüyalarına bikameral şekilde girip, Marduk’un kendisinden gelen teselli sözleriyle ve refah vaatleriyle konuşur. Bu teminat sayesinde Şubşi dertlerinden ve hastalıklarından kurtulur ve “rüzgarın hatalarımı alıp götürmesini sağlayan” tanrıya şükretmek için Marduk’un tapınağına gider.
***
Dünya dinlerinin kudretli temaları burada ilk kez seslendirilmiştir. Tanrılar bizi neden terk etti? Bizi bırakan dostlar gibi, gücenmiş olsalar gerek. Talihsizliklerimiz, kabahatlerimizin cezasıdır. Dizlerimizin üstüne çöküp affedilmek için yalvarmaya başlarız.Sonra da tanrı kelamının geri gelmesiyle kurtuluruz. Güncel dinin bu yönlerinin açıklaması bikameral zihinde ve bu dönemdeki çöküşündedir.
***
Kurallar ve cezalar uzun süredir bilinir. Tanrılar bunları belirler, insanlar da itaat ederdi. Fakat, ‘doğru’ ve ‘yanlış fikirleri, iyi bir adam ve bu adamın günahlarından ilahi bağışlanma sayesinde kurtulması teması ortaya ancak işitsel sanrıların neden artık duyulmadığının sorgulandığı bu dönemde ortaya çıkmıştır. Aynı ‘kayıp tanrılar’ teması, Babil Teodisi[2] olarak bilinen tabletlerde de göz önündedir. Acı çeken biri ile ona fikir veren dostu arasındaki bu diyalog daha sonraki bir tarihten, belki M.Ö. 900 civarından kalmadır ama aynı feryatları barındırır. Tanrılar bizi neden terk etti? Her şeyi onlar kontrol ettiğine göre neden bizim başımıza talihsizlikler yağıyor? Şiir ayrıca yeni bir birey anlayışı ile, bilince işaret eden bir analog ‘ben’ ile doludur. Sonraki tarih boyunca yankılanacak bir haykırışla son bulur:
***
Beni başlarından atan tanrılar bana yardım etsin, Beni terk eden tanrıça bana merhamet etsin.
***
Buradan Eski Ahit’in mezmurlarına giden yol uzun değildir. Burada belirttiğim metinden önceki edebiyatta böyle endişelere dair tek bir iz dahi yoktur.
***
İşitsel sanrıların insan zihniyetinden kaybolmasının sonuçları derin ve yaygındır ve bir çok farklı seviyede ortaya çıkar. Bunlardan biri, otoritenin kendisiyle ilgili karışıklıktır. Otorite nedir? Kendilerine rehberlik edecek tanrıları olmayan yöneticiler tutuk ve özgüvensizdir. Alametlere ve fala başvururlar -ki bu konuları birazdan ele alacağız. Daha önce de belirttiğim gibi, işitsel sanrıların yokluğunda zulüm ve baskı, hükümdarların yetkilerini tebalarına dayatma araçları olmuştur. Tanrıların yokluğunda kralın otoritesi bile sorgulanabilir. Çağdaş anlamıyla isyan, mümkün hale gelir.
***
Tukulti’nin başına gelen de bu yeni tür isyandır. Asur için Dicle’nin Aşur’a göre karşı kıyısında bir kent kurup, bu kente tanrı tanımazca kendi adını verdi: Kar-Tukultininurta. Ama kendi oğlu ve halefinin önderlik ettiği tutucu asilzadeleri onu yeni şehrine hapsedip, şehri taş taş üstünde kalmayacak şekilde yakmıştır. Ateşli ölümü onu ve şehrini
***
efsanelere gömer (Eski Ahit’in muğlak tarihinde Nemrud[3](Tekvin:10) olarak ,Yunan mitlerinde ise Kral Ninos[4] olarak belirir). Düzensizlik ve toplumsal kaos, elbette daha önce de görülmüştür. Ama bikameral çağın tanrıya itaatkar hiyerarşilerinde böyle bir başkaldırıyı ve kral cinayetini hayal etmek mümkün değildir.
***
Ama çok daha önemli olan, bikameral zihnin ve ilahi otoritenin çöküşüne tepki olarak bazı yeni kültürel temaların ortaya çıkmasıdır. Tarih, ilişkisiz yenilikler arasında sıçramalarla değil, yakın geçmişin seçilmiş özelliklerinin vurgulanmasıyla hareket eder. İnsan tarihinin, ilahi otoritenin kaybına tepki olarak ortaya çıkan bu yönleri de bikameral dönemden gelen gelişmeler ve vurgulardır.
***
<!-- UNIT 019 | HEADING | Başlık: Dua -->

Dua
***
Klasik, yani M.Ö.2500 civarında yazı tarafından zayıflatılmadan önceki bikameral zihinde, sanrılanan seslerin tereddütsüz olduğunu ve bu yüzden duaya gerek olmadığını öne sürüyorum. Yeni bir durumla ya da stresle her karşılaşıldığında, sesler ne yapılması gerektiğini söylüyordu. Günümüzün sanrılanan şizofrenlerinde durum tam olarak budur. Sesleri duymak için yalvarmaları gerekmez. Yalvardığı görülen bazı hastalar olsa da bu yalnızca sesleri aynı sıklıkta duymamaya başladıkları tedavi sürecinde ortaya çıkar. Ancak M.Ö. üçüncü bin yılın sonlarına doğru medeniyetler ve aralarındaki ilişkiler karmaşıklaşırken, ara sıra tanrılardan bazı taleplere cevap vermeleri istenmiştir. Ancak bu talepler genellikle dua olarak niteleyebileceğimiz şeyler değildir. Heykel yazıtlarının çoğunun sonunda görülen bir çok stilize bedduadan: Bu imgeye her kim zarar verirse, Enlil onun adını yok ede ve silahlarını kıra![5]
***
veya, Gudea’nın Lagaş’taki büyük silindir yazıtlarında tanrılarına sunduklarına benzer övgülerden oluşurlar. Ancak Gudea’nın A silindirinde ilahi annesine yönelttiği, bir rüyanın anlamını açıklamasını istediği son derece gerçek duaları kayda değer bir istisnadır. Gizemli Gudea ile ilgili bir çok şey gibi bu da istisnaidir. İlahi tapınmanın merkezi eylemi olarak dua, ancak tanrılar insanlarla “yüz yüze” konuşmaz olduktan sonra yaygınlaşır (Tesniye 34:10’da belirtildiği gibi). Tukulti’nin zamanında yeni olan kavram, M.Ö. birinci bin yıl boyunca gündelik hayatın bir parçası haline gelir. Bunların tümünün bikameral zihnin çöküşünün sonuçları olduğunu savlıyorum. Tipik bir dua şöyle başlar:
***
Ey efendim, güçlü olan, meşhur olan, her şeyi bilen, muhteşem olan, kendini yenileyen, mükemmel olan, Marduk’un ilk çocuğu…. satırlar ve sıfatlar boyunca devam eder, kült merkezlerini sağlam tutan, tüm kültleri kendinde toplayan… belki de artık duyulamayan tanrısal varlıkların hiyerarşisindeki kaosa işaret eder,
***
<!-- UNIT 023 | HEADING | Başlık: tüm insanları gözetirsin, yalv -->

tüm insanları gözetirsin, yalvarışlarını kabul edersin…
***
Daha sonra yalvaran, kendisini ve dileğini sunar: Ben Balasu, tanrısının oğlu, ki tanrısı Nabu’dur ve
***
çok hasta bir kimseyim, senin önünde eğiliyorum… Ey efendim, tanrıların Bilgesi, kendi ağzından bana iyilikler
***
emret. Ey Nabu, tanrıların Bilgesi, senin ağzınla canlı kalayım[6]... Tanrıya övgüyle başlayıp kişisel dileklerle sonlanan genel dua şablonu, Mezopotamya zamanlarından beri pek değişmemiştir. Tanrının böyle yüceltilmesi, hatta ilahi tapınma fikri bile, tanrıyla insanın bin yıl önceki gündelik, yüz yüze ilişkisine tezat oluşturur.
***
<!-- UNIT 027 | HEADING | Başlık: Meleklerin Kökeni -->

Meleklerin Kökeni
***
Neo-Sümer diye anılan dönemde yani M.Ö. 3. binyılın sonlarında, grafikler, özellikle de mühür silindirleri “sunum” sahyneleriyle doludur: çoğunlukla dişi olan küçük bir tanrı, bir bireyi -muhtemelen mührün sahibini- büyük bir tanrıya tanıtır. Bu bikameral bir krallıkta yaşandığını savladığımız durumla tamamen tutarlıdır: her bireyin, o birey adına daha ‘yüksek’ tanrılarla iletişim kuran kişisel tanrıları vardır. Bu tanıtma ve aracılık sahneleri, M.Ö.2. bin yılda da devam eder. Ancak sonra, dramatik bir değişim ortaya çıkar. Önce, Tukulti-Ninurta’nın sunağında gördüğümüz gibi, büyük tanrılar bu sahnelerden kaybolur. Daha sonra bireyin kişisel tnarısının bireyi tanrının bir simgesine sunarken görüldüğü bir dönem başlar. Ve sonra, M.Ö. 2. binyılın sonunda, kayıp tanrılarla yalnız, ümitsiz kulları arasında habercilik görevini üstlenen insan-hayvan melezi yaratıkların başlangıcını görürüz. Bu haberciler daima yarı kuş yarı insan oluyordu. Bazen iki çift kanadı olan, tanrılar gibi taçlanmış, sıklıkla bir arınma töreninin malzemelerini barındıran bir torbayı tutan sakallı bir adamdır. Göksel sarayların bu personeline Asur mühür silindirlerinde ve oymalarında artan bir sıklıkla rastlanır. İlk örneklerde bu melekler, ya da Asurologların deyişiyle ‘cin’ler, eski sunum sahnelerindeki gibi, bireyi tanrının simgesine sunarken gösterilir. Ama kısa süre sonra bu da terk edilir. M.Ö. 1. binyılın başlarında, bu melekleri bazen insanlarla beraber, bazen diğer melez varlıklarla mücadele içinde, çok çeşitli sahnelerde buluruz. Bazen kafaları kuş kafasıdır. Ya da M.Ö. 9. yüzyılda Nemrud’un sarayına bekçilik edenler veya M.Ö. 8. yüzyılda Horsabad kapılarını koruyanlar gibi, insan kafalı, kanatlı boğalar ya da kanatlı aslanlar oluyorlardı. Bazen ise, M.Ö. 9. yüzyılda Asurnasirpal’da bir duvar oymasındaki gibi, şahin kafalı, geniş kanatlı şekilde küçük bir kovaya batırılımış bir koniyle beraber bir kralın ardından gelir şekilde resmediliyorlardı -vaftiz benzeri bir sahne. BU betimlerin hiç birinde melek konuşuyor ya da insan dinliyor gibi değildir. Önceki bikameral eylemin işitsel gerçekliğinin, sessizliği kabullenilmiş bir ilişkiye dönüştüğü, sessiz ve görsel bir sahnedir. Eski ilişki ‘mitolojik’ dediğimiz hale gelmiştir.
***
<!-- UNIT 029 | HEADING | Başlık: İblisler -->

İblisler
***
Tanrıların gidişiyle ortaya çıkan boşluğu doldurmak için melekler yeterli değildi. Ayrıca melekler büyük tanrıların habercileri oldukları için, genellikle karlla veya lordlarla ilişkilendiriliyordu. Artık kişisel tanrılarından yardım alamayan sıradan halk için, günlük hayatı korkunç gölgesi altına alan çok daha farklı, yarı-tanrısal bir varlık ortaya çıkmıştı.
***
Habis iblislerin insan tarihine bu dönemde girmiş olmasının sebebi nedir? Konuşma, anlaşılmaz bile olsa insanın diğerleriyle iletişiminin temel unsurudur. Karşı taraf selamlamaya cevap vermiyorsa, düşmanca bir davranış beklentisi oluşur. Kişisel tanrılar sessiz olduklarına göre, ya öfkelidirler ya da düşmanca tavırlar içindedirler. İnsanlık tarihinde ilk kez bikameral zihnin çöküşü esnasında ortaya çıkan “kötülük” kavramının altında bu mantık yatar. Tanrıların bizi istedikleri gibi yönettiklerinden şüphe olmadığına göre, bize zarar verme arzularını yatıştırmak, onlarla yine dostane ilişkileri içine girmek için ne yapabiliriz? İşte bu bölümde daha önce değindiğimiz dua ve kurban uygulamalarının, tanrı karşısındaki alçak gönüllülüğün kaynağı budur.
***
Tanrılar, sadece peygamberler veya kâhinler denen özel insanlarla iletişim kuracak şekilde ortadan kaybolur, ya da insanlarla yalnızca melekler ve alametler aracılığıyla muğlak bir iletişim kurarken; oluşan güç boşluğunu iblis inancı doldurur. Mezopotamya’nın havası iblislerle kararmıştır. Doğa olayları insanlara karşı düşmanlık olarak algılanır: çölü kasıp kavuran kum fırtınası iblisi, ateş iblisi, dağın ardında doğan güneşi koruyan akrep-adamlar, canavar rüzgar iblisi Pazuzu, kötücül Çömelir, salgın iblisleri ve köpeklerin kovabildiği korkunş Assaper iblisleri. İblisler tenha yerlerde, uyurken, yemek yerken, içerken ya da özellikle doğum sırasında insanları ele geçirmek için hazırda beklerdi. İnsanlığın tüm hastalıklarının kaynağı iblislerdi. İblisler tanrılara bile saldırabiliyor, tanrıların insan işlerinin kontrolünü bırakmış olmaları bu şekilde açıklanabiliyordu.
***
Bu habis tanrısal varlıklara -bikameral çağda düşünülemeyecek bir kavram- karşı korunmanın çok çeşitli yöntemleri vardı. M.Ö. 1. binyılın başlarından kalma, boyuna veya bileğe takılan binlerce koruyucu muska bulunmuştur. Çoğunlukla gücü etkisiz kılınacak belli bir iblis,, kimi zaman kötülüğü kovan rahipler tarafından alt edilmiş şekilde betimleyen bu muskaların altında da büyük tanrıy bu korkunçluğa karşı harekete geçirmeye yönelik bir dua bulunurdu: “[dua] Şu evime yaklaşan varlık beni korkutup yatağımdan kaldırıyor, beni ürkütüyor, bana kabuslar gördürüyor.
***
Yeraltı dünyasının prensi Ninurta’nın emriyle yeraltı dünyasının kapıcısı tanrı Bine onu durdursun. Babil’de Esaglia’da yaşayan Marduk’un emriyle. Kapı ve sürgü bilsin ki ben bu iki Efendi’nin koruması altındayım.7
***
M.Ö. birinci binyıl boyunca bu habis güçlere karşı çıkmak için tüm Mezopotamya’da sayısız ayin, iman içinde dualar mırıldanılarak gerçekleştiriliyordu. Araya girmeleri için büyük tanrılara yakarılıyordu. Tüm hastalıklar, ağrılar ve acılar iblislere mal edilir olmuş, sonunda tıp şeytan çıkartmaya dönüşmüştü. Bu iblis karşıtı uygulamalara ve bunların yaygınlıklarına dair bildiklerimizin çoğu, M.Ö. 630 civarında Aşurbanipal tarafından Nineveh’te toplanan devasa bir koleksiyondan gelir. Bu kütüphaneden çıkan binlerce tablet, bu tür şeytan çıkartma ayinlerini betimlerken, binlercesi de birbiri ardına alametler sıralar; çürük ete üşüşen sinekler gibi çürüyen bu medeniyete üşüşen iblisleri betimler.
***
<!-- UNIT 036 | HEADING | Başlık: Yeni Bir Cennet -->

Yeni Bir Cennet
***
Daha önceki bölümlerde gördüğümüz gibi, hizmetkarları seslerini her yerde duyabilse de, gelenelsel olarak tanrıların belirli bir konumları vardı. Bunlar çoğunlukla zigguratlar ya da ev içi mabetleri gibi yerlerdi. Bazı tanrılar güneş, ay, yıldızlar gibi göksel varlıklarla ilişkilendirilse ve Anu gibi en büyükleri göklerde yaşasa da, tanrıların büyük çoğunluğu, insanlarla beraber yeryüzünde yaşıyordu. Tanrıların seslerinin artık duyulmaz olduğu M.Ö. 1. binyıla girerken bunların tümü değişir. Dünya melekler ve iblislere bırakıldığında, kayıp tanrıların artık gökyüzünde Anu’yla beraber oldukları inancı yaygınlaşır. Meleklerin daima kanatlı olmasının sebebi budur: onlar tanrıların yaşadığı göklerin habercisidir.7
***
Asur edebiyatında gök ya da cennet anlamındaki kelimenin tanrılarla birlikte kullanımı giderek artar. M.Ö. 7. yüzyılda büyük tufan öyküsü (Kitabı Mukaddes’teki öykünün kaynağı) Gılgameş öykülerine eklendiğinde, tanrıların dünyayı terk etmelerinin sebebi olarak gösterilir: “Sel karşısında tanrılar bile korkuyla dolmuştu.
***
<!-- UNIT 039 | HEADING | Başlık: Kaçarak Anu’nun göğüne yükseld -->

Kaçarak Anu’nun göğüne yükseldiler”9
***
Önceden dünyevi olan tanrıların böyle gökselleştirilmesi, zigguratların inşasındaki önemli bir değişimle de doğrulanır. II.2’de gördüğümüz gibi, Mezopotamya tarihinin asıl zigguratları gigunu denen, tanrının insan klelerinin ayinlerinde “yaşadığı” merkezi ve büyük bir odanın etrafına inşa edilirdi. Ancak M.Ö. 2. binyılın sonlarında ziggurat kavramı tamamen değişime uğramış gibidir. Artık merkezi bir oda yoktur ve tanrıların heykelleri de ayinlerin merkezi olmaktan çıkar. Zira kutsal ziggurat kulesi, artık tanrıların içinde kayboldukları göklerden dünyaya inişlerini kolaylaştıran bir iniş platformudur. M.Ö. 1. binyıldan metinler bunu doğrular, hatta bir “gök kayığından” bile bahseder. Bu değişimi tam olarak tarihlemek zordur zira kalan zigguratlar çok hasarlıdır. Daha da kötüsü, bazıları “restore” edilmiştir. Ancak Tukukti-Ninurtanın yönetimiyle başlayan dönemde Asurların inşa ettiği zigguratların tümünün bu türden olduğunu düşünüyorum: eskisi gibi dünyevi tanrıların evleri değil, tanrıların gökten dönüşü için devasa platformlar. Yeni kazılar ışığında Sargon’un devasa şehri Khorsabad için M.Ö. 8. yüzyılda inşa ettiği zigguratın yedi katlı olup etrafındaki şehrin 45 metre üzerine kadar tırmandığı hesaplanmıştır. Zirvesinde sesi duyulamasa da hala Asur’un sahibi kabul edilen tanr Aşur’a adanmış bir mabet bulunur. Khorsabad’da Aşur’un başka tapınağı yoktur. Tapınaktan aşağı inen merdiven önceki zigguratlardaki gibi düz değildir. Aşur şehre geri dönerse, kuleden inebilmesi için binanın erkezinden dönerek inen spiral bir rampa vardır.
***
Benzer şekilde Yeni-Babil’in ziggurat’ı da İncil’deki Babil Kulesi de, bikameral çağdaki gibi “tanrı evleri” değil, gökselleşmiş tanrılar için iniş platformlarıydı. M.Ö. 7 ve 6. yüzyıllarda inşa edilen 100 metre yüksekliğindeki ve yine yedi katlı olan bu yapının zirvesinde, parlak mavi kaplamalı bir Marduk tapınağı vardı. Tapınağın adı, işlevini gösteriyordu: E-temen-an-ki: Tapınak (E) karşılama platformu (temen) gökle (an) yer arasında (ki).10 Yaradılış kitabının başka türlü anlamlandırılamayan bir pasajı (11:2-9) Yahweh’in tam da böyle bir inişi hakkındaki bir Yeni Babil efsanesinin yeniden yazımı olabilir: Yahweh diğer tanrılarla beraber “şehri ve kuleyi görmek üzere aşağı iner” ve bunun ardından “birbirlerinin sözlerini anlayamamaları için dillerini karıştırır.” Bu son kısım, sanrı seslerin azalırken anlaşılmaz hale gelişinin bir anlatımı olabilir.
***
Dinmek bilmez merakı sayesinde Herodot, M.Ö. 5. yüzyılda Etemenanki’nin dik merdivenlerini ve spiral rampalarını tırmanarak tepede bir tanrı veya put olup olmadığını araştırmıştı: Tukulti’nin sunağında olduğu gibi, burada da boş bir tahttan başka bir şey yoktu.11 *** FALCILIK
***
<!-- UNIT 043 | HEADING | Başlık: *** -->

***
***
Şimdiye kadar yalnızca bikarmeral zihnin çöküşüyle ilgili kanıtları inceledik. Kanıtlar bence oldukça somuttur. Rölyeflerde ve mühür silindirlerinde tanrıların görülmemesi, sessiz çivi yazılarından yükselen, kayıp tanrıları anlatan feryatlar, duaya verilen önem, melekler ve iblisler gibi sessiz tanrısal varlıkların ortaya çıkışı, yeni cennet fikri… Bunların hepsi tanrı adı verilen sanrı seslerin artık insanlığın rehberliğini yapmadığına işaret eder.
***
Peki onların işlevini ne üstlenmiştir? Eylem nasıl başlatılır? Sanrı sesler, davranışın artan karmaşıklığı karşısında yetersiz kalmışsa, kararlar nasıl alınabilir? Öznel bilinç, yani bir “ben”in içinde dilsel metaforlar temelinde alternatif eylemleri ve sonuçlarını anlatımlaştırabileceği bir işlem mekanının gelişimi, bu sorunun bir sonucuydu. Ama tarihte daha ilkel ve bilinçten önce ortaya çıkmış ve bilinçle paralel ilerlemiş bir çözüm vardır: “Falcılık.” Artık sesi çıkmayantanrıların sözlerini sezme çabaları şaşırtıcı bir çeşitlilik ve karmaşıklık sergiler. Bu çeşitliliğin tarihte ortaya çıkışlarına göre sıralanabilecek ve bilinç yönünde ilerleyen sıralı yaklaşımlar olarak yorumlanabilecek dört ana grupta incelenebileceğini düşünüyorum. B dört ana grup alametler, kura, görücülük ve spontane kâhinliktir.
***
<!-- UNIT 046 | HEADING | Başlık: Alametler ve Alamet Metinleri -->

Alametler ve Alamet Metinleri
***
Sessiz tanrıların iradesini keşfetmenin en ilkel, sarsak ancak kalıcı yöntemi, sıradışı veya önemli olay dizilerinin basitçe kaydedilmesiydi. Tüm diğer fal tüllerinin aksine, tamamen edilgendir. Tüm memeli sinir sistemlerinin ortak bir özelliğinin doğal uzantısıdır: organizma A’dan sonra B’yi deneyimliyorsa, A tekrar gerçekleştiğinde B’yi bekleme eğiliminde olacaktır. Alametler temelde bu ilkenin dille ifade edilmiş hali olduklarına göre, alametlerin kökeninin medeni kültürden ziyade hayvan doğasında bulunduğunu söyleyebiliriz.12 Alametler, yani tekrarlanması beklenebilecek olay dizileri, olasılıkla bikameral zamanlarda da yüzeysel şekilde mevcuttu ancak çok önemsenmiyordu. Yeni durumlarda tüm kararları Tanrıların sanrı sesleri verdiği için, bu olay dizilerini incelemek için bir sebep de yoktu. Örneğin Sümer’de tek bir alamet metni bile yoktur. Alametlerin ilk izleri Sami ırkından Akkad’larda görülse de, bu metinlerin her yere ve hayatın her alanına değecek şekilde yayılması, M.Ö. 2. binyılın sonlarında, bikameral zihnin kaybıyla beraber gerçekleşmiştir. M.Ö. 1. binyılda devasa koleksiyonlar ortaya çıkmıştır. Kral Aşurbanipal’ın Nineveh’teki M.Ö. 650’ye tarihlenen kütüphanesindeki 20-30 bin tabletin en az yüzde otuzunu alamet edebiyatı oluşturur. Bu arıntılı, mantıkdışı koleksiyondaki her madde bir “eğer “cümlesi, yani protaz ile başlar ve “öyleyse” cümlesi yani adopoz ile devam eder. Birçok alamet sınıfı vardı. Gündelik hayatla ilgili dünyevi alametler: Bir kasaba bir tepenin üzerine kurulmuşsa, Bu durum o kasabada yaşayanlar için iyi değildir. Kazılan temelde siyah karıncalar görülürse,
***
O ev inşa edilecektir ve evin sahibi yaşlanacak kadar uzun yaşayacaktır. Bir at, bir adamın evine girip de bir eşeği veya insanı ısırırsa, O evin sahibi ölecek, ailesi dağılacaktır. Eğer kasaba meydanına bir tilki girerse,
***
O kasaba yıkılacaktır. Eğer bir insan yanlışlıkla bir kertenkelenin üzerine basıp onu öldürürse, Rakiplerine üstün gelecektir.18
***
Alamet metinleri bu biçimde sonsuz sayıda çoğalarak hayatın, daha önceki zamanlarda tanrıların rehberliğine tabi olan tüm öğelerine değinir. Bilincin daha karmaşık biçimde yaptığı işleri, sözel formüllerle yapan, ilk anlatımlaştırmalar olarak da düşünülebilirler. Öngörünün alametle arasında mantıksal bir bağ nadiren bulunur. Bağlantı çoğu zaman kelimelerin sessel ilişkileri ya da yan anlamları kadar basittir.
***
“Eğer bir fetüs…” diye başlayan, insan ve hayvan doğum kusurları ile ilgili alametler de vardı.14 Tıp bilimi aslında tıbbi alametlerle “büyük rahip hasta bir adamın evine girdiği zaman” diye başlayıp çeşitli semptomlarla ilişkilendirilmiş, az-çok mantıklı teşhislerle devam eden bir dizi metin üzerine kurulmuştur.15 Alametler müşterilerin ya da karşılaşılan şahsın yüz veya vücut özelliklerine dayanır. Bunlar ayrıca bu insanların nasıl göründüklerine dair de elimizdeki en iyi tasvirlerdir.16 Zamanla ilgili alametler de bulunur: belli işler için hangi ayların uygun, hangilerinin uygunsuz olduğunu belirten ay takvimleri ve her ayın uğurlu ve uğursuz günlerini belirten gün takvimleri. Meteoroloji ve astrolojinin başlangıcı kabul edilebilecek alametler: güneş, gezegenler, yıldızlar ve ay ile ilgili olgulara, ilgili kaybolma zamanları ve koşullarına, tutulmalara, harelerle ve tuhaf bulutlarla ilgili alametlere, şimşek ve yağurun ilahi anlamlarına, savaş ve barışa, hasat ve su baskını öngörüleri olarak dolu ve depreme, ya da gezegenlerin, özellikle de venüs’ün sabit yıldızlar arasındaki hareketlerine ayrılmış binlerce tablet vardır. M.Ö. 5. yüzyıla gelindiğinde, yıldızların, artık aralarında yaşayan sessiz tanrıların niyetlerini öğrenmek için kullanımı, doğum sırasında yıldızların konumunun çocuğun geleceği ve kişiliği hakkında öngörüler sağlayan, tanıdığımız burçlara dönüşmüştür. Tarih de, muğlak olmakla beraber bu alamet metinleriyle başlar. Bazı erken dönem metinlerinin adopozları, yani “öyleyse” cümleleri, historiografinin özgün ve Mezopotamya’ya özel bir çeşidiyle zayıf da olsa bazı tarihsel bilgiler barındırıyor olabilir.17 Tanrılardan yoksun kalan insan, tıpkı annesinden ayrılmış bir çocuk gibi, dünyasını korku ve titreme içinde öğrenmek zorunda kalmıştır. Rüya alametleri önemli bir fal kaynağı haline gelmişti (hala da öyledir)18. Özellikle M.Ö. 1. binyıl boyunca, yani geç-Asur döneminde rüya alametleri, rüya olayı ile olayın adopozunun bağlantılı olduğu ilkesinin ön planda olduğu Ziqiqu gibi rüya kitaplarında toplanmıştır. Örneğin, rüyada mühür silindirini kaybettiğini görmek, bir oğlun öleceğine delalettir. Ancak herhangi türden alametlerin de sınırları vardır: Alametlerin gerçekleşmesi beklenmelidir, oysa yeni durumlar beklemez.
***
<!-- UNIT 052 | HEADING | Başlık: Kura -->

Kura
***
Kura veya kura çekme, etken olması ve yeni durumlarda tanrılardan belirli sorulara cevap almak amacı gütmesi açısından alametlerden farklıydı. İşaretli çubukları, taşları, kemikleri ya da baklagilleri yere atarak; bir kâsede duran bir çoğunun arasından birini seçerek veya bu işaretleri aralarından biri yere düşene kadar bir kumaşın içinde sallayarak gerçekleştirilirdi. Bazen bir evet ya da hayır cevabı almak, bazen de bir grup insan, plan ya da alternatif arasından birini seçmek amacıyla yapılırdı. Ancak bu basitlik - hatta bizim için yüzeysellik- buradaki derin psikolojik sorunu görmemize ve büyük tarihi önemini takdir etmemize engel olmamalıdır. şans oyunlarının çeşitliliğine, zar atmaya, rulet tekerlerine vs. o kadar alışkınız ki, bu uygulamanın tarihi önemini gerçekten kavramamız oldukça güç. Çok yakın geçmişe kadar “şans” diye bir kavramın var olmadığını bilmek, burada bize yardımcı olabilir. Yani bir konuya, yere sopalar ya da fasulyeler atarak karar verme fikrinin icadı (bunu bir icat olarak düşünmek bile ne tuhaf!) insanlığın geleceği için son derece önemliydi. Zira şans diye bir şey olmadığı için, sonuca sebep olan şey, niyetlerini anlamaya çalıştığımız tanrılar olmak zorundaydı.
***
Kura psikolojisine gelirsek, burada dikkatinizi iki noktaya çekmek istiyorum. Öncelikle bu uygulama kültürel olarak ve sadece tek bir amaçla icat edilmiştir: Bikameral zihin çöktükten sonra, tanrıların dilsel olarak kodlanmış seslerinin duyulabildiği zamanlarda sahip oldukları erişilebilirliği ortadan kalkmış olan sağ yarıküre işlevlerinin yerini almak. Mekan ve örüntü verilerinin baskın olarak sağ yarıkürede işlendiklerini laboratuvar araştırmalarından biliyoruz. Koh’un Blok Testindeki gibi parçaları birleştirerek örüntüler elde etmede, bir örüntüdeki noktaların konumunu ve sayısını ya da ezgiler gibi ses örüntülerini algılamada sağ yarıküre daha başarılıdır.19 Kuranın çözmeye çalıştığı sorun da aynı türdendir: örüntünün parçalarını sıraya koymak, kimin ne yapacağını veya hangi toprak parçasının kime verileceğini belirlemek. Daha basit toplumlarda bu tür kararların temelde sağ yarı kürede bulunan ve tanrılar olarak anılan sanrı sesler tarafından kolayca verildiğini savunuyorum. Tanrılar belki de bu kararların giderek artan karmaşıklığı yüzünden bu işlevi yerine getirememeye başladıktan sonra, kura sağ yarıkürenin bu işlevinin yerini almak üzere tarih sahnesine çıkmıştır. Psikolojik açıdan önemli olan ikinci nokta ise, kuranın temelinde de bilinçte olduğu gibi mecazların yatmasıdır. I.2’de açıkladığımız terimleri kullanırsak, tanrıların açıklanmamış komutları, dilsel olarak genişletilecek mecazılanı teşkil ederken, mecazan da sopalar, fasulyeler, taşlar gibi atılan malzemelerdir. Parafranlar, atılan malzemenin üstündek bulunan, daha sonra “çağırılan tanrının emirleri” olarak mecazılana yansıyacak olan ayırıcı işaretler veya kelimelerdir. Burada önemli olan, kura gibi etken fal türlerinin bilinci geliştiren üretken sürecin aynısını, zihindışı, öznel olmayan bir şekilde kullandıklarını anlatmaktır.
***
Alamet metinlerinde olduğu gibi, kuranın kökleri de bikameral dönemdedir. Adı ilk olarak M.Ö. 2. binyılın ortalarından kalma hukuk tabletlerinde geçse de, uygulamanın önemli kararlarda yaygın hale gelmesi binyılın sonlarına rastlar: bir mülkün oğullar arasında (Susa’daki gibi) ya da tapınak gelirlerinin tapınak memurları arasında paylaştırılması, çeşitli amaçlar için eşit seviyeli insanlar arasında bir sıralama oluşturması gibi.Bu bizim yaptığımız gibi yalnızca pratik amaçlarla yapılan bir şey dğeildi. Amaç her zaman için, tanrıların iradesini öğrenmekti. M.Ö. 833 civarında Asur’da yeni yıla daima yüksek bir memurun adı verilirdi. Böyle onurlandırılacak olan memur, her yüzüne yüksek memurlardan birinin adının kazındığı ve çoğu yüzüne, Aşur’un o yüzün yukarı getirmesi için kazınmış duaların bulunduğu kilden bir zar atılarak belirleniyordu.20 Bu zamandan itibaren birçok Asur metni, çeşitli kura türlerinden bahsetse de, karar verme sürecinde bu uygulamanın ne kadar yaygın olduğu ve sıradan halk tarafından daha dünyevi kararlarda kullanılıp kullanılmadığını kestirmek güçtür. Hititlerde yaygın olduğunu biliyoruz. Eski Ahit’teki varlığına ise ileride değineceğiz.
***
<!-- UNIT 056 | HEADING | Başlık: Görücülük -->

Görücülük
***
Üçüncü ve bilincin yapısına daha yakın bir falcılık türü, niteliksel görücülük diyebileceğimiz uygulamadır. Kura sıralıdır: bir dizi olasılık arasında sıralama yapar. Ancak niteliksel görücülüğün çok sayıdaki yöntemi, konuşmayan tanrılardan çok daha fazla bilgi edinmek üzere tasarlanmıştır. Dijital ve analog bilgisayarlar arasındaki farka benzer. M.Ö. 2. binyılın ortalarından kalma üç çiviyazısı metinde tasvir edilen ilk şekli, kucakta tutulan bir su çanağına yağ döküp, yağın su yüzeyine veya kabın kenarlarına göre hareketlerine bakarak tanrıların refah, sağlık veya hastlıkla ilgili niyetlerini okumaya yöneliktir. Burada mecazılan tanrının niyeti, hatta eylemleridir - kuradaki gibi sadece sözleri değil. Mecazan, tanrının hareketlerine ve eylemlerine benzetilen, suyun üzerindeki yağın hareketleridir. Parafranlar yağın belli şekilleri ve yakınlıkları olup, bunların parafrılanları ise tanrıların karar ve eylemlerinin ana hatlarıdır. Mezopotamya’da görücülük her zaman için dini olmuştur. Baru denen özel bir rahip tarafından uygulanmış, öncesinde tanrının yağ veya kullanılan araç ile niyetlerini açık etmesi için duaların edildiği ayinlerle çevrelenmiştir.21 M.Ö. 1. binyıla girdiğimizde, barunun yöntem ve teknikleri, tanrıların niyetleri için çok çeşitli mecazanlara dallanmıştı: yağın yanı sıra rahibin kucağındaki bir tütsü kabından yükselen dumanın hareketleri,22 suya damlatılan sıcak balmumunun aldığı şekil, rastgele noktaların motifleri, küllerin şekil ve örüntüleri ve sonunda da kurban edilen hayvanlar.
***
Bağırsak falı, yani kurban edilmiş hayvanların iç organlarından fal bakma uygulaması, M.Ö. 1. binyılda en önemli hedefli analog görücülük yöntemi haline gelmişti. Kurban fikrinin kendisi elbette II.2’de gördüğümüz gibi, sanrısal putların beslenmesi uygulamasından geliyordu. Bikameral zihnin çöküşüyle beraber putlar, sanrısal özelliklerini kaybetmiş, basit heykellere dönüşmüştü ancak artık orada olmayan tanrılara yönelik besleme törenleri, çeşitli törenlerde kurban adı altında devam etmişti. Bu yüzden yağ, mum, duman vs. yerine hayvanların tanrılarla iletişimin en önemli aracı haline gelmesi şaşırtıcı değildir.
***
Bağırsak falını diğer yöntemlerden ayıran, mecazılanın tanrıların sözleri ya da eylemleri değil, yazıları olmasıdır. Baru önce tanrılar Şamaş ve Adad’dan mesajlarını hayvanların iç organlarına “yazmalarını”23 ister veya kimi zaman bu dileği, öldürmeden önce hayvanın kulağına fısıldar. Sonra hayvanın organlarını geleneksel sırayla inceler - nefes borusu, akciğerler, karaciğer, safra kesesi, bağırsak kıvrımlarının düzeni- normal durum şekil ve renkten sapmalar arar. Her tür atrofi (küçülme), hipertrofi (büyüme), kayma, özel işaret veya diğer anormallik (özellikle de karaciğerdeyse) tanrısal eylemle mecazi olarak ilişkili, tanrısal bir mesaj kabul edilir. Bağırsak falı ile ilgili metinlerin sayısı, tüm diğer görücülük türleri ile ilgili olanlardan fazladır ve çok daha ayrıntılı araştırmayı hak eder. En erken ve yüzeysel bahsinin geçtiği M.Ö. 2. binyıldan, M.Ö. 250 civarlarındaki Seleukos İmparatorluğu döneminin kapsamlı koleksiyonlarına, bir zihin-dışı düşünce yöntemi olarak bağırsak falının tarihi ve bölgesel gelişimi, araştırılmayı bekleyen tabletlerle dolu bir alandır. Özellikle ilgi çekici olan bir nokta, geç dönemde işaretlerin ve renk değişimlerinin, ortaçağ simyacıları arasında olduğu gibi, teknik bir terminolojiyle betimlenmeye başlamasıdır.24  Kurban hayvanının iç organlarına “sarayın kapısı,” “patika,” “boyunduruk,” “toprak set,” gibi isimler verilmiş, bu mekanlar ve nesneler simgeleştirilerek ne yapılması gerektiğini okumada kullanılan metaforlar oluşturulmuştur. Geç dönem tabletlerin bazılarında bağırsak kıvrımları ve anlamları için diyagramlar bile vardır. Farklı kazı alanlarında karaciğer ve akciğerin bazen ayrıntılıı, bazen ise kaba kil ve bronz modelleri bulunmuştur. Bazılarının eğitim amacıyla kullanılmış olması olasıdır. Diğer yandan, kimi zaman organların kendileri belli bir tanrısal mesajın kanıtı olarak krala yollandığına göre, bu modeller bir gözlemi rapor etmenin daha az itici bir yöntemi olarak da kullanılmış olabilir.25
***
Lütfen tüm bu etkinliklerin mecazi doğasını unutmayalım zira buradaki asıl işlevler, bilincin iç işleyişine, farklı bir seviyede de olsa benzerdir. Karaciğerin veya diğer organın boyutu ve şeklinin bir tanrının niyetlerinin boyutu ve şekli için bir mecaz olması, aşırı basitleştirilmiş bir seviyede de olsa, bilincimizde mecazi nesneler ve eylemler barındıran mecazi mekanlar yaratırken yaptığımız şeye benzer.
***
<!-- UNIT 061 | HEADING | Başlık: Doğal Kehanet -->

Doğal Kehanet
***
Doğal kehanet [kendiliğinden kehanet], daha önceki üç türden yalnızca herhangi bir özel araçla sınırlandırılmamış ve serbest olmasıyla ayrılır. Aslında tüm türlerin genelleştirilmiş halidir. Tıpkı öncekilerde olduğu gibi, tanrıların buyrukları, niyetleri ya da amaçları mecazılan; o anda göze çarpan ve kâhinin zihnindeki kaygıyla ilişkilendirilen herhangi bir nesne ise mecazandır. Böylece girişimlerin sonuçları ya da bir tanrının niyetleri, kâhinin o sırada gördüğü veya işittiği herhangi bir nesneden okunup çıkarılır. Okur bunu kendi kendine deneyebilir. Belirsiz bir biçimde bir sorunu ya da kaygıyı aklınızdan geçirin. Sonra aniden pencereden dışarı ya da etrafınıza bakın; gözünüzün iliştiği ilk nesneyi seçin ve sorununuzla ilgili bir anlamı ondan 'okumaya' çalışın. Bazen hiçbir şey olmaz. Fakat kimi zaman da mesaj zihninizde bir şimşek gibi çakıverir. Tam bunları yazarken ben de aynısını yaptım: Kuzeye bakan penceremden baktığımda, alacakaranlık göğün önünde bir televizyon anteni görüyorum. Bunu, fazlasıyla spekülatif davrandığım, uçucu havanın içinden gelip geçici telkinler yakaladığım şeklinde yorumlayabilirim —ki bu meselelerle yüzleşeceksem ne yazık ki acı bir gerçektir bu. Yine kaygılarımı belli belirsiz düşünerek biraz yürüyorum; ansızın gözüm bir asistanın düzenek kurduğu yan odanın zeminine takılıyor ve ucundaki telleri ayrılmış, yıpranmış bir kablo görüyorum. Buradan, bu bölümdeki meselemin kanıtların birbirine dolanmış farklı tellerini ve açıkta kalan uçlarını birbirine bağlamak olduğu sonucunu çıkarıyorum. Ve böylece sürüp gider.
***
Mezopotamya metinlerinde bu türden bir kehanete rastlamadım. Yine de yaygın bir uygulama haline geldiğinden eminim; zira ilerideki bir bölümde göreceğimiz gibi, Eski Ahit'te doğal kehanet hem çok yaygın hem de büyük önem taşır. Üstelik Ortaçağ'ın derinliklerine kadar pek çok kâhin tipi arasında yaygın bir yöntem olarak kalmıştır.[25]
***
İşte dört ana kehanet türü bunlardır: alametler, kura, görücülük [iç organ falı] ve doğal kehanet. Bunların dışzihinsel [ekzopsişik] düşünme ya da karar verme yöntemleri olarak değerlendirilebileceğine ve adım adım bilincin yapısına gittikçe daha fazla yaklaştıklarına dikkatinizi çekerim. Hepsine ait köklerin bikameral dönemin derinliklerine kadar uzanması gerçeği, bu bölümün ilk kısmında betimlendiği üzere, ancak bikameral zihnin çöküşünden sonra bunların karar vermenin temel araçları haline geldiği yönündeki genel tespitimizin gücünü hiçbir şekilde zayıflatmaz. ÖZNELİN EŞİĞİNDE
***
Bu çok yönlü bölümde buraya kadar Mezopotamya'da bikameral zihnin çöküşünü ve insan zihniyetindeki bu değişime verilen tepkileri —sesler artık sanrı halinde duyulmaz olduğunda başka yollarla ne yapılması gerektiğini bulma çabasını— ele aldık. Ne yapılması gerektiğini bulmanın bir diğer yönteminin bilinç olduğu ve bunun gezegenimizin tarihinde ilk kez M.Ö. ikinci binyılın sonlarına doğru burada, Mezopotamya'da ortaya çıktığı ise çok daha çetin bir savdır. Bunun temel nedeni, çivi yazısını Grekçe veya İbraniceyi çevirebildiğimiz kesinlikle çeviremeyişimiz ve bir sonraki bölümde girişeceğim türden bir çözümlemeyi burada yürütemeyişimizdir. Bilincin ve zihin mekânının mecazi inşasını izlememize yarayabilecek çivi yazısı sözcükler, tam da kesinlikle çevrilmesi son derece güç olan sözcüklerdir. Açıkça belirteyim ki, M.Ö. ikinci binyılda Mezopotamya zihniyetindeki dönüşümlere ilişkin gerçekten kesin bir çalışma, çivi yazısı araştırmalarında yeni bir uzmanlık düzeyini beklemek zorundadır. Böylesi bir görev, daha sonraları bilinçli dediğimiz yaşantıları betimlemeye başlayan sözcüklerin göndergelerindeki ve kullanım sıklıklarındaki değişimleri adım adım izlemeyi gerektirir. Örneğin bunlardan biri, Akkadcada temel anlamı "içinde" veya "iç" olan Sha (veya Shah, Shag olarak harf çevirisi yapılan) sözcüğüdür. Bir şehrin adının önüne geldiğinde "şehirde/şehrin içinde" anlamına gelir; bir insanın adının önüne geldiğinde ise "insanın içinde" anlamına gelir ki bu, olasılıkla atıfların içselleştirilmesinin bir başlangıcıdır. Bu soruların ve daha pek çoğunun ilerideki araştırmalara bırakılması gerektiğini biraz beylik bir biçimde dile getirdiğim için bağışlanmayı dilerim. Yeni kazı alanları öyle bir hızla keşfediliyor ve yeni metinler öyle bir çabuklukla çevriliyor ki, bundan on yıl sonra bile, özellikle de verilere bu bölümün bakış açısından bakılırsa, çok daha berrak bir tabloya sahip olacağız. Şu anda burada ortaya koyabileceğimi hissettiğim en fazla şey, bilinç gibi psikolojik bir dönüşümün gerçekten gerçekleştiğini düşündüren edebi nitelikte birkaç karşılaştırmadan ibarettir. Bu karşılaştırmalar mektuplar, anıt yapıt yazıtları ve Gılgamış'ın farklı versiyonları arasında olacaktır.
***
<!-- UNIT 066 | HEADING | Başlık: Asur ve Eski Babil Mektupların -->

Asur ve Eski Babil Mektuplarının Karşılaştırılması
***
Bikamerallikten öznelliğe geçişi düşündüren ilk karşılaştırmam, M.Ö. yedinci yüzyıl Asur çivi yazılı tablet mektupları ile bundan bin yıl önceki Eski Babil krallarının mektupları arasındadır. Hammurabi ve döneminin mektupları olgusal, somut, davranışçı, biçimci, buyurgan ve selamsızdır. Mektuplar alıcıya değil, doğrudan tabletin kendisine hitap eder ve daima şöyle başlar: A'ya söyle, B şöyle der. Ve ardından B'nin A'ya söyleyecekleri gelir. Başka yerlerde de öne sürdüğüm şeyi burada hatırlamalıyız: Putlardan ve ardından piktogramlardan sanrı görme yoluyla gelişen okuma eylemi, sonraki bikameral çağlarda çivi yazısını işitme meselesi haline gelmişti. Tabletin doğrudan muhatap alınmasının nedeni de budur. Eski Babil mektuplarının konuları daima nesneldir. Örneğin Hammurabi'nin mektupları (hepsi aynı elden çıkmış göründüğüne göre muhtemelen Hammurabi'nin bizzat kendisi tarafından yazılmıştır), egemenliği altındaki vasal krallara ve görevlilere filanca kişinin kendisine gönderilmesi, Babil'e şu kadar kereste sevk edilmesi ("yalnızca gürbüz kütükleri kessinler" gibi özel bir talimatla), sığır karşılığı buğday takasının düzenlenmesi veya işçilerin nereye sevk edileceği hakkındadır. Gerekçeler nadiren verilir; amaçlar ise asla belirtilmez:
***
Sin-idinnam'a söyle: Hammurabi şöyle der. Enubi-Marduk'u bana göndermen için sana yazmıştım. Öyleyse neden onu göndermedin? Bu tableti gördüğünde, Enubi-Marduk'u huzuruma gönder. Gece gündüz yol almasını sağla ki çabucak ulaşsın.[26]
***
Ve mektuplar 'düşünce' ya da ilişki karmaşıklığı bakımından nadiren bunun ötesine geçer. Daha ilginç bir mektup, fethedilen birkaç putun Babil'e getirilmesi emridir:
***
Sin-idinnam'a söyle: Hammurabi şöyle der. Emutbalum tanrıçalarını getirmeleri için subay Zikir-ilişu'yu ve Dugab-subayı Hammurabi-bani'yi gönderiyorum. Tanrıçalar Babil'e gelirken tıpkı bir tapınakta olduğu gibi bir tören teknesiyle yol alsınlar. Tapınak kadınları da onların ardından yürüsün. Tanrıçaların yiyeceği için koyun sağlayacaksın... Gecikmesinler, Babil'e çabucak ulaşsınlar.[27] Bu mektup, Eski Babil'de tanrı ile insan arasındaki ilişkinin gündelik doğasını ve tanrıların yolculukları sırasında bir şekilde yemek yemelerinin beklendiğini göstermesi bakımından son derece çarpıcıdır.
***
Hammurabi'nin mektuplarından M.Ö. yedinci yüzyıl Asur devlet mektuplarına geçmek, karşı gelinemez buyrukların düşünceden yoksun tekdüzeliğini geride bırakıp bizimkinden pek de farklı olmayan zengin, duyarlı, ürkek, hırslı, dikbaşlı ve farkında bir dünyaya adım atmak gibidir. Mektuplar tabletlere değil, insanlara hitap eder ve muhtemelen işitilmiyor, sesli okunması gerekiyordu. Tartışılan konular bin yıl içinde çok daha geniş bir insan etkinlikleri yelpazesine evrilmiştir. Dahası, Hammurabi dünyasında bilinmeyen, anılmayan ve imkânsız olan her şeyi —polis soruşturmalarını, aksayan ayin şikâyetlerini, paranoyak korkuları, rüşveti ve hapsedilmiş subayların yürek burkan yakarışlarını— barındıran bir hile ve kehanet dokusu içine gömülmüştür. Hatta M.Ö. 670 civarında bir Asur kralının fethedilen Babil'deki huzursuz ve yabancılaşmış temsilcilerine yazdığı mektupta olduğu gibi alaycılık bile görülür:
***
Kralın sahte Babillilere sözüdür. Ben iyiyim... Demek siz, gökler yardımcınız olsun, kendinizi Babillilere dönüştürdünüz! Üstelik sizin ve efendinizin uydurduğu suçlamaları —asılsız suçlamaları— hizmetkârlarıma karşı ileri sürüp duruyorsunuz... Bana gönderdiğiniz o belgeyi (boş sözler ve yüzsüzce taleplerden başka bir şey değil!), yeniden mühürleyip size iade ediyorum. Elbette "Bize ne geri gönderiyor?" diyeceksiniz. Babillilerden, hizmetkârlarımdan ve dostlarımdan bana mektuplar geliyor: Açıp okuduğumda, işte, tapınakların iyiliği, günah kuşları...[28]
***
Ve ardından tablet kırılmıştır. Bir diğer ilginç fark da Asur kralının betimlenişidir. İkinci binyılın başlarındaki Babil kralları kendilerinden emin ve korkusuzdu; muhtemelen aşırı kavgacı olmaları da gerekmiyordu. Sarayları kaslı aslan avları ve pençeli canavarlarla boğuşma sahneleriyle güç gösterisi yapan o zalim Asur kralları ise mektuplarında tanrılarla irtibat kurup kendilerine neyi ne zaman yapacaklarını söylemeleri için astrologlarına ve kâhinlerine yalvaran, kararsız, dehşet içindeki yaratıklardır. Bu krallara kâhinleri tarafından birer dilenci oldukları ya da günahlarının tanrıyı öfkelendirdiği söylenir; ikinci bir emre kadar ne giyecekleri, ne yiyecekleri veya yemeyecekleri buyrulur:[29] "Göklerde bir şeyler oluyor; fark ettiniz mi? Kendi adıma, gözlerimi dikmiş bakıyorum. 'Hangi doğa olayını görmeyi kaçırdım ya da krala bildirmeyi unuttum? Onun nasibine ait olmayan bir şeyi mi gözden kaçırdım?' diyorum... Kralın sözünü ettiği o güneş tutulmasına gelince, tutulma gerçekleşmedi. Ayın 27'sinde tekrar bakıp bir rapor göndereceğim. Efendim kralım kimden gelecek felaketten korkuyor? Bu konuda hiçbir bilgim yok."[30]
***
Aralarında bin yıl bulunan bu mektupların karşılaştırılması, burada ele aldığımız zihniyet değişimini kanıtlar mı? Kuşkusuz böylesi bir sorunun ardından pek çok tartışma gelebilir. Ve araştırma: içerik çözümlemeleri, sözdizimi karşılaştırmaları, zamirlerin, soruların ve gelecek zaman kiplerinin kullanımı, ayrıca Eski Babil mektuplarında bulunmayan ve Asur mektuplarında öznelliğe işaret ettiği görülen belirli sözcüklerin tespiti. Ne var ki çivi yazısına dair mevcut bilgimiz, bugün böylesine kapsamlı bir çözümlemeye elvermez. Kullandığım çeviriler bile akıcı bir İngilizce ve tanıdık sözdizimi lehine yuvarlatılmış olduğundan tümüyle güvenilemez. Yalnızca izlenimci bir karşılaştırma mümkündür ve sonuç kanımca çok açıktır: M.Ö. yedinci yüzyılın mektupları, bin yıl önceki Hammurabi mektuplarına kıyasla bizim kendi bilincimize çok daha yakındır.
***
<!-- UNIT 075 | HEADING | Başlık: Zamanın Diziselleştirilmesi -->

Zamanın Diziselleştirilmesi
***
İkinci bir edebi karşılaştırma, anıt yapıt yazıtlarında sergilenen zaman algısı üzerinden yapılabilir. 1.2'de bilincin temel niteliklerinden birinin, olayların ve kişilerin içine yerleştirilebileceği, böylece anlatımlaştırmanın mümkün olduğu geçmiş, şimdiki zaman ve gelecek duygusunu veren, bir mekân olarak zaman mecazı olduğunu ileri sürmüştüm.
***
Bilincin bu özelliğinin başlangıcı, en azından bir miktar kesinlikle yaklaşık M.Ö. 1300'e tarihlenebilir. Alametlerin ve görücülüğün gelişiminin bunu dolaylı olarak nasıl düşündürdüğünü az önce gördük. Fakat daha kesin kanıtlar binaların üzerindeki yazıtlarda bulunur. Bu tarihten önceki tipik bir yazıtta kral adını ve unvanlarını verir, kendi tanrısına veya tanrılarına övgüler düzer, yapının inşasına başlandığı mevsimi ve koşulları kısaca belirtir, ardından da inşa faaliyetinin kendisine dair birkaç şey anlatırdı. M.Ö. 1300'den sonra ise yalnızca yapının hemen öncesindeki olaya değinilmekle kalınmaz; kralın o güne kadarki geçmiş tüm askeri başarılarının bir özeti de verilir. ...başarılarının bir özeti de verilir. Sonraki yüzyıllarda bu bilgiler yıllık seferlere göre dizgeli biçimde düzenlenir ve nihayet M.Ö. birinci binyıl Asur hükümdarlarının kayıtlarında neredeyse evrensel olan ayrıntılı yıllık [vakayinâme] formuna bürünür. Bu tür yıllıklar ham olguların aktarımının ötesine geçerek güdü bildirimlerine, eylem tarzlarının eleştirilerine ve karakter değerlendirmelerine doğru genişler. Dahası siyasi değişimleri, sefer stratejilerini, belirli bölgelere ilişkin tarihi notları da kapsar —ki tüm bunlar, ısrarla belirtiyorum, bilincin icadının kanıtlarıdır. Daha önceki yazıtlarda bu özelliklerin hiçbirine rastlanmaz. Bu elbette tam da bu krallık yazıtlarının gelişimiyle başlayan tarihin icadıdır da.[31] Tarih fikrinin icat edilmek zorunda kalınmış olduğunu düşünmek ne kadar da tuhaf gelir! Genellikle "tarihin babası" olarak anılan Herodotos, tarihini ancak M.Ö. beşinci yüzyılda Mezopotamya'ya yaptığı bir geziden sonra yazmıştı ve tarih fikrinin ta kendisini bu Asur kaynaklarından edinmiş olabilir. Bu varsayımda bana ilginç gelen, bilincin geliştikçe biraz farklı yollardan gelişebilme olasılığıdır; Herodotos'un yazılarının Grek bilincinin sonraki gelişimindeki önemi büyüleyici bir araştırma konusu oluştururdu. Ancak buradaki asıl tezim, bilince özgü olan zamanın uzamsallaştırılması olmaksızın tarihin imkânsız olduğudur.
***
<!-- UNIT 078 | HEADING | Başlık: Gılgamış -->

Gılgamış
***
Ve son olarak, Asur edebiyatının bu en bilinen örneğinden bir karşılaştırma. Asıl Gılgamış Destanı, Ninova'da tanrı Nabu'nun tapınak kütüphanesinin ve Asur kralı Aşurbanipal'in saray kütüphanesinin kalıntıları arasında bulunan numaralandırılmış on iki tabletten oluşan bir dizidir. Kral için daha önceki öykülerden derlenerek yaklaşık M.Ö. 650'de yazılmıştır ve kahramanı, babası Esarhaddon'un da tapındığı yarı-tanrı Gılgamış'tır. Kuşkusuz Gılgamış adı Mezopotamya tarihinin çok eski dönemlerine kadar uzanır. Ve onunla ya da bu diziyle bir şekilde ilişkili daha pek çok tablet bulunmuştur.
***
Bunların arasında öne çıkanlar, bazı Asur tabletleriyle koşutluk gösteren ve görünüşe göre daha eski olan üç tablettir. Nerede bulundukları ve arkeolojik bağlamları hiç de net değildir. Arkeologlar tarafından bulunmamış, Bağdat'taki bir antikacıdan özel alıcılarca satın alınmıştır. Bu nedenle tarihlemeleri ve kökenleri tartışmalıdır. İç kanıtlara dayanarak ben bunları Gılgamış'a dair bazı Hitit ve Hurri parçalarıyla yaklaşık aynı zamana, belki M.Ö. 1200'e yerleştirirdim. Bunlara genellikle verilen tarih M.Ö. 1700'dür. Fakat tarihleri ne olursa olsun, destanın bazı popülerleştiricilerinin varsaydığı gibi, Gılgamış öyküsünün M.Ö. yedinci yüzyıldaki anlatımının Eski Babil dönemine kadar uzandığını düşünmek için kesinlikle hiçbir dayanak yoktur. Bizi ilgilendiren, daha eski birkaç tablet ile bunların M.Ö. 650 tarihli Asur versiyonları arasında yapılmış olan değişikliklerdir.[32] En ilginç karşılaştırma Tablet X'tedir. Eski versiyonda (bugün bulunduğu yerden dolayı Yale Tableti olarak anılır), ölümlü dostu Enkidu'nun ölümünün yasını tutan ilahi Gılgamış, önce tanrı Şamaş'la, ardından da tanrıça Siduri ile bir diyalog kurar. İlahi meyhaneci kadın olarak anılan Siduri, Gılgamış'a ölümlüler için ölümün kaçınılmaz olduğunu söyler. Bu diyaloglar öznel değildir. Ancak daha sonraki Asur versiyonunda Şamaş'la olan diyaloğa yer bile verilmez ve meyhaneci kadın çok insani, dünyevi terimlerle, hatta kendinin bilincinde olarak peçe takmış halde betimlenir. Bizim bilinçli zihinlerimize göre öykü insanileşmiştir. Sonraki Asur tabletinin bir yerinde meyhaneci kadın Gılgamış'ın yaklaştığını görür. Uzaklara baktığı ve kendi yüreğiyle konuştuğu, kendi kendine "Kuşkusuz bu adam bir katil! Nereye gidiyor böyle?" dediği anlatılır. Bu öznel düşüncedir. Ve eski tablette buna dair hiçbir şey yoktur.
***
Asur tableti, dostunu kaybeden Gılgamış'ın yüreğindeki öznel kederi açığa çıkarmak için büyük bir incelikle (ve büyük bir güzellikle) ilerler. Buradaki edebi araçlardan biri (en azından çevirmenlerin hasarlı bir kısmı onardığı kadarıyla), Gılgamış'ın dış görünüşünü retorik biçimde betimleyen, görünüşünün ve davranışlarının neden öyle olduğunu soran yinelenen sorulardır; böylece okur sürekli olarak kahramanın içsel 'mekânını' ve analog 'Ben'ini zihninde canlandırır: Yüreğin neden bu kadar hüzünlü ve çehren neden böyle bozulmuş? Yüreğinde neden keder var?
***
<!-- UNIT 082 | HEADING | Başlık: Ve yüzün neden uzak bir yolcul -->

Ve yüzün neden uzak bir yolculuktan dönmüş birininki gibi?
***
Tablet X'in eski versiyonunda mezmurları andıran bu tür kaygıların hiçbiri yoktur. Bir diğer karakter, Tablet X'in eski versiyonunda yalnızca kısaca anılan Uzaktaki tanrı Utnapiştim'dir. Fakat M.Ö. 650 versiyonunda o da uzaklara bakar, yüreğine sözler söyler, ona sorular sorar ve kendi vargılarına ulaşır.
***
<!-- UNIT 084 | HEADING | Başlık: Sonuç -->

Sonuç
***
Az önce incelediğimiz kanıtlar bazı alanlarda güçlü, bazılarında ise zayıftır. Tanrıların yitişine dair yazın, Mezopotamya tarihinde kendisinden önce gelen her şeyden bütünüyle farklı, tartışmasız bir dönüşümdür. Bu gerçekten de modern dini tutumların doğuşudur ve Tukulti zamanından M.Ö. birinci binyıla kadar uzanan edebiyatta ifade edilen dini kesinliğe yönelik o mezmursu özlemlerde kendimizi bulabiliriz.
***
Her türden kehanetin ansızın serpilip gelişmesi ve hem siyasi hem de özel yaşamda kazandığı devasa önem de tartışılmaz bir tarihsel olgudur. Bu uygulamalar daha eski zamanlara dayansa da —hatta belki de medeniyet M.Ö. üçüncü binyılın sonlarına doğru daha karmaşık hale geldikçe bikameral tanrıların karar vermede bazı yardımcı yöntemlere ihtiyaç duyduğunu düşündürse de— uygar yaşamdaki egemen ve evrensel konumlarına ancak tanrıların çöküşünden sonra ulaşmışlardır.
***
Bu dönemlerde ilahi varlıkların öz doğasının da başkalaştığı ve hastalıklara, talihsizliklere yol açan düşman iblislerle kararmış bir dünya inancının, ancak bikameral zihnin sanrısal kararlarının yitirilmesini izleyen o derin ve geri döndürülemez belirsizliğin bir ifadesi olarak anlaşılabileceği de kuşkusuzdur. İncelememizde zayıf kalan nokta, doğrudan bilincin kendisine dair kanıtlardır. Çeşitli çağlara ait çivi yazılı tabletlerin tartışmalı çevirileri arasında yaptığım sıçramalı karşılaştırmalarda doyurucu olmayan bir yan vardır. Bizim asıl görmek istediğimiz, önümüzde öznel zihin mekânının açılışını ve karar vermeyi başlatmadaki işletici işlevini çok daha yakından izleyebileceğimiz kesintisiz bir edebiyattır. İşte birkaç yüzyıl sonra Yunanistan'da gerçekleşen tam da budur; şimdi biz de incelememizde oraya yöneliyoruz. ________________
***
<!-- UNIT 088 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Bu metnin ve bu bölümdeki diğer metinlerin çevirileri W.G. Lambert’in Babylonian Wisdom Literature (Oxford: Clarendon Press, 1960) kitabında bulunabilir.
***
<!-- UNIT 089 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Bu dönemde tanrılara yapılan atıfların, neden tekil bir fiil almasına rağmen çoğul şekilde yapıldığı da ilginç bir sorudur. Bu daha önceki yazılarda, kişisel tanrılardan bahsedildiğine işaret edecek bağlamlarda görülür. Hem Ludlul II.12-25,33’te, hem Teodisi boyunca hem de daha sonra Eski Ahit’in Elohist katkılarının çoğul elohim’inde görülür. Burada Yunanların Musalarını ve olasılıkla Hitit tabletlerinin pankushunu hatırlamak gerekir. Güvenilirlikleri nörolojik olarak zayıfladığında sanrılar koro gibi mi duyulur(du)?
***
<!-- UNIT 090 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] E. A. Speiser, “In Search of Nimrod”, Oriental and Biblical Studies, Collected Writings of E. A. Speiser; J. J. Finkelstein ve Moshe Greenberg (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1967), s. 41-52.
***
<!-- UNIT 091 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] H. Lewy, “Nitokoris-Naqi'a”, Journal of Near Eastern Studies, 1952, 11: 264-286.
***
<!-- UNIT 092 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] George A. Barton, The Royal Inscriptions of Sumer and Akkad (New Haven: Yale University Press, 1924), s. 113.
***
<!-- UNIT 093 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] H. W. F. Saggs tarafından The Greatness That Was Babylon’da tercüme edilmiştir (New York: Mentor Books, 1962), s. 312.
***
<!-- UNIT 094 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Saggs çevirisi, s. 291.
***
<!-- UNIT 095 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Yaratılış destanının Yeni Babil’deki adı olan meşhur Enuma Eliş’in geç dönem kopyaları oldukları gibi kabul edilirse, büyük tanrıların gökselleştirilmesi M.Ö. 2. binyılın son yarısı gibi erken bir tarihte başlamıştır. J. B. Pritchard, Ancient Near Eastern Texts Relating to the Old Testament (Princeton: Princeton University Press, 1950) kitabındaki E. A. Speiser çevirisine bakınız. Başlık eserin ilk iki kelimesidir ve “Yüksekteyken” anlamına gelir. Diğer birçok metin gibi bu da Aşurbanipal’ın M.Ö. 7. yüzyıl kütüphanesinde bulunmuştur. Bir kopyadır ve orijinalleri M.Ö. 2. binyıla tarihlenebilir.
***
<!-- UNIT 096 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Gılgamış, Tablet II, Satır 113-114. Alexander Heidel, The Gilgamesh Epic and Old Testament Parallels, 2. Baskı (Chicago: University of Chicago Press, 1949).
***
<!-- UNIT 097 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] temen kelimesi için çevirim ve olası alternatifler için bkz. James B. Nies, Ur Dynasty Tablets (Leipzig: Hinrichs, 1929), s. 171.
***
<!-- UNIT 098 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] Herodot Tarihi, 1:181. Bir diğer boş taht sahnesi ise Esarhaddon’u Tukulti’ninkine benzer bir konumda betimleyen, British Museum’daki Stel 91027’de görülebilir.
***
<!-- UNIT 099 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] Hayvanlarda batıl inanç konusuyla ilgili olarak B.F. Skinner’ın güvercin deneyleri klasiktir (ÇN).
***
<!-- UNIT 100 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] Bu çizimlerin tümü Saggs, s. 308-309’dan alınmıştır.
***
<!-- UNIT 101 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] Erle Leichty, “Teratological Omens,” La Divination en Mésopotamie Ancienne et dans les Régions Voisines, s. 131-139.
***
<!-- UNIT 102 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] J. V. Kinnier Wilson, “Two Medical Texts from Nimrud,” Iraq, 1956, 18: 30-46.
***
<!-- UNIT 103 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] J. V. Kinnier Wilson, “The Nimrud Catalog of Medical and Physiognomical Omina,” Iraq, 1962, 24: 52-62.
***
<!-- UNIT 104 | NOTE | Dipnot [17] -->

[17] Bkz. J. J. Finkelstein, “Mesopotamian Historiography,” Proceedings of the American Philosophical Society, 1963, s. 461-472.
***
<!-- UNIT 105 | NOTE | Dipnot [18] -->

[18] Bkz. A. Leo Oppenheim, “Mantic Dreams in the Ancient Near East,” G. E. von Grunebaum ve Roger Caillois (der.), The Dream and Human Societies içinde (Berkeley: University of California Press, 1956), s. 341-350.
***
<!-- UNIT 106 | NOTE | Dipnot [19] -->

[19] D. Kimura, “Functional Asymmetry of the Brain in Dichotic Listening,” Cortex, 1967, 3: 163; Quarterly Journal of Experimental Psychology, 1971, 23: 46.
***
<!-- UNIT 107 | NOTE | Dipnot [20] -->

[20] Bunun bir örneği, W. W. Hallo ve W. K. Simpson’ın Ancient Near East (New York: Harcourt Brace Jovanovich, 1971) kitabında bulunabilir (s. 150). Ayrıca bkz. Oppenheim, s. 100, 208, 212.
***
<!-- UNIT 108 | NOTE | Dipnot [21] -->

[21] Su üstündeki yağ veya tütsü dumanına atıfta bulunan daha geç dönem çivi yazılı tabletlerin azlığı, bu tür uygulamaların devlete yönelik olmayıp sıradan halk tarafından kullanılmasından kaynaklanıyor olabilir. Bu erken biçimlerdeki kehanet temelde kişiseldir.
***
<!-- UNIT 109 | NOTE | Dipnot [22] -->

[22] Bkz. J. Nougayrol, "Presages medicaux de l'haruspicine babylonienne," Semitica, 1956, 6: 5-14.
***
<!-- UNIT 110 | NOTE | Dipnot [23] -->

[23] Bkz. Mary I. Hussey, "Anatomical nomenclature in an Akkadian omen text," Journal of Cuneiform Studies, 1948, 2: 21-32; Oppenheim tarafından s. 216'da anıldığı üzere.
***
<!-- UNIT 111 | NOTE | Dipnot [24] -->

[24] Robert H. Pfeiffer, State Letters of Assyria (New Haven: American Oriental Society, 1935), Mektup 335.
***
<!-- UNIT 112 | NOTE | Dipnot [25] -->

[25] Örneğin M.S. 1000 civarında Bedevi kâhinler doğal kehaneti yaygın olarak kullanıyordu. Bkz. Alfred Guillaume, Prophecy and Divination Among the Hebrews and Other Semites (New York: Harper, 1938), s. 127. Bu aslında entelektüel keşiflerde öne çıktığı kadar gündelik düşünme süreçlerinin de bir bileşenidir.
***
<!-- UNIT 113 | NOTE | Dipnot [26] -->

[26] L. W. King tarafından harf çevirisi yapılmış ve çevrilmiştir: Letters and Inscriptions of Hammurabi (Londra: Luzac, 1900), Cilt 3, Mektup 46, s. 94 ve devamı.
***
<!-- UNIT 114 | NOTE | Dipnot [27] -->

[27] A.g.e., Cilt 3, Mektup 2, s. 6 ve devamı.
***
<!-- UNIT 115 | NOTE | Dipnot [28] -->

[28] Pfeiffer, Mektup 80.
***
<!-- UNIT 116 | NOTE | Dipnot [29] -->

[29] Pfeiffer, Mektup 265, 439 ve 553.
***
<!-- UNIT 117 | NOTE | Dipnot [30] -->

[30] Pfeiffer, Mektup 315.
***
<!-- UNIT 118 | NOTE | Dipnot [31] -->

[31] Bkz. Saggs, s. 472 ve devamı.
***
<!-- UNIT 119 | NOTE | Dipnot [32] -->

[32] Buradaki tüm referanslar Alexander Heidel çevirisinedir.
***
<!-- UNIT 120 | NOTE | Dipnot [33] -->

[33] All references here are to the translation by Alexander Heidel.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: # II. KİTAP, 5. BÖLÜM: Yunanis -->

# II. KİTAP, 5. BÖLÜM: Yunanistan'ın Entelektüel Bilinci
***
Buna Dor istilaları adını verdiler. Klasik filologlar, geçmiş zamanın bu dipsiz derinliklerinde bilgimiz öylesine el yordamıyla ilerlediği için buna her şeyi ya da hiçbir şeyi diyebileceğimizi söyleyecektir. Yine de bir arkeolojik alandan diğerine uzanan çanak çömlek desenlerindeki süreklilik, bu uçsuz bucaksız ve sessiz karanlığa birkaç mum taşır ve titrek de olsa, M.Ö. 1200'den 1000'e kadar süren karmaşık göç ve yerinden edilme silsilelerinin devasa, girintili çıkıntılı hatlarını gözler önüne serer.[1] Kesin olan gerçek budur. Gerisi çıkarımdan ibarettir. Dor denenlerin kim olduğu bile belirsizdir. Önceki bir bölümde, tüm bu kargaşanın Thera yanardağının patlaması ve onun doğurduğu sonuçlarla başlamış olabileceğini öne sürmüştüm. Sözlü geleneğin son kıyısında duran Thukydides'in aktardığı gibi: "Göçler sıkça rastlanan olaylardı; kabileler üstün nüfus baskısı altında yurtlarını kolayca terk ediyorlardı." Bir zamanlar Agamemnon'a ve onun tanrılarına sadakatle bağlı olan saraylar ve köyler, kendi uyarıcı sanrılarını izleyen, yerli halkla ne iletişim kurabilen ne de onlara merhamet duyabilen diğer bikameral topluluklarca yağmalandı ve yakıldı. Hayatta kalanlar köle ya da mülteci oldu; mülteciler ise ya fethetti ya da öldü. En büyük kesinliklerimiz olumsuzdur. Çünkü Miken dünyasının her yerde böylesine olağanüstü bir tektiplilikle ürettiği ne varsa —tanrı buyruğu saraylarının ve surlarının masif taş mimarisi, narin bir berraklık taşıyan dalgalı freskleri, zengin içerikli kuyu mezarları, evlerinin megaron planı, pişmiş toprak putları ve figürinleri, dövme altından ölüm maskeleri, tunç ve fildişi işçiliği ve kendine has çanak çömleği— hepsi bir anda durdu ve bir daha asla bilinmedi.
***
Bu yıkım, Yunanistan'da öznel bilincin boy atacağı acı topraktır. Burada, devasa Asur kentlerinin kendi ataletleriyle tökezleye tökezleye iblislerle dolu acemi bir bilince sürüklenişinden ayrılan temel fark son derece önemlidir. Buna karşılık Miken, tanrı buyruğuyla yönetilen daha küçük boyutlu kentlerin gevşek ve dağınık bir sistemiydi. Bikameral zihnin çöküşü, tüm toplumun dağılmasıyla birlikte çok daha büyük bir savrulmayla sonuçlandı.
***
Bütün bu siyasi kargaşanın, büyük destanların meydan okuyan bir yanıt verdiği temel meydan okuma olması; mülteci kampları arasında dolaşan aoidos'ların (halk ozanlarının) uzun anlatı ezgilerinin, yitirilmiş kesinliklere uzanan yeni göçebe bir halkın geçmişle kurduğu o hararetli bütünleşmeyi doğurmuş olması son derece makuldür. Şiirler, yetersiz zihinlerin içinde boğulan insanların sımsıkı sarıldığı sallardır. İşte bu benzersiz etken, yani yıkıcı toplumsal kargaşa ortamında şiirin taşıdığı hayati önem, Yunan bilincinin bugün de dünyamızı aydınlatmayı sürdüren o parlak entelektüel ışıkla ışıldamasının asıl nedenidir.
***
Bu bölümde yapacağım şey, sizi antik Yunan'dan günümüze ulaşan erken dönem edebiyatında bir tura çıkarmaktır. Ne yazık ki elimizdeki metinlerin listesi kısadır. İlyada ile başlayarak sırasıyla Odysseia'ya, Hesiodos'a atfedilen Boiotia şiirlerine, ardından M.Ö. yedinci yüzyılın lirik ve elejik şairlerinin parçalarına ve biraz daha ötesine uzanacağız. Bunu yaparken içinden geçtiğimiz manzaranın ayrıntılı bir betimlemesini sunmayacağım. Erken dönem Yunan şiirine dair iyi tarih kitapları bunu benden çok daha iyi yapabilir. Bunun yerine, bilinç kuramımız açısından özel önem taşıyan belirli unsurlara dikkatinizi çekeceğim.
***
Fakat bunu yapmadan önce birkaç ön hazırlık yapmalı, özellikle İlyada'daki zihinsel terimlerin daha kapsamlı bir çözümlemesine girişmeliyiz.
***
<!-- UNIT 007 | HEADING | Başlık: ### İLYADA'DAN GELECEĞE BAKMAK -->

### İLYADA'DAN GELECEĞE BAKMAK Önceki bir bölümde, İlyada'nın yakın bikameral geçmişe açılan penceremiz olduğunu belirtmiştim. Burada, o pencerenin diğer tarafına geçmeyi ve uzak bilinçli geleceğe doğru bakmayı öneriyorum; öfkeye adanmış bu muazzam ve gizemli övgüyü, kendisinden önce gelen sözlü geleneğin bir bitiş noktası olarak değil, yaklaşan yeni zihniyetin tam başlangıcı olarak ele alacağız.
***
I.3'te, sonraki Yunancada bilinçli işleyişin veçhelerini belirten sözcüklerin İlyada'da daha somut ve bedensel göndergeleri olduğunu görmüştük. Ancak bu sözcüklerin daha sonra zihinsel anlamlar kazanması, Yunan bilincinin gelişme biçimini anlamada bir tür anahtar olabileceklerini gösterir. Burada ele alacağımız yedi sözcük vardır: Çeşitli şekillerde zihin, tin ya da ruh olarak çevrilen *thumos*, *phrenes*, *noos* ve *psyche*; çoğunlukla kalp, bazen de zihin ya da tin olarak çevrilen *kradie*, *ker* ve *etor*. Bu yedi sözcükten herhangi birini zihin ya da benzeri bir kavramla karşılamak tümüyle hatalıdır ve İlyada'da bunun hiçbir dayanağı yoktur. Basitçe ve açıkça belirtmek gerekirse, bunlar çevrenin ya da bedenin nesnel parçaları olarak düşünülmelidir. Bu terimleri birazdan ayrıntısıyla ele alacağız.
***
Şimdi sorulması gereken ilk soru, bu kavramların destanda neden yer aldığıdır. Daha önce eyleme geçiren asıl dürtülerin *thumos*, *phrenes*, *etor* ve benzerlerinde değil, tanrıların seslerinde olduğunu vurgulamıştım. Bu bedensel unsurlar tamamen gereksizdir. Hatta çoğu zaman tanrı ile insan arasındaki o yalın buyruk-itaat ilişkisini engelleyen, bikameral zihnin iki yanı arasına girmiş bir takoz gibi dururlar. Öyleyse neden oradadırlar?
***
Bikameral zihnin çöküşünün başlangıcında neler yaşanmış olabileceğini daha yakından inceleyelim. I.4'te, gerek bikameral bir insanda gerekse çağdaş bir şizofrende sanrısal bir sesin fizyolojik tetikleyicisinin bir karar ya da çatışma anının yarattığı stres olduğunu görmüştük. Toplumsal kargaşa sırasında tanrıların sesleri yetersizleşip bastırıldıkça, sanrısal bir sesin ortaya çıkması için gereken stres miktarının artacağını düşünebiliriz. Dolayısıyla, zihnin bikameral örgütlenişi zayıfladıkça, yeni durumlardaki karar stresinin eskisinden çok daha büyük olması; bir tanrı sanrısının belirebilmesi için hem bu stresin derecesinin hem de süresinin giderek daha şiddetli hale gelmesi son derece olasıdır. Bu artan strese çeşitli fizyolojik belirtiler eşlik edecektir: Yanma hissine yol açan damarsal değişimler, soluk alıp vermedeki ani dalgalanmalar, güm güm atan ya da pır pır eden bir kalp vb. İlyada'da bu bedensel tepkiler sırasıyla *thumos*, *phrenes* ve *kradie* olarak adlandırılır. Bu sözcüklerin anlamı tam da budur; zihin ya da benzeri bir şey değil. Tanrılar giderek daha az duyuldukça, bu artan stresin içsel tepki-uyaranları, insanların ardından gelen eylemleriyle daha fazla ilişkilendirilmiş, hatta eylemi bizzat kendileri başlatıyormuş gibi tanrısal bir işlevi üstlenir hale gelmiştir.
***
Bu varsayımlarda doğru yolda olduğumuzun kanıtı bizzat İlyada'da bulunabilir. Destanın hemen başında, insanların kralı ama tanrıların kulu olan Agamemnon'a sesleri, güzel yanaklı Briseis'i onu esir almış olan Akhilleus'un elinden almasını buyurur. Agamemnon bunu yaparken, Akhilleus'un tepkisi *etor*unda, yani benim tahminime göre bağırsaklarındaki bir spazmla başlar; burada Akhilleus, *thumos*una, yani öfkenin doğrudan içsel duyumlarına uyup küstah kralı öldürmek ile öldürmemek arasında bir çatışmaya, ikiye bölünme durumuna (*mermerizo*) düşer. Akhilleus kudretli kılıcını çekerken, ancak giderek artan karın duyumlarının ve kan hücumlarının yarattığı bu kararsızlık aralığından sonradır ki stres, korkutucu şekilde parıldayan tanrıça Athena sanrısını tetikleyecek düzeye ulaşır; tanrıça eylemin denetimini ele alır (1:188 vd.) ve Akhilleus'a ne yapacağını söyler. Burada ileri sürmek istediğim, bu içsel duyumların derecesinin ve kapsamının gerçek bikameral dönemde ne bu kadar belirgin olduğu ne de bu şekilde adlandırıldığıdır. İlk birkaç kuşak aoidos'un dilinden dökülen sözlü destan olarak bir *Ur-Iliad* (Ön-İlyada) bulunduğunu varsayarsak, bu destanda tanrının sesinden önce gelen böyle bir aralığın, bir *etor*un ya da *thumos*un bulunmadığını; bu sözcüklerin bu biçimde kullanılmasının ve göreceğimiz gibi giderek artan kullanımının zihniyet değişimini, yani tanrı ile insan arasına girerek bilinci doğuran o yarığı yansıttığını söyleyebiliriz.
***
<!-- UNIT 012 | HEADING | Başlık: ### BİLİNÇ-ÖNCESİ HİPOSTAZLAR -->

### BİLİNÇ-ÖNCESİ HİPOSTAZLAR
***
Daha sonraları bilinçli işleyişe benzer anlamlar kazanacak olan bu zihin-sözcüklerini *bilinç-öncesi hipostazlar* olarak adlandırabiliriz. Hipostaz terimi Yunancada bir şeyin altında duran ya da bir şeyin altına yerleştirilen anlamına gelir. Bilinç-öncesi hipostazlar, diğer nedenler artık ortada görünmediğinde varsayılan eylem nedenleridir. Tanrıların bulunmadığı yeni bir durumda eyleme geçen insan değil, onu eyleme geçiren bu bilinç-öncesi hipostazlardan biridir. Dolayısıyla bunlar, bikameral zihinden öznel bilince geçişte ortaya çıkan tepki ve sorumluluk odaklarıdır. Göreceğimiz şey, yaklaşık M.Ö. 850'den 600'e kadar metinden metne geçtikçe bu terimlerin sıklığının ve anlamının nasıl kademeli biçimde değiştiği ve M.Ö. altıncı yüzyılda göndergelerinin bizim öznel bilinçli zihin diyeceğimiz yapıda nasıl bir araya geldiğidir.[2]
***
Az önce söylediklerimi daha açık bir ifadeye dönüştürmek ve genişletmek adına, bilinç-öncesi hipostazların bu zamansal gelişiminin kabaca dört aşamaya ayrılabileceğini öne sürmek istiyorum: * **I. Aşama: Nesnel (Objective):** Bu terimlerin yalın dışsal gözlemlere gönderge yaptığı bikameral çağda gerçekleşmiştir.
***
* **II. Aşama: İçsel (Internal):** Bu terimlerin beden içindeki şeyleri, özellikle de belirli içsel duyumları ifade etmeye başladığı dönemde ortaya çıkmıştır. * **III. Aşama: Öznel (Subjective):** Bu terimlerin zihinsel diyeceğimiz süreçlere gönderge yaptığı aşamadır; eylemlere yol açtığı varsayılan içsel uyaranlardan, mecazi eylemlerin cereyan edebileceği içsel mekânlara doğru evrilmişlerdir.
***
* **IV. Aşama: Sentetik (Synthetic):** Çeşitli hipostazların içebakış yeteneğine sahip tek bir bilinçli benlikte birleştiği aşamadır. Bunları, belki biraz iddialı biçimde dört ayrı aşama olarak ortaya koymamın nedeni, bu evreler arasındaki geçişin taşıdığı önemli psikolojik farklara dikkatinizi çekmektir.
***
I. Aşamadan II. Aşamaya geçiş, çöküş döneminin başlangıcında gerçekleşti. Tanrıların ve onların sanrısal yönlendirmelerinin yokluğundan ya da yetersiz kalışından kaynaklandı. Yeterli ilahi kararların bulunmayışından doğan stres birikimi, bu tür stresin psikolojik eşlikçilerini artırdı; ta ki bunlar daha önce yalnızca dışsal algıya uygulanan terimlerle etiketlenene dek.
***
II. Aşamadan III. Aşamaya geçiş ise çok daha karmaşık bir meseledir. Ve çok daha ilginçtir. Bu geçiş, I.2'de tanımlanan mecazın mecazılan uzantısı üreticisi (*paraphrand generator*) sayesinde gerçekleşir. O bölümde mecazın dört parçalı sürecini ana hatlarıyla açıklamıştım: Bir mecazanın (*metaphier*) kendi uzantıları (*paraphiers*) aracılığıyla asıl mecazılanın (*metaphrand*) üzerine yeni uzantılar (*paraphrands*) yansıtması süreci. Bu mecazılan uzantıları, mecazılanla kurdukları bağ açısından yeni oldukları için üretkendir. İçebakış yapabildiğimiz ve bilincin zorunlu alt-tabakası olan o 'mekân' türünü işte bu şekilde üretebiliriz. Kısa süre içinde göreceğimiz gibi bu durum aslında oldukça yalındır.
***
Ve son olarak, ayrı hipostazların IV. Aşamadaki birleşik bilinçte sentezlenmesi de farklı bir süreçtir. Öne sürdüğüm gibi, *thumos*, *phrenes* ve diğerlerinin III. Aşamadaki öznel anlamları yerleştikçe, farklı içsel duyumlardaki özgün anatomik temelleri körelmiş; bu da onların örneğin 'kaplar' ya da 'kişiler' gibi paylaşılan mecazanlar zemininde birbirine karışıp birleşmesine yol açmıştır. Fakat bilincin bu sentetik birliğine, M.Ö. yedinci yüzyılda dikkatin dünyevileşmesi ve bunun sonucunda bireysel farklılıkların tanınması da yardımcı olmuş olabilir; bu süreç yeni bir benlik kavramıyla sonuçlanmıştır. Bu meselelerin kanıtlarına bakmadan önce, bilinç-öncesi hipostazları ve bunların İlyada'daki anlamlarını bu aşamalar bağlamında daha ayrıntılı inceleyelim. İlyada'daki genel önem sıralarına göre bunlar şunlardır:
***
<!-- UNIT 020 | HEADING | Başlık: ### Thumos -->

### Thumos
***
Bu, tüm destandaki açık ara en yaygın ve en önemli hipostatik sözcüktür. Diğerlerinin herhangi birinden üç kat daha sık geçer.
***
Kökeninde, yani Nesnel Aşamada, yalnızca dışarıdan algılanan canlılık ya da eylem anlamına geldiğini öne sürüyorum; içinde hiçbir içsel yön yoktur. Bu Miken dönemi kullanımı İlyada'da sıklıkla, özellikle de bir savaşçının mızrağını doğru yere saplayarak bir diğerinin *thumos*unu, yani eylemini/hareketini durdurduğu savaş sahnelerinde karşımıza çıkar. İçsel II. Aşama ise Akhilleus'un öfkesinde gördüğümüz gibi, çöküş döneminde sanrısal sesin stres eşiğinin daha yüksek olduğu yeni ve gerilimli bir durumda ortaya çıkar. *Thumos* o zaman çevresel krizlere tepki olarak beliren bir dizi içsel duyuma gönderge yapar. Bunun modern fizyolojinin yakından tanıdığı bir uyarım örüntüsü olduğunu düşünüyorum: Sempatik sinir sisteminin sözde stres ya da acil durum tepkisi ve böbrek üstü bezlerinden adrenalin ile noradrenalin salınması. Bu tepki çizgili kaslardaki ve kalpteki kan damarlarının genişlemesini, çizgili kaslarda titremenin artmasını, kan basıncının fırlamasını, karın iç organlarındaki ve derideki kan damarlarının daralmasını, düz kasların gevşemesini, karaciğerden kana karışan şekerle ani bir enerji artışını ve göz bebeklerinin büyümesiyle birlikte olası algısal değişimleri içerir. Bu karmaşık yapı, kritik bir durumda özellikle şiddetli bir eylemin öncesinde gelen içsel duyum örüntüsüydü. Ve bunu defalarca tekrarlayarak, bu duyum örüntüsü eylemin bizzat kendisi için kullanılan terimi üzerine almaya başladı. Bundan böyle savaşta bir savaşçıya güç veren *thumos*tur vb. İlyada'da *thumos*a içsel bir duyum olarak yapılan tüm göndermeler bu yorumla tutarlıdır.
***
Şimdi, öznel III. Aşamaya geçiş, çok belirgin bir biçimde olmasa da İlyada'da bile başlar. Bunu, *thumos*un sanki bir kapmış gibi düşünüldüğü dile getirilmemiş mecazda görürüz: Çeşitli pasajlarda birinin *thumos*una *menos* (şevk/kuvvet) 'konulur' (16:528; 17:451; 22:312). *Thumos* ayrıca örtük olarak bir kişiye benzetilir: Savaşmaya can atan Aias değil onun *thumos*udur (13:73); sevinen Aineias değil onun *thumos*udur (13:494; ayrıca bkz. 14:156). Bir tanrı değilse, insanı eyleme en sık 'kışkırtan' *thumos*tur. Ve sanki başka bir insanmış gibi, kişi *thumos*uyla konuşabilir (11:403), ne söyleyeceğini ondan duyabilir (7:68) ya da bir tanrı gibi onun kendisine yanıt vermesini sağlayabilir (9:702). Tüm bu mecazlar son derece önemlidir. Büyük dolaşım ve kas değişimlerinin içsel duyumlarının içine kuvvet konulabilen bir nesne olduğunu söylemek, göğüste konumlanan ve çağdaş bilincin zihin mekânının (*mind-space*) öncüsü olan hayali bir 'mekân' yaratmaktır. Ve bu duyumun işlevini başka bir kişinin ya da daha seyrek görülen tanrıların işleviyle karşılaştırmak, daha sonra analog 'Ben'e (*analog 'I'*) dönüşecek olan o mecaz süreçlerini başlatmaktır.
***
<!-- UNIT 024 | HEADING | Başlık: ### Phrenes -->

### Phrenes
***
İlyada'da en yaygın ikinci hipostaz *phrenes*tir. Nesnel Aşamadaki kökeni daha tartışmalıdır. Fakat neredeyse her zaman çoğul kullanılması, *phrenes*in nesnel olarak akciğerlere gönderge yaptığını ve belki de *phrasis* (konuşma/ifade) ile ilişkili olduğunu gösterebilir. İçsel Aşamada *phrenes*, solunum değişimleriyle ilişkili zamansal duyum örüntüsüne dönüşür. Bunlar diyaframdan, göğüs kafesinin kaburgalar arası kaslarından ve bronş tüplerini çevreleyerek çaplarını ve dolayısıyla havanın geçişine karşı direncini ayarlayan sempatik sinir sistemi denetimindeki düz kaslardan kaynaklanır. Burada solumamızın çeşitli çevresel uyarımlara karşı ne kadar olağanüstü duyarlı olduğunu hatırlamalıyız. Ani bir uyaran karşısında 'soluğumuz kesilir'. Hıçkırarak ağlama ve kahkaha, diyafram ve kaburgalar arası kaslardan belirgin içsel uyarımlar alır. Büyük bir hareketlilik ya da heyecan durumunda, solunumun hem hızı hem de derinliği artar ve bunun sonucunda içsel uyarım doğar. Hoşnutluk ya da nahoşluk durumları genellikle artan solunumla kendini gösterir. Anlık dikkat, solunumun kısmen ya da tamamen durmasıyla açıkça ilişkilidir. Bir şaşkınlık anında soluk alıp vermemiz hızlanır ve düzensizleşir.
***
Hızın yanı sıra, tek bir soluk döngüsünde nefes alma ve nefes verme sürelerinin oranında da benzersiz değişimler olur. Bu durum en iyi, soluk döngüsünün süresinde nefes almanın kapladığı yüzde belirlenerek ölçülür. Bu oran konuşmada yaklaşık yüzde 16, kahkahada yüzde 23, dikkatli zihinsel çalışmada yüzde 30, dinlenme anında yüzde 43, heyecan durumunda yüzde 60 veya daha fazla, harika ya da şaşırtıcı bir durumu hayal eden deneklerde yüzde 71 ve ani korkuda yüzde 75'tir.[3] Burada vurgulamak istediğim nokta, *phrenes*imizin ya da solunum aygıtımızın yaptığımız her şeyi oldukça belirgin ve ayırt edilebilir yollarla neredeyse kaydediyor gibi görülebilmesidir. Davranışın bu içsel aynasının, bilinç-öncesi zihnin toplam uyaran dünyasında bugün bizim zihnimizde kapladığından çok daha geniş bir yer tutmuş olması son derece olasıdır. Ve şüphesiz, değişen içsel uyarım örüntüsü, bilince geçiş sırasında *phrenes*in neden bu kadar önemli olduğunu ve bu bölümde incelediğimiz şiirlerde bu terimin işlevsel olarak neden bu kadar çok farklı biçimde kullanıldığını anlamamızı sağlar.
***
İlyada'da bu sözcük genellikle sadece akciğerler olarak çevrilebilir. Agamemnon'un kara *phrenes*i öfkeyle dolar (1:103) ve hiddeti arttıkça kralın derin soluk alıp verişini zihnimizde canlandırabiliriz. Automedon karanlık *phrenes*ini cesaret ve kuvvetle doldurur ya da derin derin solur (17:499). Ürkmüş ceylan yavruları koştuktan sonra *phrenes*lerinde hiç takat kalmaz; soluk soluğa kalmışlardır (4:245). Ağlarken keder *phrenes*e 'gelir' (1:362; 8:124) ya da solunumsal *phrenes* korkuyu (10:10) veya sevinci (9:186) 'tutabilir'. Bu ifadeler bile kısmen mecazidir ve dolayısıyla *phrenes*te bir tür kap mekânı çağrıştırır.
***
...içsel bir zihin mekânı fikrine doğru. Bunlar *phrenes*in bilgiyi 'içerdiği' ve belki de 'sakladığı' söylenen durumlardır. Kimi zaman bu bilgi bir tanrıdan gelir (1:55), kimi zaman da başka bir insandan (1:297).
***
Laboratuvar çalışmaları bir nesneye dair yalın duyusal deneyimin, onun tanınmasının ve onunla ilişkili adın hatırlanmasının bile aynı anda alınan solunum kayıtlarında gözlemlenebildiğini ortaya koymuştur.[4] Dolayısıyla, içsel bir duyum tanıma ve hatırlama gibi işlevlerle ilk kez ilişkilendirildiğinde bunun *phrenes*e yerleştirilmesi şaşırtıcı değildir. *Phrenes*in olayları tanıyabildiği söylendiğinde (22:296), *phrenes* ile bir kişi arasında bir mecaz kurulmuş olur ve bir 'kişi'nin mecazılan uzantıları —yani bir mekânda eyleyebilen bir varlık olması— *phrenes*e geri yansıtılarak onu mecazi anlamda uzamsal ve diğer insani eylemleri mecazi olarak yapabilir kılar. Benzer şekilde, bir insanın *phrenes*inin bir kişi gibi zaman zaman başka bir insan tarafından (7:120) hatta bir tanrı tarafından (4:104) 'ikna edilebildiğini' görürüz. *Phrenes* belki de Agamemnon'un uğursuz *phrenes*ine itaat ettiğini söylediği andaki gibi (9:119) bir tanrı gibi 'konuşabilir' bile. İlyada'da bu örneklere oldukça seyrek rastlanır, ancak bunlar önümüzdeki iki yüzyıl boyunca bilince doğru evrilecek olan yöne işaret eder.
***
<!-- UNIT 030 | HEADING | Başlık: ### Kradie -->

### Kradie
***
Daha sonraları *kardia* olarak yazılan ve dilimize aşina 'kardiyak' sıfatını kazandıran bu terim, diğer hipostazlar kadar önemli ya da gizemli değildir. Kalbe gönderge yapar. Aslına bakılırsa günümüzde hâlâ kullanılan en yaygın hipostazdır. Yirminci yüzyılda içten olmak istediğimizde, bilincimizden değil, hâlâ kalbimizden konuşuruz. En derin düşüncelerimizi kalbimizde taşır, en sıkı inançlarımızı kalbimizde besleriz. Ve kalbimizle severiz. Akciğerlerin ya da *phrenes*in, *kradie*nin koruduğu hipostatik rolü hiçbir zaman sürdürememiş olması ilginçtir.
***
Kökeninde, çarpmak/vurmak anlamına gelen *kroteo* fiilinden türeyerek yalnızca titreme/çırpınma anlamına geldiğini düşünüyorum. *Kradie* erken dönem Yunancanın bazı pasajlarında titreyen bir dal anlamına bile gelir. Ardından, Dor istilaları sırasında devam eden II. Aşamaya özgü içselleştirmede, gözle görülen ve elle dışarıdan hissedilen bu titreme, dışsal durumlara yanıt olarak beliren kalp atışının içsel duyumunun adı haline gelir. Birkaç istisna dışında İlyada'daki göndergesi budur. Henüz hiç kimse kalbinde bir şeye inanmaz.
***
Yine kalbimizin dünyayı nasıl algıladığımıza verdiği tepkilere dair zengin modern literatürü hatırlatmak isterim. Solunum ya da sempatik sinir sisteminin eylemi gibi, kardiyak sistem de çevrenin belirli yönlerine karşı son derece duyarlıdır. Yakın dönemli en az bir yorumcu, gözlerin görme duyusunun organı olması gibi, kalbi de kaygının özgül duyu organı olarak adlandırarak 'kardiyak zihin' kavramını ortaya atmıştır.[5] Bu görüşe göre kaygı, bizim bilincimizde onu tanımlamak için kullanabileceğimiz şiirsel benzerliklerden hiçbiri değildir. Aksine, çevreyi kaygı potansiyeli açısından okuyan kardiyak dokunun duyusal sinir uçlarındaki içsel bir dokunsal duyumdur. Bu fikir mevcut haliyle tartışmalı olsa da kusursuz bir Homeros psikolojisidir. İlyada'da bir korkak korkan biri değildir; *kradie*si güm güm atan biridir (13:282). Bunun tek çaresi Athena'nın *kradie*ye kuvvet 'koyması' (2:452) ya da Apollon'un içine cesaret 'koymasıdır' (21:547). Buradaki kap mecazanı kalbin içine, sonraki insanların inanacağı, hissedeceği ve şeyleri derinden düşüneceği bir 'mekân' inşa eder.
***
<!-- UNIT 034 | HEADING | Başlık: ### Etor -->

### Etor
***
Filologlar genellikle hem *kradie*yi hem de *etor*u kalp olarak çevirir. Bir sözcüğün elbette eşanlamlıları olabilir. Fakat duyumların ve eylem güçlerinin belirli konumlarının tayin edilmesi gibi önemli durumlarda, *a priori* gerekçelerle buna itiraz eder, eski bir Yunan için bu terimlerin farklı konumları ve duyumları temsil etmek zorunda olduğunu savunurum. Kimi zaman metinde bile açıkça birbirinden ayrılırlar (20:169). Dolayısıyla I. Aşamada *etor*un göbek/karın anlamına gelen *etron* isminden geldiğini, II. Aşamada ise mide-bağırsak sisteminin, özellikle de midenin duyumları olarak içselleştirildiğini öne sürme cüretini gösteriyorum. Nitekim İlyada'da *etor*u doyurmak için yiyecek ve içecek alındığının açıkça belirtilmesi de bunun kanıtıdır (19:307).[6] Bu çeviri, bir savaşçının savaşın ön saflarında karnı deşilerek *etor*unu ya da bağırsaklarını kaybettiği durumlarda da çok daha uygundur (5:215).
***
Fakat daha önemlisi, zihinsel işleyiş için sağladığı uyarıcı alandır. Mide-bağırsak sisteminin insani durumlara karşı çok geniş bir tepki dağarcığı olduğunu biliyoruz. Kötü bir haber aldığımızda midemize oturan o taş hissini ya da ramak kala atlatılan bir araba kazasından hemen önceki karın boşluğu krampını herkes bilir. Bağırsaklar daha düşük dereceli duygusal uyaranlara da aynı şekilde duyarlıdır ve bu tepkiler floroskopi ekranında kolayca görülebilir.[7] Mide kasılmaları ve peristaltizm nahoş bir uyaranla durur, nahoşluk artarsa tersine bile dönebilir. Midenin salgı faaliyeti de duygusal deneyime karşı son derece duyarlıdır. Mide spazmlarıyla, boşalmasıyla, kasılmalarıyla ve salgı faaliyetleriyle neredeyse her duyguya ve duyuma tepki veren, bedendeki en duyarlı organlardan biridir. Mide-bağırsak sistemi hastalıklarının psikosomatik olarak kabul edilen ilk hastalıklar olmasının nedeni de budur.
***
Dolayısıyla *etor* ile kastedilenin bu mide-bağırsak duyumları yelpazesi olması akla son derece yatkındır. Andromakhe inleyen Hekabe'yi duyduğunda, *etor*u boğazına kadar kabarır; kusmanın eşiğindedir (22:452).[8] Lykaon'un yaşama yakarışıyla Akhilleus alay ettiğinde, dizleriyle birlikte 'çözülen' ve dermansız kalan Lykaon'un *etor*udur (21:114); midenin çukurunda bir boşalma hissettiğini söyleyebiliriz. Ve tanrıların kendileri savaşa girdiğinde, sevinçle gülen Zeus'un *etor*udur; bizim göbeğini hoplata hoplata gülmek diyeceğimiz şeydir bu (21:389).
***
Kap mecazı diğer hipostazlarda olduğu gibi burada kullanılmaz; muhtemelen midenin zaten yiyecek içermesinden ötürü. Tam da bu nedenle izleyen edebiyatta bilinçli bir zihniyetin önemli bir parçası haline gelmediğini göreceğiz. Tıp eğitimi almış okur için, bilinç-öncesi hipostazlar başlığı altında tartıştığımız bu hususların psikosomatik hastalık kuramlarıyla çok yakından ilişkili olduğu açıktır. *Thumos*, *phrenes*, *kradie* ve *etor* ile bu tür hastalıkların dört ana hedef sistemini ele almış olduk. Ve bunların bilincin temel taşlarını, ilkel ve kısmi bir bilinçleştirme türünü oluşturması, tıp kuramı açısından da önemli sonuçlar doğurur.
***
*Ker*e yalnızca geçerken değineceğim; kısmen bilincin bu hikâyesinde giderek azalan bir rol oynamasından, kısmen de kökeninin ve anlamının biraz bulanık olmasından ötürü. *Cheir*den (el) gelip titreyen eller ve uzuvlar şeklinde somatize edilmiş olması mümkünse de, farklı bir lehçede *kardia* ile aynı kökten gelmiş olması daha muhtemeldir. Şüphesiz Odysseia'da bir savaşçının, akciğerlerin ya da *phrenes*in atan *ker*in çevresine sımsıkı sarıldığı yerden vurulduğunu belirten pasaj (16:481) geriye pek az şüphe bırakır. Neredeyse her zaman kederin organı olarak anılır ve sınırlı bir öneme sahiptir.
***
Fakat bir sonraki hipostaz azami derecede önemlidir. Hemen belirtmek gerekir ki İlyada'da ender rastlanan bir terimdir; öylesine enderdir ki sonraki kuşak aoidos'lar tarafından eklenmiş olabileceğinden şüpheleniriz. Ancak İlyada'daki bu mütevazı başlangıçlardan yola çıkarak, çok geçmeden konumuzun tam merkezine yerleşecektir. Ve bu terim şudur:
***
<!-- UNIT 041 | HEADING | Başlık: ### Noos -->

### Noos
***
Şu ana kadar, yalnızca kargaşa ve kriz zamanlarında adlandırılması gereken ve adlarını nesnel dışsal algıdan alan büyük, apaçık içsel duyumlarla uğraştık. Görmek anlamına gelen *noeo* fiilinden türeyen *noos* ise algının bizzat kendisidir. Ve ona gelmekle, entelektüel yolculuğumuzda çok daha güçlü bir alana adım atmış oluyoruz. Çünkü önceki bir bölümde gördüğümüz gibi, bilinçli yaşamlarımızı tanımlamak için kullandığımız terimlerin büyük çoğunluğu görseldir. Zihnin 'gözü' ile 'parlak' ya da 'karanlık' olabilecek çözümleri 'görürüz' vb. Görme, her şeyden önce bizim mesafe alıcımızdır. Başka hiçbir duyu tarzının yaklaşamayacağı bir biçimde bizim uzam duygumuzdur. Ve görmüş olduğumuz gibi, bilincin asıl zeminini ve dokusunu oluşturan şey işte bu uzamsal niteliktir.
***
Parantez içinde belirtmek ilginçtir ki, görme için olduğu gibi işitme için bir hipostaz yoktur. Bugün bile zihnin gözüyle gördüğümüz gibi zihnin kulağıyla işitmeyiz. Parlak zihinler dediğimiz gibi, akıllı zihinleri gürültülü ya da yüksek sesli olarak nitelemeyiz. Bunun nedeni muhtemelen işitmenin bikameral zihnin tam özü olması ve I.4'te tartıştığım gibi görmeden ayrılan o temel farkları taşımasıdır. Bilincin gelişi, belirli bir anlamda işitsel bir zihinden görsel bir zihne geçiş olarak yorumlanabilir. Bu geçiş ilk kez kesik kesik de olsa İlyada'da görülür. Terimin Miken dönemindeki nesnel kökeni, görmeye dair nesnel ifadelerde ya da bir gösteri, seyirlik manzara olarak *noos*ta mevcuttur. Adamlarını savaşa sürerken bir savaşçı düşmanla göğüs göğüse çarpışmaktan daha iyi bir *noos* (gösteri/manzara) olmadığını söyleyebilir (15:510). Ve Zeus Hektor'u kendi *noos*unda tutar (15:461).
***
Fakat *noos*un içselleştirilmesine dair ikinci aşama da İlyada'da kendini gösterir. Göğüste konumlandırılmıştır (3:63). Gözlerin içine yerleştirilmemiş olması bize ne kadar tuhaf gelir! Belki de yeni rolü içinde *thumos* ile kaynaşıyor olmasındandır bu. Nitekim *noos*, korkusuz (3:63) ve güçlü (16:688) gibi daha ziyade *thumos*a yakışan sıfatlar alır. Ve Odysseus, Agamemnon'un içinde nasıl bir *noos* olduğunu henüz bilmediklerini söyleyerek Akhaları gemilerini denize indirmekten caydırır (2:192). Ve en modern tınlayan örneklerden biri daha ilk sahnede karşımıza çıkar: Hıçkıra hıçkıra ağlayan Akhilleus'u teselli eden Thetis ona şöyle sorar: "Neden *phrenes*ine keder çöktü? Konuş, *noos*unda gizleme, ikimiz de bilelim" (1:363).[9] Bunun dışında İlyada'da başka hiçbir özneleşme yoktur. Hiç kimse *noos*unda herhangi bir karar almaz. Düşünme eylemi *noos*ta gerçekleşmez, hatta bellek bile orada değildir. Bunlar hâlâ sağ temporal lobun tanrılar denen o örgütlenişlerinin seslerindedir.
***
Görme ediminin, görülenin 'tutulabileceği' bir kaba doğru bu içselleştirilmesinin kesin nedenleri, burada ele alabileceğimizden çok daha dikkatli bir incelemeyi gerektirir. Belki de daha önce büyük içsel duyumlarla ilişkili içselleştirmelerde gerçekleştiğini öne sürdüğüm içselleştirmenin genelleşmesinden ibaretti. Ya da II.3'te değinildiği üzere, mültecilerin kaynaşması sırasındaki dışsal farklılıkların gözlemlenmesi, farklı insanlarda farklı olabilen ve onların farklı şeyleri görmesini sağlayan bu görsel hipostazın varsayılmasını zorunlu kılmıştı.
***
<!-- UNIT 046 | HEADING | Başlık: ### Psyche -->

### Psyche
***
Ve nihayet psikolojiye adını veren sözcüğe geliyoruz. Muhtemelen solumak anlamına gelen *psychein* teriminden türeyen bu sözcük, İlyada'daki temel kullanımında yaşam tözleri şeklinde içselleştirilmiştir. Çoğu zaman *psyche*, tıpkı bizim 'hayat' ya da 'yaşam' sözcüğünü kullanacağımız şekilde kullanılıyor görünür. Ancak bu durum çok yanıltıcı olabilir. Çünkü 'hayat' bizim için belirli bir zaman aralığı, doğum ile ölüm arasındaki bir süre, belirli bir nitelikteki olaylar ve gelişmelerle dolu bir süreç demektir.
***
İlyada'da bu türden hiçbir şey yoktur. Bir mızrak bir savaşçının kalbine saplandığında ve *psyche*si çözüldüğünde (5:296), yok edildiğinde (22:325), basitçe onu terk ettiğinde (16:453), ağızdan öksürükle dışarı atıldığında (9:409) ya da bir yaradan kanla birlikte aktığında (14:518; 16:505), zamanla ya da herhangi bir şeyin son bulmasıyla ilgili en ufak bir ima bile bulunmaz. 23. Kitabın bir bölümünde *psyche*nin farklı bir anlamı vardır ki bunun tartışmasını bu bölümün sonuna erteliyorum. Ancak genel olarak, son derece yalın bir biçimde elden alınabilen bir niteliktir; aynı koşullar altında, *psyche*nin sıklıkla birlikte anıldığı *thumos*un ya da eylemin elden alınmasına benzer.
***
Bu terimleri anlamaya çalışırken, tarihsel olarak bu durum gerçekleşmeden önce onların içine bir mekân inşa etme yönündeki bilinçli alışkanlığımızdan kaçınmalıyız. Belirli bir anlamda *psyche*, bu bilinç-öncesi hipostazların en ilkeli sayılabilir; insan ya da hayvan denen şu ötedeki fiziksel nesnenin soluma ya da kanama özelliğidir; doğru yere saplanan bir mızrakla tıpkı bir ganimet gibi (22:161) kendisinden çekilip alınabilen bir niteliktir. Ve genel olarak, yani bu bölümün sonunda tartışacağım istisnalar hariç tutulursa, İlyada'da *psyche*nin temel kullanımı bunun ötesine geçmez. Hiç kimse hiçbir şekilde *psyche*sinde bir şey görmez, karar vermez, düşünmez, bilmez, korkmaz ya da hatırlamaz.
***
Öyleyse bunlar, edebi mecaz yoluyla, kaplara ve kişilere benzetilerek kendilerine uzamsal ve davranışsal nitelikler katan beden içindeki varsayımsal tözlerdir; bu nitelikler sonraki edebiyatta bizim bilinç adını verdiğimiz analog 'Ben'iyle birlikte o birleşik zihin mekânına doğru evrilecektir. Fakat İlyada'daki bu başlangıçlara işaret ederken, destandaki ana eylemlerin sınırlarının I.3'te ısrarla belirttiğim gibi tanrısal olarak buyurulduğunu ve bilinçsiz olduğunu hatırlatmama izin verin. Bu bilinç-öncesi hipostazlar hiçbir temel karara müdahil olmaz. Ancak kesinlikle oradadırlar ve ikincil bir rol oynarlar. Gerçekten de sanki sonraki çağın birleşik bilinçli zihni, burada İlyada'da her biri biraz farklı bir işleve sahip ve bugün bizim takdir etmemizin neredeyse imkânsız olduğu ince ayrımlarla yedi farklı varlık olarak işe başlıyor gibidir. ### ODYSSEIA'NIN DÜZENLERİ
***
İlyada'dan sonra Odysseia gelir. Ve bu destanları önyargısız ve peş peşe okuyan herkes, zihniyette nasıl devasa bir sıçrama yaşandığını hemen görür! Elbette bu iki devasa destanın tek bir adam, yani Homeros tarafından yazıldığını, hatta ilkini gençliğinde, ikincisini ise olgunluğunda bestelediğini düşünmeyi hâlâ seven bazı araştırmacılar vardır. Daha makul olan görüş, Odysseia'nın İlyada'yı en az bir yüzyıl ya da daha fazla bir süreyle izlediği ve selefi gibi tek bir adamın değil, birbirini izleyen aoidos'ların eseri olduğudur.
***
Fakat selefinden farklı olarak Odysseia tek bir destan değil, bir destanlar dizisidir. Orijinalleri muhtemelen farklı kahramanlar hakkındaydı ve daha sonraki bir dönemde Odysseus'un etrafında bir araya getirildi. Bunun neden gerçekleştiğini çözmek zor değildir. Odysseus, en azından Yunanistan'ın bazı bölgelerinde, fethedilmiş halkların hayatta kalmasını sağlayan bir kültün merkezi haline gelmişti. O "bin bir düzenli Odysseus" olur ve sonraki aoidos'lar dinleyicilerine Odysseia'yı hatırlatmak için bu unvanı belki de İlyada'ya sonradan eklemişlerdir. Arkeolojik kanıtlar, M.Ö. 1000'den bir süre sonra ve kesinlikle M.Ö. 800'den önce Odysseus'a önemli adaklar adandığını gösterir.[10] Bunlar kimi zaman bu külte tuhaf bir biçimde bağlı olan tunçtan üçayaklı kazanlardı. Eskiden bir tanrıya yapılacak türden adaklardı bunlar. İthake adası Korinthos'tan gelen yeni istilalarla yeniden çiğnenmek üzereyken bile, en azından M.Ö. dokuzuncu yüzyıldan itibaren onun onuruna yarışmalar düzenleniyordu. Tek bir sözcükle, bin bir hileli Odysseus, yıkılmış ve tanrıları zayıflamış bir dünyada nasıl hayatta kalınacağına dair yeni zihniyetin kahramanıdır.
***
Odysseia bunu daha beşinci sözcüğünde ilan eder: *polutropon* = bin bir dönemeçli, çok dönüp dolaşan. Bu, bir dolambaçlılık yolculuğudur. Hilenin bizzat keşfi, icadı ve kutsanmasıdır. Dolaylı yolları, kılık değiştirmeleri ve bahaneleri, dönüşümleri ve tanınmaları, ilaçları ve unutuşu, başkalarının yerindeki insanları, hikâyeler içindeki hikâyeleri ve insanlar içindeki insanları terennüm eder. İlyada ile arasındaki karşıtlık hayret vericidir. Hem sözde hem eylemde hem de karakterde Odysseia, yeni ve farklı varlıkların yaşadığı yeni ve farklı bir dünyayı betimler. İlyada'nın bikameral tanrıları Odysseia'ya geçerken savunmacı ve cılız hale gelmiştir. Kendilerini daha çok gizlerler, hatta sihirli değneklere başvururlar. Tanımı gereği bikameral zihin eylemin çok daha azını yönetir. Tanrıların yapacak daha az işi vardır ve geri çekilen hayaletler gibi birbirleriyle daha çok konuşurlar —hem de ne kadar usandırıcı bir biçimde! İnisiyatif onlardan, hatta onlara karşı, mutlak gücünü kaybederken Kral Lear benzeri bir adalet tutkusu edinen bir Zeus'un gözetiminde, daha bilinçli insan karakterlerin eylemlerine doğru kayar. Kâhinler ve kehanet alametleri —bikameral zihnin çöküşünün bu alametifarikaları— çok daha yaygındır. Birkaç yüzyıl önceki Asur kabartmalarında bikameral zihnin çöküşüne işaret ettiğini gördüğümüz cinleri andıran yarı-tanrılar, insanlıktan çıkaran cadılar, tek gözlü devler ve sirenler, zihniyetteki köklü bir başkalaşımın kanıtlarıdır. Ve Odysseia'nın evsiz barksız sürgünler, kaçırılmalar ve köleleştirmeler, gizlenen şeyler ve yeniden kazanılan şeyler gibi devasa izlekleri, hiç kuşkusuz Yunanistan'da öznel bilincin ilk damgasını vurduğu Dor istilalarını izleyen toplumsal çöküşün yankılarıdır.
***
Teknik olarak dikkat edilmesi gereken ilk şey, bilinç-öncesi hipostazların kullanılma sıklığındaki değişimdir. Bu tür veriler İlyada ve Odysseia sözlüklerinden kolayca derlenebilir...
***
...ve sonuçlar phrenes, noos ve psyche sıklığında çok belirgin bir artışı, buna karşılık thumos sözcüğünün kullanımında ise çarpıcı bir düşüşü göstermesi bakımından son derece dramatiktir. Elbette thumosun İlyada'dan Odysseia'ya geçişteki azalmasının şiirin konusuyla ilişkili olduğunu söyleyebiliriz. Fakat bu, soruyu döngüselleştirmektir [soruyu peşinen doğru kabul etmektir]. Çünkü temanın bizzat değişmesi, insanın öz doğasındaki bu topyekûn dönüşümün bir parçasıdır. Diğer hipostazlar pasiftir. Sempatik sinir sisteminin yeni durumlara karşı adrenalin kaynaklı acil durum tepkisi olan thumos ise pasif olan her şeyin tam karşıtıdır. Ani bir enerji patlaması şeklindeki bu mecazılanın çevresinde kurulabilecek mecaz türleri, problem çözmeye daha elverişli olan pasif görsel mecazlar değildir. Buna karşılık, bu dönem boyunca phrenesin sıklığı iki katına çıkarken, hem noos hem de psychenin sıklığı üç katına fırlar. Yine bu sözcüklerin kullanımındaki artışın yalnızca konu değişiminin bir yankısı olduğu ileri sürülebilir. Ve yine tam da can alıcı nokta burasıdır. Şiir, dışsal olayları nesnel olarak betimlemekten, kişisel bilinçli ifadenin şiirine dönüşerek özneleşir.
***
Fakat bizi ilgilendiren yalnızca bu sözcüklerin sıklığı değildir. Asıl ilgi çekici olan, onların içsel anlamlarındaki ve onlar için kullanılan mecazanlardaki değişimdir. Tanrılar insani meseleleri yönetmekten geri çekildikçe, bilinç-öncesi hipostazlar onların ilahi işlevlerinin bir kısmını devralarak bilince daha da yaklaşır. Thumos, azalmış olmasına karşın hâlâ en yaygın hipostatik sözcüktür. Ve işlevi başkalaşmıştır. Öznel aşamaya ulaşmış ve sanki başka bir insan gibi olmuştur. Domuz çobanına Telemakhos'a dönmesini 'buyuran' çobanın kendi thumosudur (16:466). İlyada'da olsaydı bu konuşan bir tanrı olurdu. Erken dönem destanında bir tanrı, thumosun 'kabı' içine menos ya da kuvvet 'koyabilirdi'; fakat Odysseia'da thumosun içine 'konulabilen' şey, bütün bir durumun kavranışı ya da tanınmasıdır. Eurykleia kılık değiştirmiş Odysseus'u yarasından tanır; çünkü bir tanrı bu tanımayı onun thumosuna 'koymuştur' (19:485) —(Dikkat ediniz: Eurykleia'da tanıma vardır ama bellekte geri çağırma yoktur). Ve Penelope'nin hizmetkârları, oğlunun yola çıkışına dair bilgiyi thumoslarında taşırlar (4:730).
***
Phrenes de Evre III'ün uzamsal niteliklerini kazanmıştır. Olası bir gelecekteki olayın betimi bile phrenesin içine konulabilir; nitekim Telemakhos, talipleri silahlardan mahrum bırakmak için bir bahane olarak, bir daimonun (İlyada'da olsa en azından bir tanrı olurdu) aralarındaki kavga korkusunu phrenesine koyduğunu iddia etmesi istenir (19:10). İlyada'da hiçbir sır yoktur. Fakat Odysseia'da pek çok sır vardır ve bunlar phreneste 'tutulur' (16:459). İlyada'da bilinç-öncesi hipostazlar neredeyse her zaman anatomik olarak açıkça konumlandırılmışken, Odysseia'da giderek artan mecazi doğaları onların anatomik ayrımlarını bulanıklaştırır. Hatta thumos bir noktada akciğerlerin veya phrenesin içinde konumlandırılır (22:38). Fakat başlangıçta akciğerlere ve ardından solunumdaki karmaşık duyumlara gönderimde bulunan phrenes sözcüğünün bir başka ve çok daha önemli kullanımı daha vardır: Bu da ahlakın ilk başlangıçlarıdır. İlyada'nın tanrı güdümlü kuklaları arasında hiç kimse ahlaklı değildir. İyi ve kötü henüz mevcut değildir. Fakat Odysseia'da Klytaimnestra, Aigisthos'a direnebilir; çünkü onun phrenesi agathaidir ki bu sözcük 'tıpkı bir tanrı gibi' anlamına gelebilecek köklerden türetilmiş olabilir. Bir başka yerde, tanrılara adaklar sunmayı hatırlamasını sağlayan, Eumaios'un agathai, yani tanrısal ya da iyi phrenesidir (14:421). Benzer biçimde, Penelope'nin iffetinden ve uzaktaki Odysseus'a sadakatinden sorumlu olan da onun agathai ya da iyi phrenesidir (12:194). Henüz agathe olan Penelope'nin kendisi değildir; yalnızca akciğerlerindeki mecaz-mekândır.
***
Ve diğer bilinç-öncesi hipostazlarda da durum benzerdir. Odysseus gemisi batıp fırtınalı denizlere fırlatıldığında, yıkım uyarıları çarpan yüreğinden ya da kradiesinden 'işitilir' (5:389). Ve taliplerin çöküşüne dair planlar yapan da onun keri, yani titreyen yüreği veya belki de titreyen elleridir (18:344). İlyada'da bunlar konuşan tanrılar olurdu. Noos, daha sık anılmakla birlikte kimi zaman değişmeden kalır. Fakat çoğunlukla o da öznelleşmenin Evre III'ündedir. Bir noktada Odysseus Athena'yı aldatır (İlyada'da akıl almaz bir şey!) ve noosunda büyük bir kurnazlığın düşüncelerini evirip çevirerek tanrıçaya bakar (13:255). Ya da noos sevinçli (8:78), zalim (18:381), aldatılamaz (10:329) veya hakkında bilgi edinilen (1:3) bir insan gibi olabilir. Psyche yine genellikle yaşam anlamına gelir, fakat belki de bir zaman dilimi duygusuyla daha fazla yüklüdür. Buna dair çok önemli bazı istisnalara daha sonra değinilecektir.
***
Odysseia'da öznel bilince doğru büyüme, yalnızca bilinç-öncesi hipostazların artan kullanımında, uzamsal içselliğinde ve kişileştirilmesinde değil; olay örgüsünde ve toplumsal ilişkilerde de çok daha berrak biçimde görülür. Bunlar arasında daha önce değindiğim aldatma ve hileye yapılan vurgu da vardır. İlyada'da zaman, eğer anılırsa, baştan savma ve tutarsız biçimde anılır. Oysa Odysseia; başlamak, tereddüt etmek, çabucak, katlanmak gibi zaman sözcüklerinin kullanımında ve geleceğe yapılan daha sık göndermelerde zamanın artan bir uzamsallaştırılmasını sergiler. Ayrıca somut terimlere kıyasla soyut terimlerin oranında, özellikle de İngilizcede '-ness' [Türkçede '-lik/-lik'] ekiyle biten isimlerde belirgin bir artış vardır. Ve bununla birlikte, bekleneceği üzere, benzetmelerde [teşbihlerde] çarpıcı bir düşüş görülür: Artık onlara daha az ihtiyaç vardır. Odysseus'un kendisine gönderimde bulunma sıklığı da biçimi de İlyada'daki benlik göndermelerinden bambaşka bir düzeydedir. Bütün bunlar yeni bir zihniyetin yeşermesiyle doğrudan ilintilidir. Böylesine devasa önemdeki bir şiir hakkındaki bu zorunlu olarak kısa değerlendirmeyi bir gizeme dikkatinizi çekerek kapatayım. Bu gizem şudur: Hikâyenin genel hatlarının bizzat kendisi, tam da burada ele aldığımız meselenin bir mitidir. Bu bir kimlik hikâyesidir; bikameral zihnin çöküşü içinde yaratılan benliğe doğru bir yolculuktur. Burada bunun neden böyle olduğuna dair o derin soruyu —yani aoidoslar aracılığıyla bu destanı şakıyan o sağ temporal lob örgütlenmeleri olan Müzlerin neden kendi çöküşlerini, öznel düşünce içinde yavaş yavaş solup gitmelerini anlatımlaştırdıklarını ve kendi şarkı eylemlerini alt edecek yeni bir zihniyetin yükselişini kutladıklarını— yanıtladığımı iddia etmiyorum. Çünkü görünüşe göre gerçekleşen tam da budur.
***
Şunu söylüyorum —ve buna inanmak bana bile güç geliyor—: Bilince doğru o muazzam sıçramanın bir mecazı olarak bu denli açıkça görülebilecek olan bu son derece düzenli efsane, ne yaptıklarının bilincinde olan şairler tarafından bestelenmiş, planlanmış ve bir araya getirilmiş değildi. Sanki bikameral insanın tanrı-tarafı insan-tarafından önce, sağ yarı küre sol yarı küreden önce bilince yaklaşıyordu. Ve eğer inanç burada takılıp kalırsa ve biz alaycı ve retorik bir edayla 'Kendi başına bilince doğru bir yöneliş olabilecek bir destan, nasıl olur da bilinçsiz insanlar tarafından bestelenebilir?' diye sormaya meyledersek; aynı retorik coşkuyla 'Bilinçli insanlar tarafından nasıl bestelenebilirdi?' diye de sorabiliriz. Ve ardından aynı sessizlik gelecektir. Her iki sorunun da yanıtını bilmiyoruz. Fakat durum böyledir. Ve bu öyküler dizisi, yabancı bir kıyıda güzel tanrıçası Kalypso'nun bikameral esareti altında hıçkıra hıçkıra ağlayan kayıp kahramanından, yarı-tanrılar, sınamalar ve hileler dünyasından kıvrılarak rakiplerin bozguna uğratıldığı ocağındaki meydan okuyan savaş naralarına; trans halinden kılık değiştirme yoluyla tanınmaya, denizden karaya, doğudan batıya, yenilgiden egemenlik hakkına doğru aktıkça, bu uzun şarkının tamamı öznel kimliğe ve geçmişin sanrısal köleliklerinden sıyrılarak onun muzafferce kabullenişine doğru bir odysseia'dır. Bir tanrısallığın iradesiz jigolosundan kendi ocağında kanlar saçılmış aslana dönüşen Odysseus, nihayet 'Odysseus' olur. BUDALA PERSES
***
Kronolojik olarak bir sonraki şiir grubunun bazılarını yalnızca özetleyip geçeceğim. Bunlar arasında, çoğunun çok daha geç bir tarihe ait olduğu anlaşılan sözde Homeros İlahileri vardır. Ayrıca M.Ö. sekizinci yüzyılda Atina'nın kuzeydoğusundaki Boiotia'da doğmuş ve çoğu vaktiyle Hesiodos adlı kült bir figüre atfedilmiş olan şiirler de bulunur. Ne yazık ki günümüze kalan metinleri genellikle açıkça farklı kaynaklardan gelen ve kötü onarılmış şiir parçalarının karışımlarıdır. Çoğu şimdiki meselemize pek az katkı sağlar. Theogonia'da tanrıların ilişkilerinin o çoğunlukla bıktırıcı sayımı genellikle Odysseia'dan kısa bir süre sonraya tarihlenir, fakat hipostatik sözcükleri daha azdır ve hiçbir gelişim göstermez. Başlıca ilgi çekici yanı, tanrıların mahrem yaşamlarıyla ilgilenmesinin belki de onların suskunluğunun bir sonucu, Dor istilalarından önceki Altın Çağ'a duyulan nostaljinin bir başka ifadesi olmasıdır.
***
Fakat çok daha büyük bir ilgi konusu, Hesiodos'a atfedilen ve İşler ve Günler olarak bilinen metnin sunduğu büyüleyici sorundur.[11] Açıkça çeşitli şeylerin bir karmasıdır; Boiotialı bir çiftçi —üstelik çok yoksul ve toprağı tırmalayan bir çiftçi— için bir tür Çoban Takvimidir. Dünyası, büyük Homeros destanlarının dünyasından fersah fersah uzaktır. Tanrılarının buyruğu altındaki bir kahramanın görkemli bir anlatı içinde ilerlemesi yerine, burada tanrılarına itaat edebilecek ya da etmeyebilecek olan bir köylüye çalışma yöntemleri, hangi günlerin uğurlu olduğu ve son derece ilginç yeni bir adalet duygusu üzerine talimatlar verilir. Görünüşte, çiftlik yaşamının bu döküntü ayrıntıları ile artık var olmayan Altın Çağ'a duyulan nostaljinin bu karması, araştırmacıların Hesiodos olduğunu varsaydığı bir çiftçi tarafından yazılmış gibidir. Görünüşe göre babalarının çiftliğini paylaştıran bir yargının adaletsizliği yüzünden kardeşi Perses'e ateş püskürüyor, tuhaf bir biçimde Perses'e ahlaktan evliliğe, kölelere nasıl davranılacağından ekim ve atıkların boşaltılması sorunlarına kadar her konuda öğütler verir. Şunun gibi ifadelerle doludur:
***
Budala Perses! Tanrıların insanlar için buyurduğu işi işle ki, acı bir thumos kederi içinde karın ve çocuklarınla birlikte komşularının kapısında ekmek aramak zorunda kalmayasın. (397 ve devamı) En azından çoğu araştırmacının şiiri ele alış biçimi böyledir. Ancak bir başka yorum daha en azından mümkündür. Bu da şiirin eski kısımlarının, şiirde adı hiç anılmayan Hesiodos tarafından değil, bizzat budala Perses'in kendi eliyle yazılmış olabileceği ve şiirin bu ana kısımlarının, ona ne yapacağını öğütleyen ilahi bikameral sesinin uyarıları olduğudur. Eğer bu yorum olasılık duygunuzu sarsıyorsa, gün boyunca kendilerine benzer bir tonda sürekli ne yapmaları gerektiğini öğütleyen böylesine buyurgan ve eleştirel sesler duyan şizofreni hastalarını hatırlatırım.
***
Belki de 'yazılmış' dememeliyim. Şiir, daha büyük olasılıkla, tıpkı Perses'in çağdaşı olan İsrail çobanı Amos'un bikameral uyarılarında olduğu gibi bir kâtibe yazdırılmıştı. Ayrıca asıl şiirin daha önceki bir metin derlemesi olduğunu ve can alıcı 37-39. satırlardaki itirazın sonradan eklendiğini de söylemeliydim (tıpkı Plutarkhos'tan bu yana herkesin 654-662. satırların sonradan eklendiği konusunda hemfikir olması gibi). Bu dizelerin başlangıçta Perses'in fazla öznel ve dolayısıyla (o dönem için) verimsiz davranışlarını denetim altına almak için verilen bir tür bikameral mücadeleye gönderme yapmış olması da mümkündür.
***
İşler ve Günler'deki bilinç-öncesi hipostazlar, yaklaşık olarak Odysseia'daki sıklıklarla ortaya çıkar. Thumos en yaygın olanıdır ve on sekiz kullanımının yaklaşık yarısında, bir etkinliğe yönelik basit bir Evre II içsel dürtüsü ya da bir sevinç veya keder odağıdır. Fakat geri kalanında, bilginin (27), öğüdün (297, 491), manzaraların (296) ya da hıncın (499) 'konulabileceği', 'tutulabileceği' veya 'saklanabileceği' bir Evre III mekânıdır. Phrenes de tıpkı bir büfe ya da dolap gibidir; şiirde sürekli verilen öğütler (107, 274) buraya yerleştirilmeli ve budala Perses ona dikkatle 'bakmalıdır' (688). Kradie bir kaptan ziyade bir insan mecazanına sahiptir; lütufkâr olabilir (340), canı sıkılabilir (451) ya da bir şeyleri sevip sevmeyebilir (681). Fakat psyche (686) ve etor (360, 593) gelişmemiştir; sırasıyla sadece yaşam ve karın [mide] anlamına gelirler.
***
İşler ve Günler'deki noos ilginçtir; çünkü dört kullanımının hepsinde de ahlaki davranışla ilişkilenen bir insan gibidir. İki örnekte (67, 714) utanç duyar ya da duymaz; bir diğerinde ise adikondur, yani doğru yönden yoksundur (260). Konunun layıkıyla incelenmesi, dike teriminin özgül gelişimini ayrıntısıyla ortaya koyardı. Sözcüğün özgün anlamı işaret etmekti (parmak anlamına gelen digit sözcüğünün kökeni de buradan gelir) ve İlyada'da en yalın çevirisi ne yapılacağını işaret etme anlamında "yön/talimat"tır. Sarpedon, Lykia'yı kendi dikesiyle korumuştu (İlyada 16:542). Oysa İşler ve Günler'de sözcük, belki de tanrının sesinin yerine geçecek biçimde, tanrı vergisi doğru yönelimler ya da adalet anlamına gelmeye başlamıştır.[12] Burada ilk kez, sonraki Grek edebiyatında bildiğimiz şekliyle dikeyi ya da adaleti dağıtan, artık uzamsallaşmış zamanın oğlu olan sessiz bir Zeus'tur (Örneğin bkz. 267 ve devamı). İlyada'nın ahlak-dışı dünyasına ne kadar da taban tabana zıttır: Bütün bir şehir tek bir kötü adam yüzünden acı çekebilir (240)!
***
Bizim adalet duygumuz, zaman algımıza dayanır. Adalet yalnızca bilince özgü bir olgudur; çünkü uzamsal bir ardışıklık içinde serilen zaman, onun ta özüdür. Ve bu ancak zamanın uzamsal bir mecazı içinde mümkündür. Bu artan uzamsallaştırmanın örnekleri yaygındır: Belirli bir zamanda şiddet uygulamak, onu izleyen bir zamanda cezayı doğurur (245 ve devamı). İyiliğe giden yol uzun ve diktir (290). İyi insan, sonradan neyin daha iyi olacağını görendir (294). Aza az katarsan o az çok olur (362). Zenginlik kazanmak için iş üstüne işle çalış (382). Zamanın öncesi ve sonrası uzamsal bir ardışıklık olarak mecazlaştırılmadıkça bu kavramlar imkânsızdır. Bilincin M.Ö. 1300 yılı Asur yapı yazıtlarında başlayan bu temel bileşeni (önceki bölüme bakınız), gerçekten de uzun bir yol kat etmiştir.
***
Burada, bu yeni zaman ve adalet duygusunun dikkatin dünyevileşmesi diyebileceğimiz olguyla ne kadar sıkı sıkıya bağlı olduğunu kavramak önemlidir. Bununla, dikkatin geçimini sağlama gibi gündelik sorunlara yönelmesini kastediyorum; bu, kendisinden önce gelen tanrı tasarımı kudretli destanlara bütünüyle yabancı bir şeydir. Şiirin kendisi ister ilahi esinle doğmuş olsun isterse araştırmacıların çoğunun düşündüğü gibi Perses'in kardeşi Hesiodos'un somurtkan yakarışları olsun, insan ilgisinin yönelimi açısından dramatik bir dönüm noktasıdır. Görkemli kişilik-dışı anlatı yerine ayrıntılı kişisel bir ifadeyle karşılaşırız. Zamansız bir geçmiş yerine, bir geçmiş ile gelecek arasına sıkışmış bir şimdiki zamanın canlı ifadesini buluruz. Ve bu, Dor sonrası kırsal gerçekliği betimleyen, küçük sürtüşmelerle ve topraktan geçimini söküp alma mücadelesiyle dolu amansız ve sert bir şimdiki zamandır; oysa kıyılarında, halkı sınırsız yeryüzünde... ...daha yasalara uygun ve daha adil olan, bizden önceki kuşak olan, yarı-tanrılar denen tanrı benzeri kahraman adamlar kuşağı... (158 ve devamı) ...olan o bikameral Mykenai'nin kudretli altın dünyasına duyulan nostalji gezinir.
***
M.Ö. 700'DEN 600'E LİRİK VE ELEJİ Neredeyse İşler ve Günler'de Grek bilincinin tamamlanmaya yaklaştığını yazmak üzereydim. Fakat bu çok yanıltıcı bir mecaz olurdu; sanki bilinç tamamlanışı olan bir şey gibi inşa edilen, biçimlenen, şekillendirilen bir nesneymiş gibi. Eksiksiz ya da tamamlanmış bilinç diye bir şey yoktur.
***
Benim asıl işaret etmek istediğim, zamanın mekânla kurduğu temel mecazların, zihinsel bir mekândaki kişiler olarak içsel hipostazların, gündelik yaşamın rehberleri ve koruyucuları haline gelmeye başladığıydı.
***
Bu gelişmenin karşısında, kronolojik olarak onu izleyen M.Ö. yedinci yüzyıl Grek şiiri bir parça hayal kırıklığı yaratır. Fakat bunun nedeni, bu elejik ve lirik şairlerin pek az ürününün zamanın açgözlü yıkımından kurtulabilmiş olmasıdır. Günümüze en az bir düzine dizesi kalmış olanları ele alırsak, değerlendirilecek yalnızca yedi şair vardır.
***
Onlar hakkında söylenecek ilk şey, sözcüğü anladığımız anlamda basitçe birer şair olmadıklarıdır. Bir grup olarak çağdaşları olan İsrail peygamberlerine benzerler; anlaşmazlıkları çözmek ve orduları yönetmek üzere krallar tarafından çağrılan, bazı işlevleri bakımından çağdaş kabile kültürlerinin şamanlarını andıran kutsal insan öğretmenleridir. Yüzyılın başında muhtemelen hâlâ kutsal danslarla ilişkiliydiler. Fakat giderek dans ve onun dinsel aurası, lirin telleri veya flütün sesleri eşliğinde terennüm edilen bir dünyevilik içinde kayboldu. Ne var ki bu sanatsal değişimler, çok daha önemli nitelikteki değişimlerin yalnızca birer eşlikçisidir. İşler ve Günler şimdiki zamanı dile getirmişti. Yeni şiir ise o şimdiki zaman içindeki kişiyi, tekil bireyi ve onun diğerlerinden nasıl farklı olduğunu dile getirir. Ve bu farklılığı kutlar. Ve bunu yaparken, daha önceki bilinç-öncesi hipostazların bilincin zihin mekânına doğru adım adım doluşunu ve genişleyişini izleyebiliriz.
***
Yüzyılın ilk yarısında, Pindaros'a göre içki şarkılarının mucidi olan Terpander vardır; günümüze kalan on üç dizesinden biri yüzyılların ötesinden şöyle haykırır: Uzaklara Ok Atan Efendi'yi gel bana şakı, ey Phrenes![13]
***
Bu ilginçtir. Buradaki Efendi, Apollon'dur. Fakat dikkat ediniz: Şiirin kendisi kayıp bir tanrıya yönelik nostaljik bir şiir olacakken, onu bestelemek için yakarılan bir tanrı ya da bir Müz değildir. Odysseia'da bir tanrı, ozanın sanki notadan okur gibi söylediği şarkıları ozanın phrenesine koyardı (22:347). Oysa hiçbir tanrı işitmeyen Terpander için, tıpkı bir tanrıymışçasına bir şarkı bestelemesi için yalvarılan varlık, şairin kendi phrenesidir. Ve öne sürüyorum ki bu örtük karşılaştırma, tanrı biçimli phrenesin var olabileceği bir mekânın ilişkili parafrılanlarıyla birlikte, bilincin Analog 'Ben'iyle donanmış zihin mekânını yaratma yolunda hayli ilerlemiştir. Yedinci yüzyıldaki bu geçiş yalnızca bu tür sözcük kullanımlarında değil, konuda da belirgindir. Zira İşler ve Günler'de başlayan içeriğin dünyevileşmesi ve kişiselleşmesi, yüzyılın ortalarında Paroslu gezgin asker-şair Arkhilokhos'un öfkeli iamboslarında adeta patlak verir. Mezarındaki yazıta göre, "acı bir Müz'ü ilk kez yılan zehrine batıran ve nazik Helikon'u kanla lekeleyen" odur; bu, onun iambik yergilerinin gücüyle insanların intiharına yol açabildiğine dair anlatıya bir göndermedir.[14] Şiiri bu biçimde, kişisel intikamlara girişmek ve kişisel tercihleri bildirmek için kullanmak bile dünya için yepyeni bir şeydir. Ve bu parçaların bazıları modern düşünsel bilince öylesine yaklaşır ki, Arkhilokhos'un eserlerinin büyük bölümünün yitmiş olması antik edebiyattaki en büyük boşluklardan birini açar.
***
Fakat Arkhilokhos tarafından hiçbir zaman işitilmeyen tanrılar, dünyayı hâlâ yönetir. "Zaferin nihai uçları tanrıların katındadır" (Fragman 55). Ve hipostazlar varlığını sürdürür. İçkinin kötü etkileri (Fragman 77) ya da yaşlılığın getirdikleri (Fragman 94) phreneste meydana gelir; ve başı derde girdiğinde, zayıf bir savaşçı gibi yere serilen ve kendisine "başını kaldır ve düşmanlarına karşı kendini savun" denen varlık onun thumosudur (Fragman 66). Arkhilokhos thumosuyla sanki başka bir insanmış gibi konuşur; bu örtük karşılaştırma ve onun mekân ile kendi 'gözlemlediği' 'benlik'ten oluşan parafrılanları... ...bir sonraki yüzyılın bilincine doğru atılmış ileri bir adım oluşturur.
***
Kronolojik olarak sırada kalan fragmanları pek az ilgi çeken diğer iki asker-şair, Tyrtaios ve Kallinos gelir. En yaygın hipostazları thumostur ve savaşta sarsılmaz bir thumosu korumamızı öğütlemekten öteye pek geçmezler. Ve ardından, M.Ö. 630 civarında, başka türden iki şair gelir: Alkman ve Mimnermos. Hiçbir şeyi öğütlemezler; fakat kendi öznel duygularını daha önce hiç yapılmamış bir biçimde kutlarlar. İlki, "Bir başkasının noosunu kim bildirebilir?" (Fragman 55) diye sorarak noosu, bariz parafrılan sonuçlarıyla birlikte bir oluşum olarak mecazlaştırır. Mimnermos ise phrenesini yıpratıp duran kötü dertlerden (Fragman 1) ve "thumosta yükselen kederlerden" (Fragman 2) yakınır. Homeros destanlarının yalın hipostazlarından fersah fersah uzaktır bu.
***
Bu kehanet yüklü yüzyılın sonunda Alkaios'un ve özellikle de Platon'un onuncu Müz olarak adlandırdığı o erkeksi Sappho'nun kollarını açmış tutkulu şiirleri gelir. Midilli'nin bu iki şairi, hem thumos hem de phrenes hakkında her ikisini de yaklaşık eşit sıklıkta kullanarak bilinen şeyleri söylerler. Sappho, bizim arzularımız ve iradelerimiz haline gelen thumosunun theloi'si ya da düzenlenişleri üzerine bile şarkı söyler (Fragman 36:3). Ve modern romantik anlamıyla aşkı adeta bizzat icat eder. Aşk onun thumosunu ızdırapla burkar (Fragman 43) ve bir kasırganın meşe ağacını sarstığı gibi phrenesini sarsar (Fragman 54).
***
Fakat daha önemlisi, noema teriminin gelişimidir. Yedinci yüzyılın sonlarına gelindiğinde, noemanın düşünceler, dilekler, niyetler vb. ile kastettiğimiz şeylerin bir bileşimi anlamına geldiği ve thumosun theloi'si ile birleştiği açıktır. Alkaios, "Eğer Zeus bizim noemamız olan şeyi gerçekleştirecekse" der (Fragman 43). Bir konuşmacıyı "noemasını hiçbir şekilde gizlemeyen (veya mazur göstermeyen)" biri olarak betimler (Fragman 144). Sappho'dan geriye kalan o kırık parçalarda sözcük üç kez kullanılır: Sevdiklerine karşı "benim noemam asla değişemez" (Fragman 14); onun "noeması bir çocuğun öfkesine karşı öyle yumuşakça eğilimli değildir" (Fragman 35); ve şu yakınmasında: "Ne yapacağımı bilemiyorum; noemalarım iki parçaya bölündü..." (Fragman 52). Bu durum, bir düşünce olarak hipostazlaştırılan o tahayyül edilen içsel mecaz-nesneye vurgu yapar. İnsanlığa içebakışı öğreten aşktır. Hatta Sappho'da, kökleri birlikte bilmek anlamına geldiğini gösteren bir başka sözcük daha vardır: sunoida; bu sözcük Latinleştirildiğinde 'bilinçli' [conscius / conscious] sözcüğüne dönüşür (Fragman 15).
***
Yedinci yüzyılın bu yedi şairinde, konu savaş nidalarından kişisel aşk ifadelerine doğru değiştikçe, zihinsel hipostazların kullanılma biçiminin ve bağlamlarının öznel bilinç dediğimiz şeye çok daha fazla yaklaştığı olağanüstü bir gelişim buluruz. Bunlar bulanık tarihi sulardır ve emin olabiliriz ki, M.Ö. yedinci yüzyılın mevcut yüzeyinde yüzen bu birkaç fragmanıyla bu yedi şair, o zaman muhtemelen var olan ve bilinç adını verdiğimiz yeni zihniyeti geliştirmeye yardım eden pek çoklarının yalnızca birer göstergesidir.
***
SOLON'UN ZİHNİ Bu yedi şairin o dönemi temsil edemeyeceğini özellikle hissederim; çünkü kronolojik olarak bildiğimiz bir sonraki şair, onların hiçbirine benzemez, çarpıcı biçimde farklıdır. O, Grek aklının sabah yıldızıdır; bildiğimiz kadarıyla insani adalet fikrinin içini tek başına gerçekten dolduran adamdır. Bu, Thales, Anaximandros ve Pythagoras'ın yüzyılı olan o büyük M.Ö. altıncı yüzyılın başında duran Atinalı Solon'dur. Bu, aşağı yukarı bizim düşündüğümüz gibi düşünen insanların arasında kendimizi zihnen ilk kez evimizde hissedebileceğimiz yüzyıldır.
***
Grek kültürünün bu büyüklüklerinin açılışındaki çabukluk hayret vericidir. Ve başka hiçbir sebeple olmasa bile Solon, bütün bunların başında, noos sözcüğünü kullanışıyla hayret vericidir. Bu sözcük daha önce incelediğimiz şairlerin neredeyse hiçbiri tarafından seyrek de olsa kullanılmamıştı. Fakat günümüze ulaşan yalnızca yaklaşık 280 dizede, noos sözcüğünü tam sekiz kez kullanır. Bu, 10.000 sözcükte 44 gibi son derece yüksek bir sıklıktır. Çeşitli hipostazların tek bir bütün içinde birleştiği Evre IV'e işaret eder. Thumos yalnızca iki kez, phrenes ve etor ise birer kez kullanılır.
***
Fakat onun noos hakkında konuşma biçimi de öznel bilinçli zihnin ilk gerçek ifadesidir. Noosu artios olmayanlardan, yani bozulmamış ya da sağlam/bütün olmayanlardan söz eder (Fragman 6). Bir tanıma edimi için bunu söylemek ne kadar imkânsızdır! Kötü bir liderde yanlış olan şey noostur (Fragman 4). Noosun Homeros'taki anlamı ahlaki nitelemeleri kabul edemezdi. Yaklaşık kırk iki yaşlarında, "bir insanın noosu her şeyde eğitilmiştir." Kuşkusuz bu onun görsel algısı değildir. Ve ellili yaşlarında insan "noosta ve dilde en olgun çağındadır" (Fragman 27).
***
Bir başka fragman, Atinalı yurttaşlarını talihsizlikleri için tanrıları değil, kendilerini suçlamaları konusunda uyardığı o kişisel sorumluluğun gerçek başlangıcını betimler. İlyada'nın zihnine ne kadar da zıttır! Ve ardından ekler:
***
Her biriniz bir tilkinin adımlarıyla yürüyorsunuz; hepinizin noosu khaunostur [ağaçtaki gibi gözenekli, süngerimsi veya gevşek dokulu]: çünkü bir adamın diline ve hızla değişen sözlerine bakıyorsunuz, yaptığı işe asla bakmıyorsunuz. (Fragman 10). Ne Akhilleus ne kurnaz Odysseus ne de budala Perses (veya kardeşi) bu uyarıyı 'anlayabilirdi'.
***
Bilinç ve ahlak tek bir gelişimdir. Çünkü tanrılar olmaksızın, eylemin sonuçlarının bilincine dayanan ahlak insanlara ne yapmaları gerektiğini söylemek zorundadır. İşler ve Günler'in dikesi ya da adaleti Solon'da daha da gelişir. Artık yönetimde kudretle bir araya getirilmesi gereken (Fragman 36) ve yasanın ile yasal eylemin temeli olan şey ahlaki haktır. Kimi zaman Solon'a "her şeyde ölçülü olmak" gibi başka bazı ilkeler de atfedilir. Fakat şimdiki konumuzla daha doğrudan ilgili olanı, sıklıkla ona atfedilen ama çağdaşlarından birinden de gelmiş olabilecek o ünlü "Kendini bil" [Gnothi seauton] sözüdür. Bu da Homeros kahramanları için akıl almaz bir şeydi. İnsan kendini nasıl bilebilir? Kendi eylemlerinin ve duygularının anılarını kendi başına başlatarak ve bir analog 'Ben' ile birlikte onlara bakarak, onları kavramsallaştırarak, niteliklerine göre ayırarak ve ne yapma olasılığı olduğunu bilmek için anlatımlaştırarak. Kişi 'kendisini' hayali bir 'mekânda' 'görmelidir'; nitekim daha önceki bir bölümde buna otoskopik yanılsamalar diyorduk.
***
Ansızın, modern öznel çağın içine giriveririz. Eğer Solon'u yalnızca Grek geleneğinin bir parçası olarak görürsek, M.Ö. yedinci yüzyıl edebiyatının Solon'daki öznel bilincin bu neredeyse eksiksiz görünümünü neredeyse mantıksız kılacak kadar parçalanmış ve kıt olmasından yalnızca esef duyabiliriz. Fakat Solon hakkındaki efsaneler pek çoktur. Ve birkaçı, yaşamını tamamlamak ve şiirlerinin çoğunu yazmak üzere Atina'ya dönmeden önce Küçük Asya ülkelerini gezdiğini, çok seyahat etmiş bir adam olduğunu ısrarla belirtir. Dolayısıyla onun noos sözcüğünü bu özgül biçimde kullanmasının ve bu terimi bilincin imgesel zihin mekânı haline getirmesinin, bu daha gelişmiş ulusların etkisinden kaynaklandığı yönünde güçlü bir ipucu vardır.
***
Solon ile birlikte, kısmen de döneminin siyasi lideri olması nedeniyle, bilincin işleticisi Yunanistan'da sağlam bir biçimde kurulur. Halkının yapması gereken dike ya da doğru şeyin ne olduğunu kendi analogunun anlatımlaştırabileceği, noos denen bir zihin mekânına sahiptir. Bir kez kurulduktan sonra, Solon'un öğütlediği gibi bir insan 'kendini bilebildiğinde', zihin mekânının yan-yanalığı içinde 'zamanları' bir araya getirebildiğinde, kendi içine ve dünyasına noosunun 'gözüyle' 'bakabildiğinde', en azından gündelik yaşam için ilahi sesler artık gereksizdir. Onlar tapınak denen özel yerlere ya da kâhin denen özel kişilere doğru bir kenara itilmiştir. Ve diğer hipostazların işlevlerini soğuran bu yeni birleşik nousun (sonraları yazıldığı biçimiyle) başarılı olduğu, ardından gelen tüm edebiyatın yanı sıra davranışın ve toplumun yeniden örgütlenişiyle de doğrulanır.
***
Fakat hikâyemizin biraz önündeyiz. Çünkü bu önemli M.Ö. altıncı yüzyılda bir başka gelişme daha vardır ki, gelecek için devasa bir karmaşa yaratacaktır. Bu, öngörülemez derecede yeni bir biçimde kullanılan eski bir terimdir: psyche. Zamanla nous ile koşut hale gelir ve ardından onunla birbirinin yerine kullanılabilir duruma gelir; aynı zamanda Kitap I'in başında yanlışlığı sergilenen o bilincin bilincini doğurur. Dahası, bu yeni kavramın Grek ve Mısır kültürleri arasındaki bir karşılaşmanın adeta yapay bir sonucu olduğunu ileri süreceğim. RUHUN İCADI
***
Psyche, içinde 'mekân' barındırmaya başlayan bu sözcüklerin sonuncusudur. Kanımca bunun nedeni, psyche ya da canlılığın, zamanın bilinçli uzamsallaştırılması bir insanın yalnızca nefes ve kan anlamında değil, bir zaman dilimi anlamında bir yaşamı olacak kadar gelişmedikçe kap türü bir mecaza elverişli olmamasıdır. Fakat psychenin ruh kavramına doğru ilerleyişi hiç de öyle berrak değildir. Çünkü diğer hipostazlardan daha fazla olarak psyche, kimi zaman yüzeyde kronolojik bir sıralamaya meydan okur gibi görünen kafa karıştırıcı biçimlerde kullanılır. Belirttiğim gibi, birincil kullanımı daima yaşam içindir. Homeros şiirlerinden sonra, örneğin Tyrtaios psycheyi bu anlamda kullanır (Fragman 10 ve 11); tıpkı Alkaios'un da yaptığı gibi (Fragman 77B). Ve M.Ö. beşinci yüzyıl kadar geç bir tarihte bile Euripides...
***
...yaşama sımsıkı tutunma anlamında "kişinin psychesine düşkün olması" ifadesini kullanır (Aulis'te İphigeneia, 1385). Bazı Aristotelesçi yazılar da psycheyi yaşam anlamında kullanır ve bu kullanım Yeni Ahit'in büyük bölümüne kadar uzanır: "Ben iyi çobanım; iyi çoban koyunları uğruna psychesini verir" (Yuhanna, 10:11). İsa burada zihnini ya da ruhunu kastetmiyordu; canını kastediyordu.
***
Fakat İlyada'nın 23. Kitabının başındaki Akhilleus'un rüyasında, ölü Patroklos'un psychesi onu ziyaret eder ve Akhilleus onu kollarıyla kucaklamaya çalıştığında, anlamsız sesler çıkararak toprağın içine batar. Odysseia'nın 11 ve 24. Kitaplarındaki Hades'te geçen tüyler ürpertici sahneler de psycheyi benzer biçimde kullanır. Bu örneklerde terim, hem İlyada hem de Odysseia'nın geri kalanındaki anlamının neredeyse tam zıddı bir anlama sahiptir: Yaşam değil, yaşam sona erdikten sonra varlığını sürdüren şey. Savaşta insanın damarlarından akıp giden şey değil, Hades'e giden ruh ya da hayalet; ki bu kavram M.Ö. 500 civarında Pindaros'a kadar Grek edebiyatında başka hiçbir yerde duyulmamıştır. Sekizinci ve yedinci yüzyıllar boyunca incelediğimiz aradaki tüm yazarlarda psyche asla hayalet-ruh değildir; daima yaşam ya da canlılık şeklindeki özgün anlamına sahiptir.
***
Şimdi, anlambilimsel kökenlerde ne kadar cambazlık yapılırsa yapılsın, psycheye ait bu iki kulak tırmalayıcı ölçüde farklı anlam —biri yaşamla, diğeri ölümle ilişkili olan— asla uzlaştırılamaz. Buradaki bariz çıkarım, Homeros'taki bu yabancı uyumsuzlukların şiirlerin görünürdeki döneminden çok daha sonraki bir dönemin eklemeleri [interpolasyonları] olduğudur. Ve nitekim araştırmacıların çoğunluğu, burada giremeyeceğimiz çok daha geniş kanıtlara dayanarak bundan emindir. Psychenin bu anlamı Pindaros'a kadar ortaya çıkmadığına göre, Hades'e ve ölülerin ruhlarının onun gölgelerinde ikamet etmesine dair bu pasajların Homeros şiirlerine Pindaros'tan kısa bir süre önce, M.Ö. altıncı yüzyıl içinde bir zamanda eklendiğinden oldukça emin olabiliriz.
***
O halde sorun şudur: Bu çarpıcı biçimde farklı psyche kavramı nasıl ve neden ortaya çıktı? Ve burada açık olalım ki, tartıştığımız tek şey, yaşam anlamına gelen eski sözcüğün ölümden sonra hayatta kalan şeye ve onun bedenden ayrılabilirliğine uygulanmasıdır. Daha önceki bölümlerde gördüğümüz gibi, gerçek anlamda hayatta kalma [ölümden sonra var oluş] şüphe götürmez. Bikameral zihin kuramına göre, otorite sahibi bir kişinin sanrıları ölümden sonra gündelik bir olgu olarak devam edebilirdi. Ve nitekim ölümden sonra cesetleri besleme ve onları yaşamın araç gereçleriyle gömme şeklindeki o neredeyse evrensel adetin kökeni de budur.
***
Buna gerçekten tatmin edici bir çözüm öneremiyorum. Fakat kuşkusuz bunun bir parçası, antik çağın o efsanelerle yüklü ulu figürü Pythagoras'ın etkisidir. M.Ö. altıncı yüzyılın ortalarında parlayan Pythagoras'ın, tıpkı Solon gibi Küçük Asya'nın çeşitli ülkelerine, özellikle de Mısır'a seyahat ettiği düşünülür. Ardından geri dönmüş ve Güney İtalya'daki Kroton'da bir tür mistik gizli cemiyet kurmuştur. Matematik, vejetaryenlik ve kesin bir okuma-yazmasızlık [sözlülük] uyguluyorlardı; bir şeyleri yazıya geçirmek bir hata kaynağıydı. Daha sonraki yazarlardan en azından üçüncü elden edindiğimiz kadarıyla bu öğretiler arasında ruh göçü [reankarnasyon / tenasüh] öğretisi de vardı: Ölümden sonra bir insanın ruhu yeni doğmuş bir bebeğin ya da hayvanın bedenine girer ve böylece başka bir hayat yaşar. Herodotos, Pythagoras'ın bunu Mısır'da öğrendiğini söylediği için küçümsenmiştir. Fakat bikameral zihin kuramını kabul eden biri için, ruh göçünün Mısır fikirlerindeki kökenini izlemek hiç de zor değildir. Bunun, II.2'de gördüğümüz gibi, ölümden sonra ka'nın, yani sanrısal sesin görünürdeki fiziksel somutlaşması olan ba'nın işlevlerinin Grekler tarafından yanlış anlaşılması olduğunu ileri sürüyorum. Ba çoğunlukla bir kuş biçimindeydi. Oysa Grekçede ne ka (bir tanrı dışında —ki bu açıkça uygunsuzdur) ne de ba için bir sözcük vardı; aslında bir maddi bedenden diğerine aktarılabilecek bir 'yaşam' için hiçbir sözcük yoktu. Bu yüzden psyche bu hizmete koşuldu. Bu Pythagorean öğretiye yapılan tüm göndermeler psycheyi bu yeni anlamda, tıpkı Mısır'daki sanrısal bir ses gibi bir bedenden diğerine göç edebilen, açıkça ayrılabilir bir ruh olarak kullanır.
***
Şimdi bu, sorunumuzu tam olarak çözmez. Çünkü burada, yer altı dünyasında inleyip duran, güçlerini geri kazanmak için sıcak kanı kana kana içen o ölü ve dermansız ruhlardan hiçbir iz yoktur —ki bu, Odysseia'ya 11. Kitap olarak eklenen o canlı sahnedir. Fakat buradaki psyche de aşağı yukarı aynıdır: Ölüm anında bedeni terk eden, insana ait bir şey. Ve Hades'in psyche anlayışının olabileceği şey, Pythagorean öğreti ile Grek antikitesinde toprağa gömülen ölülere ilişkin daha eski bakış açısının bir bileşimidir. M.Ö. altıncı yüzyılın bütün bu tuhaf gelişimi psikoloji açısından son derece önemlidir. Çünkü psychenin yaşamdan ruha doğru böylesine şiddetle bükülmesiyle birlikte, bir söz dağarcığının muazzam iç gerilimlerinin her zaman yaptığı gibi, onu dengeleyecek başka değişiklikler de ortaya çıktı. Soma sözcüğü ceset ya da ölü durum anlamına geliyordu; yani canlılık anlamındaki psychenin karşıtıydı. Böylece şimdi, psyche ruha dönüştükçe, soma da onun karşıtı olarak kaldı ve beden haline geldi. Ve düalizm [ikilik], ruh ve bedenin o varsayılan ayrılığı başlamış oldu.
***
Fakat mesele burada bitmez. M.Ö. 500 civarında Pindaros'ta, Herakleitos'ta ve diğerlerinde psyche ile nous kaynaşmaya başlar. Artık maddi bedenin karşısına dikilen şey, bilinçli öznel zihin mekânı ve onun benliğidir. Psyche ile soma arasındaki bu yeni ve hayret uyandırıcı ayrım çevresinde tarikatlar mantar gibi biter. Bu ayrım yeni bilinç deneyimini hem heyecanlandırır hem de açıklar görünür; böylece onun varlığını daha da pekiştirir. Bilinçli psyche, bir mezardaymışçasına bedenin içine hapsedilmiştir. Gözleri faltaşı gibi açtıran bir tartışmanın nesnesi haline gelir: Nerededir? Ve beden içindeki ya da dışındaki konumları farklılık gösterir. Neyden yapılmıştır? Su (Thales), kan, hava (Anaximenes), nefes (Ksenophanes), ateş (Herakleitos) vb. derken, bütün bunların bilimi sahte soruların bataklığında başlar.
***
Böylece bu bilinç problemindeki o merkezi güçlük olan düalizm, tarih boyunca sürecek o devasa tekinsiz serüvenine başlar; Platon tarafından düşüncenin gökkubbesine sağlamca yerleştirilir, Gnostisizm üzerinden büyük dinlerin içine akar, Descartes'ın kibirli güvencelerine kadar yükselerek modern psikolojinin büyük sahte çıkmazlarından biri haline gelir.
***
Bu, bir mecazla kısaca özetlenebilecek uzun ve teknik bir bölüm oldu. Başlangıçta, arkeologların Dor istilaları dönemine ait kırık çömlek parçalarının etrafındaki çağların tozunu fırçalayarak, yerleşimden yerleşime süreklilikleri ve değişimleri açığa çıkarabildiklerini ve böylece karmaşık bir göçler dizisinin gerçekleşiyor olduğunu kanıtlayabildiklerini belirtmiştik. Bir anlamda, bu bölüm boyunca dil ile aynı şeyi yaptık. Bir tür zihinsel işleve gönderimde bulunmaya başlayan o kırılıp düşmüş sözcük kırıntılarını aldık ve metinden metne bağlamları üzerinden, Grek dünyasında Dor istilalarını izleyen bu karanlık dönemler boyunca zihniyette muazzam ve karmaşık bir dizi değişimin sürüyor olduğunu göstermeye çalıştık.
***
Kimse bunların yalnızca sözcük değişiklikleri olduğunu düşünmesin. Sözcük değişiklikleri kavram değişiklikleridir ve kavram değişiklikleri davranış değişiklikleridir. Dinlerin, siyasetin ve hatta bilimin tüm tarihi buna kulakları sağır eden bir tanıklıktır. Ruh, özgürlük ya da hakikat gibi sözcükler olmasaydı, bu insanlık durumunun sahnesi bambaşka rollerle, bambaşka doruk noktalarıyla dolardı. Ve nitekim bilinç-öncesi hipostazlar olarak adlandırdığımız ve bu birkaç yüzyıl boyunca mecazın üretici süreciyle bilincin işleticisi içinde birleşen o sözcükler için de durum böyledir.
***
Grek bilincinin anlatmayı amaçladığım kısmını artık tamamladım. Daha fazlası da anlatılabilirdi: Uyaranlara bağlı olmayan iki hipostazın geri kalanları nasıl gölgede bıraktığı; Parmenides ve Demokritos gibi daha sonraki yazarlarda nous ile psychenin nasıl neredeyse birbirinin yerine geçebilir hale geldiği; logosun icadıyla ve hakikat, erdem ve güzellik formlarıyla nasıl yepyeni mecaz derinlikleri kazandığı... Fakat bu başka bir görevdir. Grek öznel bilinçli zihni, o sahte ruh yapısından bütünüyle bağımsız olarak, şarkıdan ve şiirden doğmuştur. Buradan kendi tarihine, bir Sokrates'in anlatımlaştırıcı içebakışlarına ve bir Aristoteles'in uzamsallaştırılmış sınıflandırmalarına ve çözümlemelerine, oradan da İbrani, İskenderiye ve Roma düşüncesine doğru yayılır. Ve ardından, onun sayesinde bir daha asla eskisi gibi olmayacak bir dünyanın tarihine.
***
<!-- UNIT 101 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] V. R. d'A. Desborough, *The Last Mycenaeans and Their Successors: An Archaeological Survey, c. 1200-c. 1000 b.c.* (Oxford: Clarendon Press, 1964).
***
<!-- UNIT 102 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Profesör A. D. H. Adkins, farklı zihin sözcüklerinin tek bir kavramda toplanmasını *From the Many to the One* (Ithaca: Cornell University Press, 1970) adlı kitabının ana izleği yapmıştır.
***
<!-- UNIT 103 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Burada nefes alma ile soluk almaya başlama anından soluk vermeye başlama anına kadar geçen süreyi kastediyorum. Dolayısıyla bu ölçüm nefesi tutmayı da kapsar. Bu belirlemeler çeşitli kaynaklardan derlenmiştir. Bkz. Robert S. Woodworth, *Experimental Psychology* (New York: Holt, 1938), s. 264.
***
<!-- UNIT 104 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Mario Ponzo, "La misura del decorso di processi psichici esequita per mezzo delle grafiche del respiro," *Archives Italiennes de Psicologia*, 1920-21, 1: 214-238.
***
<!-- UNIT 105 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] Ludwig Braun, *Herz und Angst* (Viyana: Deuticke, 1932), s. 38.
***
<!-- UNIT 106 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Ayrıca bkz. Hesiodos, *İşler ve Günler*, 593.
***
<!-- UNIT 107 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Howard E. Ruggles, "Emotional influence on the gastro-intestinal tract," *California and Western Medicine*, 1928, 29: 221-223.
***
<!-- UNIT 108 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Ve tıpkı midenin kalp gibi atması gibi, yaralı aslanın *kradie*sinde yiğit *etor*unun inlemesi örneğinde olduğu gibi (20:169) bunlar kimi zaman birbirine karışır.
***
<!-- UNIT 109 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Söylediklerime bir başka istisna, Hera'nın hızının, bir zamanlar ziyaret ettiği uzak yerlerde olmayı *phrenes*inde dileyen bir adamın *noos*unun hızıyla karşılaştırılmasında bulunabilir (15:80 vd.). Homeros'ta bu tür bir ifadenin tuhaflığı üzerine bkz. Walter Leaf, *A Companion to the Iliad* (Londra: Macmillan, 1892), s. 257. Bu açıkça geç dönem bir eklentidir.
***
<!-- UNIT 110 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] S. Benton, aktaran T. B. L. Webster, *From Mycenae to Homer* (Londra: Methuen, 1958), s. 138.
***
<!-- UNIT 111 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] Metin boyunca Hesiodos'un Loeb basımını kullandım (Londra: Heinemann, 1936).
***
<!-- UNIT 112 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] Fakat tanrı vergisi bu yeni adalet duygusunun kökeninin Zeus'un sanrısal bir habercisinde olabileceği, insanlar rüşvet alıp kötülük yaptıklarında Dike'nin inleyip ağladığının söylendiği yerde (220 ve devamı) sezilir. Dike'yi burada türetişim alışılageldik biçimden farklıdır.
***
<!-- UNIT 113 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] Loeb basımındaki Fragman 2, Lyra Graeca, derleyen J. M. Edmonds (Londra: Heinemann, 1928). Bu bölümdeki tüm referanslar bu cilde veya yine Edmonds tarafından derlenen kardeş Loeb ciltleri Elegy and Iambus Cilt 1 ve 2'yedir (Londra: Heinemann, 1931).
***
<!-- UNIT 114 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] Önceki kaynaklardan yaklaşık M.S. 920'de derlenen Palatinus Antolojisi'ne göre. Bkz. Edmonds, Elegy and Iambus, 2: 97.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: # Book II, Chapter 6: The Mora -->

# Book II, Chapter 6: The Moral Consciousness of the Khabiru
***
BÖLÜM 6 Habiruların Ahlaki Bilinci Bilincin gelişimine bakabileceğimiz üçüncü büyük alan, kuşkusuz en ilginç ve en derin olanıdır. M.Ö. ikinci binyılın sonlarına doğru tüm Ortadoğu boyunca, belirli bir dirası ya da otlağı olmayan, yarı-göçebe halklardan oluşan devasa, biçimsiz yığınlar vardı. Bazıları Thera felaketinden ve ardından gelen o korkunç Dor istilalarından kaçan mültecilerdi. Bir çivi yazılı tablet, Lübnan üzerinden aşağılara doğru sel gibi akan göçlerden özellikle söz eder. Diğerleri muhtemelen Asur istilalarından kaçan sığınmacılardı ve o imparatorluk kuzeyden gelen bir başka istilayla yıkıldığında onlara Hititli mülteciler de katılmıştı. Ve daha başkaları ise, şehirlerde yaşayan, tanrıları öyle kolayca susturamayan ve öldürülmedilerse zamanla çölün yabanına doğru elenip ayıklanan o direngen bikameral bireyler olabilirdi. Demek ki bir süre için eğreti biçimde bir araya gelen, sonra yeniden ayrışan, bazıları telef olan, bazıları kararsız kabileler halinde örgütlenen; bazıları daha yerleşik topraklara baskınlar düzenleyen ya da su kuyuları için savaşan; kimi zaman da belki tükenmiş hayvanlar gibi yakalanıp esir edicilerinin iradesine boyun eğdirilen ya da açlığın çaresizliği içinde, tıpkı Nuzi'de bulunan M.Ö. on beşinci yüzyıla ait bazı tabletlerde ve Tekvin 47:18-26'da betimlendiği gibi, ekmek ve tohum karşılığında kendi yaşamlarının denetimini takas eden insanlardan oluşan bir karmaşa. Bazıları belki de hâlâ yetersiz bikameral sesleri izlemeye çalışıyor ya da yerleşik toprakların kıyısına tutunup açılmaktan korkarak koyun ve deve yetiştiricisi haline geliyordu; diğerleri ise daha yerleşik halklarla kaynaşmak için başarısızca çabaladıktan sonra, yalnızca acımasız olanların hayatta kalabildiği açık çöle doğru atılıyor, belki de sanrısal bir vizyonun, bir tanrının arka kısımlarının, yeni bir şehrin ya da vaat edilmiş toprakların tehlikeli arayışına koyuluyordu.
***
Yerleşik şehir devletleri için bu mülteciler, çöl yabanının çaresiz parya ve dışlanmışlarıydı. Şehir halkı onları topluca haydutlar ve serseriler olarak görüyordu. Ve nitekim sıklıkla da öyleydiler; ya bağcıların toplamaya tenezzül etmediği üzümleri gece vakti çalan sefil, evsiz barksız biçareler olarak tek başlarına ya da tıpkı göçebe Bedevilerin bugün zaman zaman yaptığı gibi sığırları ve ürünleri için şehir çevrelerine baskın düzenleyen kabileler halinde. Babil'in dili olan Akkadcada serseriler ve başıboşlar için kullanılan sözcük khabirudur ve çivi yazılı tabletlerde bu çöl mültecilerine bu adla değinilir.[1] Ve khabiru, çöl havasında yumuşayarak İbrani haline gelir.
***
Sonraki Habiruların ya da İbranilerin öyküsü —ya da tahayyül edilen öyküsü— günümüze Eski Ahit olarak ulaşan metinlerde anlatılır. Bu bölümde üzerinde duracağımız tez, bu muhteşem tarih ve nutuk, şarkı, vaaz ve öykü derlemesinin, o büyük genel hatları içinde, M.Ö. birinci binyıl boyunca bikameral zihnin yitişinin ve onun yerini öznelliğin alışının bir betimlemesi olduğudur.
***
Ne var ki hemen karşımıza devasa boyutlarda bir metin eleştirisi ve doğruluk sorunu çıkar. Çünkü Eski Ahit'in büyük bölümü, özellikle de tezimiz açısından son derece önemli olan ilk kitapları, iyi bilindiği üzere M.Ö. yedinci, altıncı ve beşinci yüzyıllara ait sahtelemeler [derlemeler], farklı yerlerden ve dönemlerden toplanmış parlak renkli ipliklerin göz alıcı dokumalarıdır.[2] Örneğin Tekvin'de birinci ve ikinci bölümler farklı yaratılış öyküleri anlatır; tufan öyküsü eski Sümer yazıtlarının tektanrıcı bir yeniden yazımıdır;[3] Yakup'un öyküsü pekâlâ M.Ö. 1000'den öncesine tarihlenebilir, ancak hemen sonraki sayfalarda yer alan sözde oğlu Yusuf'un öyküsü en az 500 yıl sonrasından gelir.[4] Her şey M.Ö. 621'de Kral Yoşiya'nın tapınağın temizlenmesini ve geriye kalan bikameral ayinlerden arındırılmasını emretmesinden sonra, Kudüs'te Tesniye [Deuteronomion] el yazmasının bulunmasıyla başlamıştı. Ve Habiru tarihi, tıpkı devasa bir mirasa sendeleyerek konan bir göçebe gibi, bazıları kendisine ait olmayan bu zengin giysileri sırtına geçirmiş ve hepsini hayali bir soy kütüğüyle birbirine bağlamıştı. Dolayısıyla bu alacalı malzemenin herhangi bir zihin kuramı için kanıt olarak kullanılmasının caiz olup olmadığı bile bir sorudur.
***
<!-- UNIT 006 | HEADING | Başlık: Amos ve Vaiz'in Karşılaştırılm -->

Amos ve Vaiz'in Karşılaştırılması
***
Öncelikle bu şüphecilere sesleneyim. Belirttiğim gibi, Eski Ahit kitaplarının çoğu çeşitli yüzyıllara ait çeşitli kaynaklardan bir araya getirilmiştir. Fakat bazı kitaplar derleme olmama, neredeyse tümüyle tek bir parçadan oluşma ve çoğunlukla söyledikleri şey olma anlamında 'saf' kabul edilir ve bunlara oldukça kesin bir tarih iliştirilebilir. Kendimizi bir an için bu kitaplarla sınırlandırır ve bunların en eskisi ile en yenisini karşılaştırırsak, bize öyle ya da böyle kanıt sağlayacak oldukça sahici bir karşılaştırmaya sahip oluruz. Bu saf kitaplar arasında en eskisi M.Ö. sekizinci yüzyıla tarihlenen Amos, en yenisi ise M.Ö. ikinci yüzyıla ait Vaiz'dir [Kohelet]. Her ikisi de kısa kitaplardır ve neredeyse bikameral bir insan ile öznel bilinçli bir insan arasındaki bu farkı bizzat sahici biçimde hissedebilmeniz için, okumaya devam etmeden önce onlara göz atmanızı umarım.
***
Çünkü bu kanıt, hipotezimizle dramatik bir uyum içindedir. Amos, okuma yazması olmayan bir çöl çobanı tarafından işitilen ve bir kâtibe yazdırılan neredeyse saf bikameral konuşmadır. Buna karşılık Vaiz'de, eğitimli yazarıyla konuşması bir yana, tanrıdan nadiren söz edilir. Hatta bu anmaların bile bazı araştırmacılar tarafından bu görkemli metnin dini kanona kabul edilmesini sağlamak için yapılmış sonradan eklemeler olduğu düşünülür. Amos'ta zihin, düşünmek, hissetmek ya da anlamak için hiçbir sözcük veya benzeri hiçbir şey yoktur; Amos yüreğinde hiçbir şeyi tartıp biçmez; yapamaz da, bunun ne anlama geldiğini bile bilmezdi. Kendisine değindiği birkaç seferde, hiçbir niteleme yapmaksızın kaba ve doğrudan bilgi vericidir; o bir peygamber değil, yalnızca bir "yabanıl incir toplayıcısı"dır; konuşmadan önce bilinçli olarak düşünmez; aslında bizim düşündüğümüz gibi hiç düşünmez: Düşüncesi onun adına yapılıverir. Bikameral sesinin konuşmak üzere olduğunu hisseder ve etrafındakileri "Rab böyle der!" diyerek susturur; ardından muhtemelen kendisinin bile anlamadığı öfkeli ve zorlu bir nutuk çeker.
***
Vaiz ise bütün bu noktalarda onun tam zıddıdır. Olayları, hipostatik yüreğinin parafrılanlarında mümkün olduğunca derinlemesine tartar. Ve çok öznel bir insandan başka kim "Boşların boşu, her şey boş" (1:2) diyebilir ya da bilgeliğin akılsızlıktan üstün olduğunu gördüğünü söyleyebilir (2:13)? Böyle görebilmek için insanın bir zihin mekânını teftiş eden bir analog 'Ben'e sahip olması gerekir. Ve o ünlü üçüncü bölüm —"Her şeyin bir mevsimi, gökler altındaki her amacın bir zamanı vardır..."— tam da I.2'de gördüğümüz üzere bilince özgü olan zamanın uzamsallaştırılması, zihin mekânında serilmesidir. Vaiz düşünür, tartar, sürekli bir şeyle diğerini karşılaştırır ve bunu yaparken parlak mecazlar kurar.
***
Amos dışsal kehanete başvurur, Vaiz asla. Amos şiddetle doğrucudur, mutlak bir kesinlik içindedir, soylu biçimde kabadır; bir Akhilleus'un ya da Hammurabi'nin bilinçsiz retoriğiyle gürleyen bir tanrı-sözü konuşur. Vaiz ise Amos için bütünüyle imkânsız olacak bir biçimde tüm yaşamı teftiş eden, şömine başında mükemmel bir dost, olgun, müşfik, kaygılı, tereddütlü bir insandır. Eski Ahit'teki uç noktalar işte bunlardır. Benzer karşılaştırmalar diğer erken ve geç kitaplar arasında ya da aynı kitabın erken ve geç kısımları arasında da yapılabilir; hepsi de bikameral zihin kuramı dışında açıklanması güç olan aynı örüntüyü ortaya koyar.
***
<!-- UNIT 011 | HEADING | Başlık: Pentateukh [Tevrat] Üzerine Ba -->

Pentateukh [Tevrat] Üzerine Bazı Gözlemler
***
Özellikle ilk beş kitabın harikulade öykülerine öyle alışmışızdır ki, onları ne olduklarını taze bir gözle görebilmemiz neredeyse imkânsızdır. Gerçekten de bunu yapmaya çalışırken, dini kökenimiz ne olursa olsun, küfür değilse bile en azından başkalarının en derin inançlarına saygısızlık ettiğimizi hissederiz. Böyle bir saygısızlık kesinlikle niyetim değildir; fakat bikameral zihnin çöküşünü izleyen zihinsel mücadelenin büyüklüğünü ancak bu kudretli sayfaların soğuk, tapınçtan uzak bir okumasıyla takdir edebiliriz.
***
Bu kitaplar neden bir araya getirildi? Anlaşılması gereken ilk şey, bu dönemde Tesniye çevresinde yapılan derlemenin ardındaki asıl güdünün, öznel olarak bilinçli bir halkın yitirdiği bikameralliğe duyduğu nostaljik ızdırap olduğudur. Din denen şey işte budur. Ve bu, tam da özellikle Yahweh'in sesinin artık büyük bir berraklıkla ya da sıklıkla işitilmediği bir sırada yapılmıştı. Kaynakları ne olursa olsun, düzenlendikleri haliyle öykülerin kendileri, M.Ö. dokuzuncu yüzyıldan beşinci yüzyıla kadar olan insan psikolojilerini —yani bikameralliğin giderek azaldığı dönemi— yansıtır. Elohim. Yapmak istediğim bir diğer gözlem, Tekvin'in bütün birinci bölümünü yöneten o son derece önemli sözcükle, elohim ile ilgilidir. Bu sözcük genellikle yanlış bir biçimde tekil olarak Tanrı diye çevrilir. 'Elohim' çoğul bir biçimdir; tekil bir fiil alarak toplu biçimde kullanılabileceği gibi, çoğul bir fiil alarak kurallı bir çoğul olarak da kullanılabilir. 'Güçlü olmak' kökünden gelir ve 'elohim' için daha iyi çeviriler 'kudretliler', 'ulu olanlar', 'yüceler', 'yargıçlar', 'erk sahipleri' vb. olabilir.
***
Mevcut kuramın bakış açısından, elohimin bikameral zihnin ses-vizyonlarına gönderimde bulunan genel bir terim olduğu açıktır.
***
...elohim, bikameral zihnin ses-vizyonlarına gönderimde bulunan genel bir terimdir. Böylece Tekvin'in ilk bölümündeki yaratılış öyküsü, öznelliğin eşiğindeki bikameral seslerin bir rasyonelleştirmesidir: "Başlangıçta sesler göğü ve yeri yarattı." Bu şekilde ele alındığında, antik bikameral medeniyetlerin tümüne özgü olabilecek daha genel bir mit haline gelir. O-ki-olandır. Pentateukh'un bir araya getirdiği haliyle tarihteki öyküyü yakaladığımız o belirli zamanda, muhtemelen daha önce var olan çok sayıdakinin aksine, geriye yalnızca birkaç elohim kalmıştır. Bunların en önemlisi Yahweh olarak tanınandır; çeşitli olasılıklar arasında en sık O-ki-olandır [Var-Olan] olarak tercüme edilir.[5] Besbelli ki peygamberlik çağı denen öznel çağ yaklaşırken, Habiruların belirli bir grubu yalnızca O-ki-olandır'ın sesini izliyor ve elohim yaratılış öyküsünü çok daha sıcak ve daha insani bir biçimde yeniden yazarak O-ki-olandır'ı tek gerçek elohah yapıyordu. Ve bu, Tekvin 2:4 ve devamında anlatılan yaratılış öyküsü haline gelir. Ardından bu iki öykü, Kutsal Kitap'ın ilk kitaplarını oluşturmak üzere diğer kaynaklardan gelen başka unsurlarla iç içe geçer.
***
Eski Ahit'in daha eski kısımlarında zaman zaman diğer elohimler de anılır. Bunların en önemlisi, genellikle Sahip [Efendi] olarak tercüme edilen Ba'al'dır. O zamanların Kenan diyarında pek çok Sahip vardı; tıpkı bugün pek çok Katolik şehrinin kendi Meryem Analarına sahip olması ve yine de hepsinin aynı tek Meryem olması gibi, her köyün bir Sahibi vardı.
***
Yitirilen Cennet. Düşüş öyküsü üzerine ve onun bikameral zihnin çöküşüne dair bir mit olarak nasıl görülebileceğine dair bir başka gözlem daha yapılabilir. Kurnaz ya da hilekâr anlamına gelen ve kesinlikle bilinçli öznel bir sözcük olan İbranice arum, tüm Eski Ahit boyunca yalnızca üç ya da dört kez kullanılır. Burada ayartmanın kaynağını betimlemek için kullanılır. Hatırlayacağımız üzere aldatma yeteneği bilincin temel ayırt edici niteliklerinden biridir. Yılan, "tıpkı elohimlerin kendileri gibi olup iyiyi ve kötüyü bileceksiniz" (Tekvin 3:5) vaadinde bulunur ki bu niteliklere yalnızca öznel bilinçli insan muktedirdir. Ve bu ilk insanlar bilgi ağacından yediklerinde, aniden "ikisinin de gözleri açıldı" —yani mecazlaştırılmış zihin mekânlarındaki analog gözleri— "ve çıplak olduklarını bildiler" (Tekvin 3:7); başka bir deyişle otoskopik vizyonlara sahip oldular ve başkalarının kendilerini gördüğü gibi kendilerini görerek anlatımlaştırmaya başladılar.[6] Ve böylece kederleri "kat kat artırıldı" (Tekvin 3:16) ve O-ki-olandır'ın tıpkı başka bir insan gibi görünüp konuşulabildiği o bahçeden kovuldular.
***
Bikameral zihnin çöküşünün ve bilincin gelişinin bir anlatımlaştırması olarak bu öykü, bir önceki bölümde tartışılan Odysseia ile akılcı bir biçimde karşılaştırılmalıdır. Fakat sorunlar benzerdir; tıpkı onun meçhul bestelenişine karşı duymamız gereken huşu gibi.
***
Naba Eden Nabiim. Grekçe 'prophetes' [peygamber] nitelemesiyle yanıltıcı biçimde çevrilmiş olan İbranice nabi sözcüğü,[7] son derece ilginç bir güçlük sunar. Modern çağrışımları içinde peygamberlik etmek geleceği önceden bildirmektir; oysa uygulayıcıları nabiim (nabinin çoğulu) olan naba fiilinin gösterdiği şey bu değildir. Bu terimler, zamanla hiçbir ilgisi olmayan, daha ziyade akıp taşmak ve parıldamakla ilgili bir grup soydaş sözcükten gelir. Böylece bir nabiyi, mecazi anlamda söz ve vizyonlarla dışarı doğru akıp taşan ya da kaynayıp fışkıran biri olarak düşünebiliriz. Onlar geçiş insanlarıydı; kısmen öznel, kısmen bikameraldiler. Ve o parlak sel bir kez serbest kalıp çağrı geldiğinde, nabi ne kadar hazırlıksız olursa olsun (Amos 7:14-15), kendini ne kadar layık görmezse görsün (Çıkış 3:11; İşaya 6; Yeremya 1:6), kimi zaman kendi işittiklerine ne kadar güvensiz olursa olsun (Yeremya 20:7-10), bikameral mesajını iletmek zorundaydı. Bikameral dönemlerinden birinin başında bir nabi olmak nasıl bir duygudur? Ağzında kor bir kömür varmış gibi (İşaya 6:7) ya da kemiklerine hapsedilmiş, zapt edilemeyen (Yeremya 20:9) ve ancak ilahi sözün akıp taşmasıyla söndürülebilecek azgın bir ateş gibi.
***
Nabiimlerin öyküsü iki yoldan anlatılabilir. Biri dışsaldır; onların erken rollerini ve önderliklerinin kabulünü M.Ö. dördüncü yüzyıl civarındaki katliamlarına ve tümüyle bastırılışlarına kadar izler. Fakat bu kitaptaki kuramın kanıtı olarak, meseleye içsel bakış açısından —yani bizzat bikameral deneyimin kendisindeki değişimler açısından— bakmak çok daha öğreticidir. Bu değişimler şunlardır: görsel bileşenin kademeli olarak yitirilmesi, seslerin farklı kişilerdeki artan tutarsızlığı ve aynı kişi içindeki artan tutarsızlığı; ta ki elohimin sesleri tarihten bütünüyle silinene kadar. Bunların her birini sırasıyla ele alacağım.
***
<!-- UNIT 021 | HEADING | Başlık: Görsel Bileşenin Yitirilişi -->

Görsel Bileşenin Yitirilişi
***
Gerçek bikameral dönemde, sanrılanan sese genellikle görsel bir bileşen eşlik ederdi; bu bileşenin kendisi ya sanrılanır ya da önünde dinlenilen heykel olurdu. Görsel bileşenin niteliği ve sıklığı, bazı kültürlerde sanrı doğurucu heykellerin bulunup diğerlerinde bulunmamasıyla gösterilebileceği gibi, bir kültürden diğerine kuşkusuz farklılık gösteriyordu.
***
Yalnızca kaynakları kronolojik olarak bu denli çeşitli olduğu için bile olsa, Pentateukh'un bu görsel bileşenin yitişini tutarlı ve aşamalı biçimde betimlediğini görmek insanı hayrete düşürür. Başlangıçta O-ki-olandır görsel, fiziksel bir mevcudiyettir; yaratışının ikizidir. Günün serinliğinde bahçesinde yürür, henüz yeni yarattığı Adem ile konuşur. Kabil ve Habil'in kurbanında bizzat hazır bulunur ve görünürdür; Nuh'un Gemisi'nin kapısını kendi eliyle kapatır; Şekem, Beytel ve Hebron'da İbrahim ile konuşur ve Yakup ile bir külhanbeyi gibi gece boyunca güreşir. Fakat Musa zamanına gelindiğinde görsel bileşen çok farklıdır. Musa yalnızca tek bir örnekte O-ki-olandır ile "bir insanın dostuyla konuştuğu gibi yüz yüze" konuşur (Çıkış 33:11). Ve bir başka seferde, Musa ile yetmiş ileri gelenin hepsinin O-ki-olandır'ı uzaktan safir bir kaldırım üzerinde dururken gördüğü bir grup sanrısı vardır (Çıkış 24:9-10). Fakat diğer tüm örneklerde sanrısal karşılaşmalar daha az mahremdir. Görsel olarak O-ki-olandır yanan bir çalı, bir bulut ya da devasa bir ateş sütunudur. Ve görsel bakımdan bikameral deneyim gök gürültülerinin, şimşeklerin ve yoğun karanlık bulutlarının Sina'nın erişilmez doruklarına yığıldığı koyu karanlığın içine çekildikçe, tüm Eski Ahit'in en büyük öğretisine yaklaşırız: Bu sonuncu elohim sanrısal niteliklerini kaybedip birkaç yarı-bikameral insanın sinir sistemindeki erişilmez bir ses olmaktan çıktıkça ve tabletler üzerine yazılmış bir şeye dönüştükçe yasaya dönüşür; değişmeyen, herkes tarafından erişilebilen, krala da çobana da eşit biçimde hitap eden, evrensel ve aşkın bir şeye dönüşür.
***
Musa'nın kendisi de bu görsel nitelik kaybına, varsayılan bir parlaklıktan yüzünü gizleyerek tepki verir. Başka zamanlarda onun bikameral sesinin bizzat kendisi görsel sanrı bileşenlerinin yitişini Musa'ya şöyle diyerek rasyonelleştirir: "Beni görüp de yaşayan insan olamaz... Seni kayanın yarığına koyacağım ve yanımdan geçerken seni elimle örteceğim; elimi kaldırdığımda sırtımı göreceksin, ama yüzüm görülmeyecektir" (Çıkış 33:20-23).
***
Yazılı sözün tabletleri için sandık denen bir dolabın, altın buzağı gibi daha alışıldık türden sanrı doğurucu bir imgenin yerine geçecek bir tasavvur olarak ortaya çıkışı da tam olarak aynı noktayı aydınlatır. Bikameral seslerin çöküşünde yazının taşıdığı önem son derece büyüktür. Konuşulması gereken şey artık sessizdir ve görsel olarak kavranmak üzere bir taşa kazınmıştır. Pentateukh'tan sonra bikameral ses daha da geriye çekilir. Tesniye yazarı (34:10) "O-ki-olandır'ın yüz yüze bildiği" Musa gibi başka hiçbir nabinin çıkmadığını söylerken, bikameral zihnin yitişini belirtir. Sesler daha seyrek ve daha az karşılıklı konuşma biçiminde duyulur. Yeşu, sesiyle konuşmaktan çok sesi tarafından kendisine buyrulan biridir; ve bikamerallik ile öznellik arasında yarı yolda durarak kararlar almak için kura çekmek zorunda kalır.
***
<!-- UNIT 026 | HEADING | Başlık: Kişiler Arasındaki Tutarsızlık -->

Kişiler Arasındaki Tutarsızlık
***
Bikameral dönemde toplumun katı hiyerarşisi, sınırlarının yerleşik coğrafyası, zigguratları, tapınakları, heykelleri ve yurttaşlarının ortak terbiyesi; hepsi farklı insanların bikameral seslerinin istikrarlı bir hiyerarşi içinde örgütlenmesinde işbirliği yapıyordu. Hangi bikameral sesin doğru olduğu derhal o hiyerarşi tarafından kararlaştırılır, hangi tanrının konuştuğuna dair tanıma işaretleri herkes tarafından bilinir ve rahiplerce pekiştirilirdi.
***
Fakat bikameralliğin çöküşüyle birlikte, özellikle de daha önce bikameral olan bir halk Mısır'dan Çıkış'taki gibi göçebe hale geldiğinde, sesler farklı insanlara farklı şeyler söylemeye başlar ve otorite sorunu ciddi bir zorluk haline gelir. Sayılar 12:1-2'de buna benzer bir duruma değinilmiş olabilir; burada hepsi de O-ki-olandır'ın sesini duyan Meryem, Harun ve Musa hangisinin en sahici olduğundan emin olamazlar.
***
Fakat sorun daha sonraki kitaplarda, özellikle de geriye kalan bikameral sesler arasındaki rekabette çok daha yakıcıdır. Yoaş'ın, kendisine bir sunak yaptığı ve Sahip olarak tanıdığı bir bikameral sesi vardır; fakat oğlu Gideon, babasının Sahip'e yaptığı sunağı yıkmasını ve kendisine başka bir sunak yapmasını söyleyen ve O-ki-olandır olarak tanıdığı bir ses duyar (Hâkimler 6:25-26). Geriye kalan elohimin kıskançlığı, toplumsal çözülüşün doğrudan ve kaçınılmaz bir sonucudur.
***
Bu örgütsüz çöküş döneminde bikameral seslerin böylesi bir uyumsuzluğu, hangi sesin geçerli olduğuna dair işaretlerin ya da büyüsel kanıtların önemini başlatır. Böylece Musa sürekli olarak görevinin büyüsel kanıtlarını üretmek zorunda kalır. Kuşkusuz bu tür işaretler tüm birinci binyıl boyunca ve hatta günümüze kadar devam eder. Bugün azizlik ölçütleri olarak aranan mucizeler, Musa'nın asasını bir yılana ve tekrar asaya dönüştürmesi ya da sağlıklı elini cüzzamlı yapıp tekrar iyileştirmesiyle (Çıkış 4:1-7) tam olarak aynı düzendedir. Bugünkü sihirbazlık ve el çabukluğundan aldığımız zevkin bir kısmı, belki de içimizdeki bir parçayla sihirbazı olası bir bikameral otorite olarak tanımanın heyecanını yaşadığımız bu işaret arzusunun bir kalıntısıdır.
***
Ve eğer hiçbir işaret yoksa ne olacaktır? M.Ö. yedinci yüzyılda bu, özellikle İsrail'in günah duvarı önündeki okuma-yazmasız feryatçısı Yeremya'nın sorunudur. Üzerinde O-ki-olandır'ın elinin işaretini taşımış olmasına (1:9; 25:17), O-ki-olandır'ın sözünü kemiklerinde bir ateş gibi sürekli duymuş ve gönderilmiş olmasına (23:21, 32 vb.) karşın, yine de emin değildir: Kimin sesi doğrudur? "Bana büsbütün aldatıcı bir pınar gibi mi olacaksın?" diye güvensizce bikameral sesine geri saldırır Yeremya (15:18). Fakat bu noktada ses yanıtında emindir: Yeremya'nın rasyonel bilincinin sahip olabileceği otoriteyi kırar ve diğer tüm sesleri lanetlemesini emreder. Bölüm 28, Hananya ile Yeremya arasında kimin bikameral sesinin doğru olduğuna dair o biraz gülünç rekabetle bunun özel bir örneğidir. Ve hangisinin seçileceğinin işareti, ancak Hananya'nın iki ay sonra ölmesi olmuştur. Eğer Yeremya ölmüş olsaydı, muhtemelen rakibinin yerine Hananya'nın Kitabı'na sahip olacaktık.
***
<!-- UNIT 032 | HEADING | Başlık: Kişi İçindeki Tutarsızlık -->

Kişi İçindeki Tutarsızlık
***
İstikrar ve tanıma sağlayan bir toplumsal hiyerarşinin yokluğunda, bikameral sesler yalnızca kişiler arasında tutarsız hale gelmekle kalmaz; aynı kişi içinde de tutarsızlaşır. Özellikle Pentateukh'ta bikameral ses, sorgulanan herhangi bir insan tiran kadar küçük hesapçı ve ayak direyerek hırçınlaşan bir sestir: "Lütfedeceğim kişiye lütfederim ve merhamet edeceğim kişiye merhamet ederim" (Çıkış 33:19). Burada ne erdem ne de adalet söz konusudur. Böylece O-ki-olandır Habil'i Kabil'e tercih eder; Yahuda'nın ilk doğan oğlu Er'den hoşlanmayarak onu katleder; önce İbrahim'e bir oğul sahibi olmasını söyler, ardından tıpkı bugünün kriminal psikotiklerine buyrulabileceği gibi oğlunu öldürmesini emreder. Benzer biçimde Musa'nın bikameral sesi, hiçbir gerekçe yokken aniden onu öldürme yönünde ani bir dürtüye kapılır (Çıkış 4:24).
***
Aynı tutarsızlık İsrailli olmayan peygamber Balam'da da görülür. Bikameral sesi önce ona Moab önderleriyle gitmemesini söyler (Sayılar 22:12), ardından kararını tersine çevirir (22:20). Sonra Balam itaat ettiğinde ise öfkelenir. Ardından Balam'ı öldürmek isteyen görsel-işitsel bir sanrı yolunu keser, fakat sonra bu da buyruklarını tersine çevirir (Sayılar 22:35). Kendi kendini suçlama kategorisinde, sesi emrettiği için yoldan geçenlerin kendisini yumruklamasını sağlamaya çalışan kül yüzlü nabinin kendi kendini cezalandıran sesi de vardır (I. Krallar 20:35-38). Ve yine, bikameral sesinin şehirden dışarı sürdüğü ve aç bırakmaya çalıştığı "Yahuda'dan gelen nabi" (I. Krallar 13:9-17). Bütün bu tutarsız sesler, Kitap I'in 4. Bölümünde dikkat çektiğimiz şizofrenlerin duyduğu seslere oldukça yaklaşır.
***
<!-- UNIT 035 | HEADING | Başlık: Tanrılar Tarafından Yapılan Ke -->

Tanrılar Tarafından Yapılan Kehanet
***
Goral ya da kura çekerek —muhtemelen zar, kemik ya da fasulye atarak— bir şeyleri karara bağlamak, Eski Ahit'in büyük bölümü boyunca uzanır. Bu denemenin II.4 kısmında gördüğümüz gibi, bu bir analog tanrı yaratmaktır. Goral mecaz yoluyla toprakları ve kabileleri belirleyen, ne yapılacağını ya da kimin yok edileceğini kararlaştıran tanrı sözü haline gelir ve daha eski bikameral otoritenin yerini alır. Daha önce de belirtildiği gibi, öznel çağlara kadar hiçbir şans ya da tesadüf kavramının bulunmadığını anladığımızda, bu tür uygulamaların ne kadar otoriter olabileceğini takdir etmek kolaylaşır. Fakat çok daha büyük bir ilgi konusu, sonunda öznel bilinçli zihin haline gelen o dolaysız duyusal deneyimden kaynaklanan doğal kehanetin ortaya çıkışıdır. Buradaki ilgi çekici yan, bunun bikameral zihnin insan-tarafında değil, bizzat bikameral seslerin kendisinde başlamasıdır.
***
Demek ki bu, bikameral seslerin de tıpkı insanlar gibi kehanete yöneldiklerinde ve tetiklenmeye ya da kışkırtılmaya ihtiyaç duyduklarında kararsızlıklarını sergilemelerinin bir başka yoludur. M.Ö. dokuzuncu yüzyılda Ahab'ın önündeki nabiimlerden birinin sesi, bir ordunun nasıl yenilgiye uğratılabileceğini bir çift boynuzdan mecaz yoluyla kestirir (I. Krallar 22:11). Yeremya'nın bikameral sesi birkaç kez kendisinin, yani Yeremya'nın baktığı şeyi alır ve ondan ne söyleneceğini kestirir. Kuzeye bakan kaynayan ve rüzgârın savurduğu bir kazan gördüğünde, O-ki-olandır bunu kuzeyden esen ve rüzgârın sürdüğü bir ateş gibi önündeki her şeyi yutan kötü bir istilaya dönüştürür (Yeremya 1:13-15). Biri iyi biri kötü iki sepet incir gördüğünde, sağ yarı küresi O-ki-olandır'ı iyi ve kötü insanları ayırmak üzerine konuşturur (Yeremya 24:1-10). Ve Amos bir yapıcının duvara bir çekül tutarak doğruluğunu denetlediğini gördüğünde, zihni bu yapıcıyı O-ki-olandır olarak sanrılar; O-ki-olandır da bu eylemi insanları doğruluklarına göre yargılama mecazına dönüştürür (Amos 7:8).
***
Özellikle doğal kehanetler tanrılar tarafından yapıldığında (ki tanrılar nihayetinde diğer kehanet türlerini uygulayamazlar), kelime oyunları bu analojiyi 'tohumlayabilir'. Böylece Amos bir sepet yaz meyvesine bakarken, bikameral sesi İbranice qayits (yaz meyvesi) sözcüğünden qets (son) sözcüğüne kafiye ve ses oyunu yapar ve İsrail'in sonundan söz etmeye başlar (Amos 8:1-2). Ya da Yeremya bir badem dalı (shaqed) gördüğünde, bikameral sesi onun üzerinde nöbet tutacağını (shaqad) söyler; çünkü ikisi için kullanılan İbranice sözcükler birbirine benzerdir (Yeremya 1:11-12).
***
<!-- UNIT 039 | HEADING | Başlık: I. Samuel Kitabı -->

I. Samuel Kitabı
***
I. Samuel Kitabı bütün bunların öğretici bir kaydıdır ve onu okumak insana, M.Ö. birinci binyıl bilince doğru ilerlerken bu kısmen bikameral, kısmen öznel dünyada yaşamanın nasıl bir şey olduğunu duyumsatır. Merak uyandırıcı bölümleri boyunca, edebiyattaki belki de ilk yazılı tragedyada geçiş zihniyetlerinin neredeyse bütün bir yelpazesi temsil edilir. Oldukça yozlaşmış bir biçimdeki bikamerallik, bu bölümün başında sözünü ettiğimiz Habiruların elenip kalmış bikameral döküntüleri olan o vahşi nabiim çetelerinde temsil edilir; şehirlerin dışındaki tepelerde dolaşır, içlerinde duydukları ama dışarıdan geldiğine inandıkları sesleri konuşur, seslere yanıt verir, heyecanlarını artırmak için müzik ve davul kullanırlar. Kısmen bikameral olan varlık, O-ki-olandır'ın sesi olduğu kendisine öğretilen bir sesle uykusundan uyandırılan, o kritik yaşta yaşlı kâhin Eli tarafından cesaretlendirilip bikameral kipe alıştırılan ve ardından Dan'dan Beerşeba'ya kadar O-ki-olandır'ın aracısı olarak tanınan çocuk Samuel'dir. Gerçi Samuel bile zaman zaman kendi yırtık giysisinden kehanette bulunduğu gibi (15:27-29) fala başvurmak zorunda kalır.
***
Bikamerallikte sırada, Samuel'in İşay'ın tüm oğulları arasından bikameral bir tarzda seçtiği ve yalnızca O-ki-olandır'dan kısa ve sert "Çık" buyrukları alacak kadar bikameral olan Davut gelir. Onun öznel bilinci, Ahiş'i aldatma becerisinde sergilenir (I. Samuel 21:13). Ve ardından, babasını aldatmaya öznel olarak muktedir olan, fakat askeri kararlar için kledonomansi'ye, yani birinin ağzından çıkan ilk sözlerle kehanette bulunmaya bel bağlamak zorunda kalan Yonatan (14:8-13)...
***
...askeri kararlar için birinin ağzından çıkan ilk sözlerden fal bakmaya bel bağlamak zorunda kalır (14:8-13). Bu dönemde putların yaygın olduğu, biraz keçi kılı yardımıyla yatakta Davut'a benzetilen ve neredeyse gerçek boyutlarda bir "imge" olması gereken şeye yapılan o gelişigüzel göndermeyle gösterilir (19:13). Davut'un evinde böylesi bir putun bu kadar doğal bir biçimde bulunması, dönemin metinden ayıklanmış yaygın bir sanrı doğurucu uygulamasına işaret ediyor olabilir.
***
Ve son olarak, öznel Saul: Samuel'in bikameral sesinin irrasyonel buyruğuyla siyasete fırlatılmış, vahşi nabiim çetesine katılarak bizzat bikameral olmaya çalışan, ta ki o da davulların gümbürtüsü ve çenklerin tıngırtısıyla ilahi sesleri duyduğunu hissedene kadar çırpınan o zayıf, şaşkın köylü çocuğu (10:5). Fakat bunlar onun bilinci için öylesine ikna edicilikten uzaktır ki, doğrulanmış üç işarete rağmen kaderinden kaçıp gizlenmeye çalışır. Öznel Saul, ne yapacağını bulmak için çılgınca sağına soluna bakınır. Sorumsuz Samuel'in randevusuna sadık kalmadığı, İsraillilerin mağaralara tıkıldığı, Filistlilerin karşısında kenetlendiği yeni bir durum karşısında, yakmalık sunularla bir sesi zorlamaya çalışır (13:12); ancak geciken Samuel tarafından budala olarak azarlanır. Ve Saul, hiç işitmediği O-ki-olandır'a boş yere sorular sormak için bir sunak yapar (14:37): Tanrı neden onunla konuşmaz? İlahi suskunluğun nedeni olması gereken varsayılan suçluyu kurayla arayan ve kura kehanetine itaat ederek kendi öz oğlu bile olsa onu ölüme mahkûm eden Saul. Fakat bu bile yanlış olmalıdır; çünkü halkı isyan eder ve infazı gerçekleştirmeyi reddeder —ki bu bikameral zamanlarda imkânsız bir davranıştır. Ve düşmanlarına karşı, Samuel'in arkaik sanrısı için fazla bilinçli biçimde merhametli olan Saul... Ve Saul'un Davut'a ve oğlunun Davut'a olan sevgisine duyduğu kıskançlık son haddine vardığında, ansızın bilinçli zihnini kaybeder; bikameral hale gelir, giysilerini çıkarıp atar ve tepelerin bikameral adamlarıyla birlikte naba eder (19:23-24). Fakat ardından bu tür nabiimler kendisine ne yapacağını söyleyemediğinde, onları diğer bikameral büyücülerle birlikte şehirden kovar (28:3); rüyalarda ya da kristale bakarak (eğer urim sözcüğünü böyle çevirebilirsek) ilahi bir kesinlik arar (28:6). Ve umutsuz Saul, bilincinin tükendiği noktada kılık değiştirir —ki bunu ancak öznel bir insan yapabilir— ve gece vakti o son çareye, Endor Cadısı'na, daha doğrusu kadını ele geçiren o bikameral sese başvurur; afallamış bilinçli Saul onun önünde yerlerde sürünür, ne yapacağını bilmediğini haykırır ve ardından o tekinsiz kadının dudaklarından ölü Samuel'in sözleri sandığı şeyi işitir: Ölecektir ve İsrail düşecektir (28:19).
***
Ve ardından, Filistliler İsrail ordusunun kalıntılarını neredeyse bütünüyle kuşattığında, oğulları ve umutları katledildiğinde, tarihteki ilk örneği olan o en korkunç öznel eylemi işler —intihar; bunu hemen ikincisi, yani zırh taşıyıcısının intiharı izleyecektir. Öykünün tarihi M.Ö. on birinci yüzyıldır; yazılış tarihi M.Ö. altıncı yüzyıldır; dolayısıyla psikolojisi belki de M.Ö. sekizinci yüzyıldır.
***
<!-- UNIT 045 | HEADING | Başlık: Habiruların Putları -->

Habiruların Putları
***
Bikameral dönemden kalma kalıntılar olarak, tüm Eski Ahit boyunca sanrı doğurucu heykellerden söz edilir. Medeniyetin bu geç evresinde bekleneceği üzere, bunların pek çok türü vardır. Putlar için Yeşaya'nın kullandığı elil ya da bir sütun veya sunak üzerine dikilen herhangi bir şey için matstsebah gibi bazı genel terimler bulunmakla birlikte, asıl ilgi çekici olanlar daha özgül sözcüklerdir. En önemli put türü tselem idi: Genellikle bir oyma aletiyle işlenmiş, sıklıkla altın ya da gümüşten dökülmüş, eritilmiş paradan (Hâkimler 17:4) veya eritilmiş mücevherlerden (Çıkış 32:4) bir dökümcü tarafından yapılan ve kimi zaman pahalı biçimde giydirilen (Hezekiel 16:17) döküm ya da madeni heykel. Yeşaya M.Ö. 700 civarında Yahuda'da bunların yapılışını alaycı bir dille anlatır (44:12). Bunlar hayvanların ya da insanların imgeleri olabilirdi. Kimi zaman tselem yüksek bir kaideye ya da yüksek bir sunağa yerleştirilmiş yalnızca bir kafa olabilirdi (II. Tarihler 14:3) ya da Nabukadnezar'ın 90 fit yüksekliğindeki bir sütun üzerine diktiği o devasa altın tselem olabilirdi (Daniel 3:1). Çoğunlukla aşera içine yerleştirilmiş görünürler; aşera muhtemelen zengin kumaşlarla asılmış ahşap tapınak hücrelerinden biriydi ki King James çevirmenleri bunu yanıltıcı biçimde "koruluklar" [groves] olarak çevirmiştir.
***
Önem bakımından sırada, hakkında çok az şey bilinen oyma heykel ya da pesel gelir. Muhtemelen ahşaptan yontulmuştu ve Saul'un ordusunu yok eden Filistlilerin taptığı atsab ile aynı şeydi. Saul'un ölümünden ve İsrail'in yenilgisinden sonra Filistliler zaferlerini önce kendi atsabimlerine, ardından halklarına bildirmek için koşarlar (I. Samuel 31:9; I. Tarihler 10:9). Mezmurlar'daki çeşitli göndermeler bunların altın ya da gümüşle boyandığına; Davut'un Filistlilerden intikamını alırken onları ateşe verip yakması ise ahşaptan yapıldıklarına işaret eder (II. Samuel 5:21). Ayrıca chammanim denen ve şekli bilinmeyen bir tür güneş putları da vardı; bunlar da kaideler üzerine dikilmiş görünür, zira Levililer (26:30), Yeşaya (27:9) ve Hezekiel'de (6:6) yıkılıp kesilmeleri emredilir.
***
En önemlisi olmasa bile belki de en yaygın sanrı doğurucu put terap idi. Bize doğrudan bir terapın konuşur görünebildiği söylenir; zira Babil kralı bir noktada bunlardan birkaçıyla istişare eder (Hezekiel 21:21). Kimi zaman muhtemelen küçük heykelciklerdi; nitekim Rahel öfkeli babasından değerli bir grup teraphimi (İbranice çoğuluyla) çalıp saklayabilmiştir (Tekvin 31:19). Aynı zamanda gerçek boyutlarda da olabilirlerdi; nitekim uyuyan Davut'un yerine yatağa konan bir terap idi (I. Samuel 19:13). Daha önce gördüğümüz gibi, bu son göndermenin son derece gelişigüzel oluşu, böylesi teraphimlerin önderlerin evlerinde yeterince yaygın olduğunu gösterir görünür. Fakat tepelerde bu putlar nadir ve çok değerli olmalıydı. Hâkimler kitabında bize bir tselem, bir pesel, bir terap ve bir efod içeren bir elohim evi inşa eden Mika'dan söz edilir; efod genellikle süslü bir ayin giysisiydi ve belki de bir iskeletin üzerine geçirilerek bir puta dönüştürülebilirdi. Ve Mika bunlara kendi elohimleri der; daha sonra bunlar Dan oğulları tarafından çalınır (Hâkimler 17 ve 18 passim). Eğer Kral Yoşiya M.Ö. 641'de hepsini yok ettirmemiş olsaydı, bugün muhtemelen İbranilerin bu sanrı doğurucu putlarına dair çok daha fazla arkeolojik kanıta sahip olurduk (II. Tarihler 34:3-7).
***
Bikameral çağdan kalan bir diğer kalıntı, genellikle "tanıdık ruh" [familiar spirit / cin] olarak çevrilen ob sözcüğüdür. "İçinde bir ob olan adam ya da kadın... kesinlikle öldürülecektir" der Levililer (20:27). Ve benzer biçimde Saul, içinde bir ob olan herkesi İsrail'den kovar (I. Samuel 28:3). Bir ob danışılan bir şey olmasına karşın (Tesniye 18:11), muhtemelen hiçbir fiziksel somutlaşması yoktu. Daima büyücüler veya cadılarla birlikte anılır; dolayısıyla muhtemelen Eski Ahit yazarları tarafından dini olarak tanınmayan bir tür bikameral sese gönderimde bulunur. Bu sözcük çevirmenlerin kafasını öylesine karıştırmıştır ki, Eyüp 32:19'da bulduklarında saçma bir biçimde "şişe/tulum" olarak çevirmişlerdir; oysa bağlam açıkça, içi aşırı dolu bir şarap tulumu gibi sabırsız bir konuşmayla patlamak üzere olan bir bikameral sese sahip olduğunu hisseden o genç ve öfkeli Elihu'nun bağlamıdır.
***
<!-- UNIT 050 | HEADING | Başlık: Nabiimlerin Sonu -->

Nabiimlerin Sonu
***
Bu bölüme M.Ö. ikinci binyılın sonlarına doğru Yakın Doğu'daki mülteci durumunu ve çeşitli felaketlerle yurtlarından sökülüp atılan, bazıları kesinlikle bikameral olan ve öznel bilince doğru ilerleyemeyen o gezgin kabileleri ele alarak başlamıştık. Muhtemelen Eski Ahit'in tarihsel kitaplarının editörlüğünde ve M.Ö. altıncı veya beşinci yüzyılda tek bir öykü halinde birbirine uydurulmasında pek çok şey sansürlenip bastırılmıştır. Ve edinmek isteyeceğimiz bu tür bilgiler arasında, bu son bikameral insan topluluklarına ne olduğuna dair açık bir anlatım da vardır. Eski Ahit boyunca orada burada, tarihçilerin pek az dikkat ettiği bu dönemler boyunca garip bir öteki dünyanın ani parıltıları gibi belirirler.
***
Bikameral insan grupları Yahuda monarşisinin çöküşüne kadar kesinlikle varlığını sürdürmüştür; fakat diğer kabilelerle ilişkili olarak mı yoksa sanrılanan seslerinin tanrılar biçimindeki herhangi bir örgütlenişiyle mi sürdüklerini bilmiyoruz. Sıklıkla "nabiim oğulları" olarak anılırlar ki bu, geriye kalan bu tür bikameralliğin güçlü bir genetik temeli olduğunu düşündürür. Kanımca bu, bugün şizofreninin etiyolojisinin bir parçası olarak bizimle kalan genetik temelin ta kendisidir. Huzursuz krallar onlara danışırdı. M.Ö. 835'te İsrail kralı Ahab, onların gürültüsünü ve haykırışını dinlemek için 400 tanesini sığır gibi topladı (I. Krallar 22:6). Daha sonra, tüm debdebeli kaftanları içinde o ve Yahuda kralı Samiriye kapılarının hemen dışındaki tahtlara otururlar ve bu zavallı bikameral adamlardan yüzlercesini önlerine sürerler; tıpkı bir akıl hastanesinin arka koğuşundaki şizofrenler gibi sayıklar ve birbirlerini taklit ederler (I. Krallar 22:10).
***
Onlara ne oldu? Zaman zaman istenmeyen hayvanlar gibi avlandılar ve imha edildiler. M.Ö. dokuzuncu yüzyıldaki böyle bir katliama I. Krallar 18:4'te değinilmiş görünür; burada bilinmeyen çok daha büyük bir sayıdan Ovadya yüz nabiyi alıp mağaralarda saklamış ve katliam bitene kadar onlara ekmek ve su taşımıştır. Birkaç yıl sonra İlyas tarafından böyle bir başka katliam daha örgütlenir (I. Krallar 18:40).
***
Bundan sonra bu bikameral gruplardan bir daha haber almayız. Birkaç yüzyıl daha geriye kalanlar tekil nabiimlerdir; sesleri sanrı gören diğer insanların grup desteğine ihtiyaç duymayan, kısmen öznel olabilen ve yine de bikameral sesi duyabilen insanlar. Bunlar, bikameral mesajlarına daha önce seçici olarak değindiğimiz o ünlü nabiimlerdir: Yabanıl incir toplayıcısı Amos; boyunduruğu altında köyden köye sendeleyen Yeremya; bulutların arasından tekerlekler üstünde kayan ulu taht vizyonlarıyla Hezekiel; dini ıstırapları Yeşaya'ya atfedilen birkaç nabi...
***
...Hezekiel; dini ıstırapları Yeşaya'ya atfedilen birkaç nabi. Bunlar kuşkusuz, bikameral sesleri Tesniye ile en tutarlı görünen o çok daha büyük kalabalığın içinden yalnızca bir avuç insanı temsil eder. Ve ardından kural olarak sesler artık gerçekten duyulmaz olur. Onların yerini ahlak öğretmenlerinin üzerinde düşünülmüş öznel düşüncesi alır. İnsanlar belki hâlâ rüyalarında vizyonlar görüyor ve karanlık sözler işitiyordu. Fakat Vaiz ve Ezra bir tanrıyı değil, bilgeliği ararlar. Yasayı incelerler. Artık "Yahweh'e danışmak" için yabanın içine doğru başıboş yürümezler. M.Ö. 400'e gelindiğinde bikameral peygamberlik ölmüştür: "Nabiimlerin her biri vizyonlarından utanacaktır." Eğer ana babalar çocuklarını naba ederken ya da bikameral seslerle diyalog halinde yakalarlarsa, onları oracıkta öldürmelidirler (Zekeriya 13:3-4).[8]
***
Bu çok ağır bir buyruktur. Eğer uygulandıysa, insanlığın gen havuzunu öznelliğe doğru kaydırmaya yardım eden evrimsel bir seçilim olmuştur. Araştırmacılar Museviliğin sürgün sonrası döneminde peygamberliğin gerileyişi ve çöküşünün nedenini uzun süre tartışmışlardır. Nabiimlerin işlerini tamamladıklarını ve artık onlara ihtiyaç kalmadığını ileri sürmüşlerdir. Ya da bir tarikata dönüşme tehlikesi bulunduğunu söylemişlerdir. Diğerleri ise bunun, o sıralarda beşikten mezara kadar bir ulusun olabileceği en yoğun kehanet ağına gömülmüş olan Babilliler tarafından İsraillilerin yozlaştırılması olduğunu iddia etmiştir. Bütün bunlar kısmen doğrudur; fakat bana göre çok daha yalın olan gerçek, peygamberliğin çöküşünün dünyanın başka yerlerinde de süregiden o çok daha büyük olgunun, yani bikameral zihnin yitişinin bir parçası olduğudur.
***
Eski Ahit bu bakış açısından baştan sona bir kez okunduğunda, tüm bu eserler dizisi görkemli ve harikulade bir biçimde bizim öznel bilincimizin doğum sancıları haline gelir. Başka hiçbir edebiyat bu son derece önemli olayı böylesine uzun uzadıya ya da böylesine eksiksizce kaydetmemiştir. Çin edebiyatı Konfüçyüs'ün öğretisinde önünde pek az şeyle ansızın öznelliğe sıçrar. Hint edebiyatı bikameral Veda'dan ultra-öznel Upanişadlara doğru fırlar ki ikisi de kendi çağları açısından o denli sahici değildir. Grek edebiyatı, İlyada'dan Odysseia'ya uzanan ve Sappho ile Solon'un kırık dökük parçaları üzerinden Platon'a doğru uzanan bir dizi atlama taşı gibi bir sonraki en iyi kayıttır; fakat yine de fazlasıyla eksiktir. Ve Mısır nispeten sessizdir. Oysa Eski Ahit, tarihsel doğruluk konusundaki büyük güçlüklerle çevrelenmiş olsa bile, geçiş döneminin nasıl bir şey olduğuna dair bilgimiz için yine de en zengin kaynak olmaya devam eder. O özünde bikameral zihnin yitişinin, geriye kalan elohimin yavaşça sessizliğe çekilişinin, ardından gelen karmaşa ve trajik şiddetin ve doğru eylemde bir ikame bulunana kadar peygamberleri arasında nafile yere onları yeniden arayışın öyküsüdür. Fakat zihin hâlâ kendi eski bilinçdışı yollarının tekinsizliğiyle doludur; yitirdiği otoritelerin yasını tutar; ve ilahi iradeye ve kulluğa duyulan o derin, iç oyan özlem hâlâ bizimledir:
***
<!-- UNIT 058 | HEADING | Başlık: Geyik nasıl akarsuları özlerse -->

Geyik nasıl akarsuları özlerse,
***
<!-- UNIT 059 | HEADING | Başlık: Öyle özler zihnim seni, ey tan -->

Öyle özler zihnim seni, ey tanrılar!
***
<!-- UNIT 060 | HEADING | Başlık: Zihnim tanrılara susadı! Yaşay -->

Zihnim tanrılara susadı! Yaşayan tanrılara!
***
<!-- UNIT 061 | HEADING | Başlık: Ne zaman varıp tanrıların yüzü -->

Ne zaman varıp tanrıların yüzünü göreceğim?
***
<!-- UNIT 062 | HEADING | Başlık: — Mezmurlar 42 -->

— Mezmurlar 42
***
<!-- UNIT 063 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Bu bilgilerin çoğu Alfred Guillaume'un Bampton Konferansları'nda bulunabilir: Prophecy and Divination among the Hebrews and Other Semites (New York: Harper, 1938). Bu bölüm, Guillaume'un bu konulardaki zengin tartışmalarına özel bir borç taşır.
***
<!-- UNIT 064 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Burada ve bu bölümün başka yerlerinde Eski Ahit'in tarihlenmesi, yazarlığı ve diğer tefsir malzemesi konularında çeşitli yetkili kaynaklara, ancak öncelikle Encyclopaedia Britannica'nın ilgili maddelerine dayandım.
***
<!-- UNIT 065 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Alexander Heidel, The Gilgamesh Epic and Old Testament Parallels, 2. Baskı (Chicago: University of Chicago Press, 1949), s. 224 ve devamı.
***
<!-- UNIT 066 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Donald B. Redford, A Study of the Biblical Story of Joseph, Genesis 37-50 (Leiden: Brill, 1970). Orijinali Mezopotamya'dan gelen kehanet sanatı üzerine seküler bir öykü olabilir.
***
<!-- UNIT 067 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] Çıkış 3:14'teki türetme —yani Yahweh'in BEN BEN OLANIM anlamına geldiği— çoğu araştırmacı tarafından bir halk etimolojisi olarak görülür; sanki birisi Manhattan'ın adada şapkalı bir adamdan [man with a hat on] türediğini iddia etmiş gibi. Daha ciddi araştırmalar adı yere seren ya da Yere Serici gibi bir unvana bağlar. Fakat Septuaginta ve Latince Vulgata da dahil olmak üzere çoğunluğun benimsediği anlam daha çok O-ki-olandır doğrultusundadır. Krş. William Gesenius, Hebrew and English Lexicon of the Old Testament (Oxford: Clarendon Press, 1952), s. 218.
***
<!-- UNIT 068 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Bu bağlamda İbn Meymun'un [Maimonides] Delâletü'l-Hâirîn'ini [Şaşkınlara Kılavuz] okumak ilginçtir (I:2).
***
<!-- UNIT 069 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] İbraniceden İngilizceye harf çevirisi daima yanıltıcıdır. Belki burada nbi veya nvi daha iyi savunulabilirdi. Anlamının o dönemde bile muğlak olduğu I. Samuel 9:9'da belirtilmiş görünür. Ayrıca bkz. John L. McKenzie, A Theology of the Old Testament (New York: Doubleday, 1974), s. 85.
***
<!-- UNIT 070 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Zekeriya'nın tarihi yaklaşık M.Ö. 520'dir, fakat araştırmacılar ona atfedilen kitabın son bölümlerinin başka bir kaynaktan gelen daha sonraki eklemeler olduğu konusunda hemfikirdir. Bu buyruğun tarihi muhtemelen M.Ö. dördüncü veya üçüncü yüzyıldır.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: # Book III, Chapter 1: The Que -->

# Book III, Chapter 1: The Quest for Authorization BÖLÜM 1
***
Yetke Arayışı Nihayet geriye dönüp bu gezegendeki insanlık tarihine ilk kez gerçek değerleriyle bakabileceğimiz ve son üç binyılın bazı temel özelliklerini daha önceki bir zihniyetin kalıntıları olarak kavrayabileceğimiz bir konuma ulaştık. İnsanlık tarihine bakışımız burada en yüce bir azamette olmalıdır. İnsanı, bizimki de dahil olmak üzere kurduğu medeniyetlerin gökyüzüne karşı uzanan belirli bir sıradağın dağ doruklarından farksız olduğu o bütünsel evrimsel arka planı içinde görmeye çalışmalı ve hatlarını dosdoğru görebilmek için kendimizi düşünsel bir mesafeye zorlamalıyız. Ve bu geniş açıdan bakıldığında, bikamerallikten bilince geçiş gibi böylesine köklü bir değişim için bir binyıl son derece kısa bir zaman dilimidir.
***
Bizler, M.S. ikinci binyılın sonunda, bir anlamda hâlâ bu yeni zihniyete geçişin tam ortasındayız. Ve dört bir yanımızda yakın bikameral geçmişimizin kalıntıları uzanır. Doğumlarımızı kaydeden, bizi tanımlayan, evlendiren ve gömen, günah çıkarmalarımızı kabul eden ve kabahatlerimizi bağışlamaları için tanrılara aracılık eden tanrı evlerimiz vardır. Yasalarımız, ilahi dayanakları olmaksızın içi boş ve uygulanamaz kalacak değerlere dayanır. Ulusal sloganlarımız ve devlet marşlarımız genellikle ilahi yakarışlardır. Krallarımız, cumhurbaşkanlarımız, yargıçlarımız ve kamu görevlilerimiz görev sürelerine, onları en son duyanların yazıları üzerine el basarak artık suskun olan ilahi varlıklara edilen yeminlerle başlarlar. Dolayısıyla önceki zihniyetten kalan en belirgin ve en önemli miras, bütün o labirentimsi güzelliği ve biçim çeşitliliğiyle dini mirasımızdır. İnsana dair bilimsel bir bakış açısı bu en açık olguyu kabullenmekten sıklıkla utanır görünse de, dinin gerek genel dünya tarihinde gerekse ortalama bir dünya bireyinin tarihindeki ezici önemi, kuşkusuz her türlü nesnel bakış açısından çok berraktır. Çünkü Bilimsel Devrim'den bu yana rasyonalist maddeci bilimin ima ettiği onca şeye karşın, bir bütün olarak insanlık daha büyük ve bütünüyle Başka olanla, sol yarı kürenin tüm kategorilerinin ötesindeki güçlere ve zekâlara sahip bir tür insan-benzeri ilişkiyle, berrak bir kavrayıştan ziyade huşu, hayret ve neredeyse dilsizleşen bir tapınçla yaklaşılan ve hissedilen, zorunlu olarak belirsiz ve müphem bir mysterium tremendum ile büyülenişini terk etmemiştir, terk etmez ve belki de terk edemez; bu, modern dindar insanlar için sol yarı kürenin sözelleştirebileceği şeylerden ziyade duygu hakikatleriyle iletişim kuran, dolayısıyla çağımızda en az adlandırıldığında en sahici biçimde hissedilebilen, en karanlık sıkıntı anlarımızda hiçbirimizin kaçamayacağı bir benlik ve nurlu Öteki örüntüsüdür —tıpkı üç binyıl önce karar vermenin sonsuz derecede daha hafif olan sıkıntısının o ilişkiyi doğurmuş olması gibi.
***
Bu noktada söylenebilecek pek çok şey vardır —pek çok. Buradaki kapsamlı bir tartışma, İsa'nın Musevilikte giriştiği reform denemesinin bikameral insanlardan ziyade bilinçli insanlar için zorunlu olan yeni bir din olarak nasıl yorumlanabileceğini ayrıntısıyla gösterirdi. Davranış artık Musa'nın dışarıdan yonttuğu yasalardan değil, yeni bilincin içinden değiştirilmelidir. Günah ve tövbe artık on emir tabletlerinin dışsal davranışlarında ve tapınak kurbanları ile cemaat cezalarında değil, bilinçli arzu ve bilinçli pişmanlık içindedir. Yeniden kazanılacak olan ilahi krallık fiziksel değil psikolojiktir. Harfi harfine değil mecazidir. Dışsal uzamda değil 'içeride'dir. Fakat Hıristiyanlığın tarihi bile kurucusuna sadık kalmaz ve kalamaz. Hıristiyan Kilisesi'nin gelişimi, agape'nin o zorlu içsel krallıklarından uzaklaşıp mucize ve yanılgısızlık bulutları arasından uzanarak göklerdeki arkaik bir yetkeye ulaşan bir dışsal hiyerarşiye doğru, bikameral mutlaklara duyulan aynı özleme tekrar tekrar geri döner. Önceki bölümlerde eski bikameral uygulamalar ile modern dini uygulamalar arasındaki çeşitli paralelliklere işaret etmek için sık sık duraklamıştım; burada bu tür karşılaştırmaları yinelemeyeceğim.
***
Ayrıca son üç binyılın daha dünyevi gelişmelerinin farklı bir zihniyetten doğuşlarıyla nasıl ilişkili olduğunu eksiksizce araştırmak da bu kitabın sınırlarını aşar. Burada Greklerin Logos'u geliştirmesinden modern bilgisayarlara kadar uzanan mantık ve bilinçli akıl yürütme tarihini; içinde bilinçli bir aşinalık bulabileceğimiz ve böylece evrende kendimizi evimizde hissedebileceğimiz bütün bir varoluş mecazını bulma çabalarıyla felsefenin o görkemli tarihi geçidini düşünüyorum. Rasyonel bilinçle önceki ilahi irademizin yerine geçecek ve en azından sanrılanan seslere gösterdiğimiz o eski itaati taklit edebilecek bir yükümlülüğü beraberinde getirecek ikameler bulmaya çabalayan ahlak sistemlerine yönelik mücadelelerimizi düşünüyorum. Ve siyasetin döngüsel tarihini; tanrılar yerine insanlardan hükümetler kurmaya, bizi bir düzen, bir istikrar ve bir ortak yarar içinde birbirimize bağlama şeklindeki o eski ilahi işlevi yerine getirecek seküler yasa sistemleri oluşturmaya yönelik tereddütlü girişimlerimizin dolambaçlı yollarını düşünüyorum.
***
Bu daha büyük sorular en önemli olanlardır. Fakat burada, bu bölümde, daha önceki zihniyetten tam ve berrak biçimde devralınmış olan daha az önemdeki bir avuç antik konuyu ele alarak Kitap III'ün izleklerine giriş yapmak istiyorum. Bunu burada yapma gerekçem, bu tarihsel olguların Kitap I ve II'nin daha karanlık bazı sorunlarına geriye dönük olarak ihtiyaç duyulan aydınlatıcı bir ışık tutmasıdır.
***
Bu tür kalıntıların ayırt edici bir özelliği, bikameral zihnin çöküşüne ne kadar yakınsak tarihin karmaşası içinde o kadar belirgin olmalarıdır. Bunun nedeni oldukça açıktır: Yeni bilincin kendine gönderim, zihin mekânı ve anlatımlaştırma gibi evrensel nitelikleri yeni dil inşasının hemen ardından hızla gelişebilse de, medeniyetin daha geniş hatları, bunun gerçekleştiği o devasa kültür manzarası ancak jeolojik bir yavaşlıkla değişebilir. Medeniyetlerin daha önceki çağlarının maddesi ve tekniği, yeni zihniyetin içinde yaşamak zorunda olduğu o eski ve yıpranmış biçimleri peşinden sürükleyerek, yeni çağların içine aşınmadan hayatta kalır.
***
Fakat bu biçimlerin içinde yaşayan şey aynı zamanda benim arkaik yetke dediğim şeye yönelik hararetli bir arayıştır. Bikameral zihnin çöküşünden sonra dünya bir anlamda hâlâ tanrılar tarafından, steller üzerine kazınmış, papirüslere yazılmış ya da yaşlılarca hatırlanan ve bikameral zamanlara kadar uzanan buyruklar, yasalar ve reçetelerle yönetilir. Fakat uyumsuzluk oradadır: Tanrılar neden artık işitilmez ve görülmez olmuştur? Mezmurlar feryat ederek yanıt arar. Ve tarihin kalıntılarından ya da rahiplerin parayla satın alınmış ısrarlarından çok daha fazla güvenceye ihtiyaç vardır. Somut bir şey, doğrudan bir şey, dolaysız bir şey! Yalnız olmadığımıza, tanrıların sadece suskun olduğuna, ölmediğine, kesinliğe dair işaretler bulmak için yapılan bütün bu tereddütlü öznel el yordamıyla arayışın ardında elde edilebilir bir kesinliğin var olduğuna dair elle tutulur bir güvence! Böylece ilahi seslerin ve mevcudiyetlerin yavaşça geri çekilen gelgitleri, her nüfusun gittikçe daha büyük bir bölümünü öznel belirsizliklerin kumsallarında karaya oturttukça, insanın kendi yitik yetke okyanusuyla temas kurmaya çalıştığı tekniklerin çeşitliliği de genişler. Peygamberler, şairler, kâhinler, fala bakanlar, heykel tarikatları, medyumlar, astrologlar, esinlenmiş azizler, cin çarpması, tarot kartları, Ouija tahtaları, papalar ve peyote; hepsi belirsizlikler belirsizliklerin üzerine yığıldıkça giderek daralan o bikameralliğin tortularıdır. Bu bölümde ve sonrakinde, bikameral zihnin bu daha arkaik kalıntılarından bazılarını inceleyeceğiz.
***
KÂHİNLER Bikameralliğin en dolaysız devri, basitçe II.6'da tartıştığım gezgin peygamberler gibi belirli kişilerde ya da burada betimleyeceğim kâhinlik merkezleri olarak kurumsallaşmış olanlarda sürdürülmesidir. M.Ö. yedinci yüzyıla tarihlenen Asur kehanetlerini betimleyen bir dizi çivi yazılı tablet ve Mısır'da Thebai'deki çok daha eski Amon kehanet merkezi bulunmakla birlikte,[1] bu kurumu gerçekten en iyi bildiğimiz yer Yunanistan'dır. Grek kehanet merkezleri, bikameral zihnin çöküşünden sonra bin yılı aşkın bir süre boyunca önemli kararlar almanın merkezi yöntemi olmuştur. Bu olgu, modern tarihçilerin tiz rasyonalizmi tarafından genellikle gölgelenir. Kehanetler, öznelliğin besleyici ve öznel olmayan geçmişe uzanan göbek bağıydı.
***
<!-- UNIT 010 | HEADING | Başlık: Delfi'deki Kehanet Merkezi -->

Delfi'deki Kehanet Merkezi
***
Mecazımla rastlantısal olarak örtüşen bir olgu, en ünlü kehanet merkezinde, yani Delfi'deki Apollon tapınağında omphalos ya da göbek adı verilen koni biçimli tuhaf bir taş yapının bulunmasıdır. Yeryüzünün sözde merkezinde duruyordu. Burada belirli günlerde ya da bazı yüzyıllarda yıl boyunca her gün, bildiğimiz kadarıyla hiçbir özel temele dayanmaksızın seçilen (Plutarkhos'un zamanında, M.Ö. birinci yüzyılda yoksul bir çiftçinin kızıydı)[2] bir baş rahibe ya da kimi zaman dönüşümlü olarak iki veya üç rahibe hüküm sürerdi. Önce kutsal bir derede yıkanıp suyundan içer, ardından tıpkı bilinçli Asur krallarının cinlerin elindeki çam kozalaklarıyla meshedilirken betimlenmesi gibi, tanrının kutsal ağacı olan defne aracılığıyla tanrıyla temas kurardı. Bunu ya bir defne dalı tutarak ya da (Plutarkhos'un söylediği gibi) yakılan defne yapraklarının dumanını içine çekip tütsülenerek veya belki de (Lukianos'un ısrar ettiği gibi) yaprakları çiğneyerek yapardı.
***
Sorulara yanıtlar derhal, hiçbir üzerinde düşünme olmaksızın ve kesintisizce verilirdi. Duyurularının kesin tarzı hâlâ tartışmalıdır;[3] Apollon'un ayinsel oturağı kabul edilen üçayaklı bir sehpa üzerine mi oturduğu, yoksa sadece bir mağaranın girişinde mi durduğu kesin değildir. Fakat M.Ö. beşinci yüzyıldan itibaren ona yapılan arkaik göndermelerin tümü, Herakleitos'un onun "kendinden geçmiş ağzından ve bedeninin çeşitli kıvranışlarıyla" konuştuğu ifadesiyle uyum içindedir. O entheos idi, plena deo idi [tanrıyla dolu]. Rahibesi aracılığıyla konuşan, fakat krala da hür insana da daima birinci tekil şahıs olarak yanıt veren 'Apollon'; yeni kolonilerin kurulacağı yerleri buyuruyor (tıpkı bugünkü İstanbul için yaptığı gibi), hangi ulusların dost, hangi yöneticilerin en iyi olduğunu, hangi yasaların çıkarılacağını, vebaların veya kıtlıkların nedenlerini, en iyi ticaret yollarını, mantar gibi türeyen yeni tarikatlardan, müzikten ya da sanattan hangilerinin Apollon'a makbul sayılacağını kararlaştırıyordu —hepsi o kendinden geçmiş ağızlara sahip bu genç kızlar tarafından karara bağlanıyordu. Gerçekten de bu akıllara durgunluk vericidir! Delfi Kâhinini okul kitaplarından o kadar uzun zamandır biliriz ki, yapmamamız gerektiği halde üzerini omuz silken bir sıradanlıkla örteriz. Basit köylü kızlarının dünyayı yöneten kararları bir anda verebilecekleri bir psikolojik duruma sokulmak üzere eğitilebilmiş olmaları nasıl akla uygun olabilir?
***
İnatçı rasyonalist buna yalnızca burun kıvırır: Plena deo imiş, sevsinler! Tıpkı kendi zamanımızın medyumlarının daima birer sahtekâr olarak maskelerinin düşürülmesi gibi, bu sözde kehanetler de okuma yazması olmayan bir köylü kitlesi önünde siyasi veya parasal amaçlarla başkalarınca tezgâhlanan gösterilerden ibaretti. Fakat böylesi bir reelpolitik tutumu en hafif tabirle dogmatiktir. Belirebilecek kehanetin son günlerinde bazı hileler, belki kâhinin ne demek istediğini yorumlayan prophetes denen o yardımcı rahiplerin veya rahibelerin bir miktar rüşvet yemesi söz konusu olmuş olabilir. Fakat daha önceleri, dünyanın o güne dek bildiği en parlak entelektüel medeniyet boyunca koskoca bir binyıl boyunca böylesine devasa bir sahtekârlığı sürdürebilmek imkânsızdır, düpedüz imkânsızdır. Üstelik bu yaklaşım, Roma dönemine kadar kâhinlik merkezine yönelik hiçbir eleştirinin bulunmayışıyla da bağdaşmaz. Siyasi bakımdan bilge ve çoğunlukla alaycı Platon'un hürmetle Delfi'yi "bütün insanlığa dinin tercümanı"[4] olarak adlandırmasıyla da uyuşmaz.
***
Popüler ve kimi zaman uzmanlık literatüründe hâlâ meşgul olunan bir başka tür açıklama —aslında bir yarı-açıklama— biyokimyasaldır. Transların gerçek olduğunu, fakat mağaranın zemini altındaki bir yarıktan yükselen bir tür buhardan kaynaklandığını söyler. Oysa 1903 yılı Fransız kazıları ve daha yakın tarihli kazılar böylesi bir yarığın kesinlikle bulunmadığını açıkça göstermiştir.[5] Ya da defne yaprağında böylesi bir Apollonvari etkiyi yaratabilecek bir kimyasal madde bulunuyor olabilirdi. Bunu test etmek için defne yapraklarını ezdim ve bir pipoda bol miktarda içtim; kendimi biraz hasta hissettim ama her zamankinden daha fazla esinlenmiş hissetmedim. Ve onları bir saatten uzun süre çiğnedim de; ne yazık ki kendimi Apollonvariden ziyade çok daha belirgin biçimde Jaynesvarî hissettim.[6] Bu tür olgular için dışsal açıklamaların böylesi bir zevkle aranması, yalnızca bazı çevrelerde bu türden psikolojik olguların varlığını kabul etmeye yönelik direnci gösterir.
***
Ben çok daha farklı bir açıklama öneriyorum. Ve bu amaçla burada şu kavramı ortaya koyacağım:
***
<!-- UNIT 016 | HEADING | Başlık: Genel Bikameral Paradigma -->

Genel Bikameral Paradigma
***
Bu ifadeyle, daha önceki zihniyetimizden kalan kısmi kalıntılar olarak yorumladığım, azalmış bilinç olgularından oluşan geniş bir sınıfın arkasındaki varsayımsal bir yapıyı kastediyorum. Paradigmanın dört yönü vardır:
***
1. Kolektif bilişsel buyruk ya da inanç sistemi: Belirli bir olgu biçimini ve bu biçim içinde icra edilecek rolleri tanımlayan, kültürel olarak uzlaşılmış bir beklenti ya da reçete; 2. İndüksiyon ya da biçimsel olarak ritüelleştirilmiş süreç: İşlevi, dikkati dar bir kaygılar dizisine odaklayarak bilinci daraltmak olan süreç; 3. Transın kendisi: Önceki ikisine verilen, bilincin azalması veya yitimiyle, analog 'Ben'in gerilemesi veya yitimiyle nitelenen, grup tarafından kabul edilen, hoşgörülen veya teşvik edilen bir rolle sonuçlanan bir tepki; ve 4. Arkaik yetke: Transın yöneldiği veya ilişkili olduğu, genellikle bir tanrı, fakat kimi zaman birey ve kültürü tarafından birey üzerinde bir yetke olarak kabul edilen ve kolektif bilişsel buyruk gereğince trans durumunu denetlemekten sorumlu olduğu öngörülen kişi.
***
Şimdi, genel bikameral paradigmanın bu dört yönünün zorunlu olarak zamansal bir ardışıklık olarak düşünülmesini kastetmiyorum; gerçi indüksiyon ve trans genellikle birbirini izler. Fakat bilişsel buyruk ve arkaik yetke bütün sürece nüfuz eder. Dahası bu unsurlar arasında bir tür denge ya da toplamsallık vardır; öyle ki bunlardan biri zayıf olduğunda olgunun gerçekleşebilmesi için diğerlerinin güçlü olması gerekir. Böylece zaman içinde, özellikle de bilincin başlangıcını izleyen binyılda, kolektif bilişsel buyruk zayıfladıkça (yani genel nüfus arkaik yetkeye karşı şüpheciliğe doğru eğilim gösterdikçe), indüksiyon süreçlerinin giderek daha fazla vurgulandığını ve karmaşıklaştığını, trans durumunun kendisinin de daha derinleştiğini görürüz. Genel bikameral paradigmaya bir yapı diyerek yalnızca bu olguların çözümlenebileceği mantıksal bir yapıyı değil, aynı zamanda beynin bölgeleri arasındaki şu anda henüz belirlenmemiş bazı nörolojik yapıları ya da ilişkileri —belki de I.5'te sunulan bikameral zihin modeline benzer bir şeyi— de kastediyorum. Dolayısıyla Kitap III'te değinilen tüm olguların, sıradan bilinçli yaşamdan farklı bir biçimde, sağ yarı küre işlevini bir şekilde içerdiğini bekleyebiliriz. Hatta bu olguların bazılarında, bikameral zihin yönündeki dokuz binyıllık seçilimin nörolojik tortusu olarak değerlendirilebilecek kısmi, periyodik bir sağ yarı küre baskınlığına sahip olmamız bile mümkündür.
***
Bu genel bikameral paradigmanın Delfi kâhinine uygulanışı çok açıktır: Ayrıntılı indüksiyon süreçleri, bilincin yitirildiği trans, Apollon'un hararetle peşine düşülen yetkesi. Fakat benim asıl vurgulamak istediğim, kolektif bilişsel buyruk ya da grup inancı veya kültürel reçete veya beklentidir (tüm bu terimler kastettiğim anlamı belirtir). Vecd halindeki rahibe üzerindeki kültürel talebin büyüklüğü ne kadar vurgulansa azdır. Bütün Grek dünyası inanıyordu ve neredeyse bir binyıldır inanmaktaydı. Akdeniz dünyasının her köşesinden günde otuz beş bin kadar insan, Delfi'nin hemen altındaki konuksever kıyıya sığınan o minik İtea limanı üzerinden deniz yoluyla güçbela gelebiliyordu. Ve onlar da indüksiyon süreçlerinden geçiyor, Kastalia pınarından arınıyor, Kutsal Yol boyunca tırmanırken Apollon'a ve diğer tanrılara adaklar sunuyorlardı. Kâhinin sonraki yüzyıllarında, Parnassos Dağı'nın yamacından kâhinlik tapınağına uzanan bu 220 yardalık tırmanış yolunu dört binden fazla adak heykeli dolduruyordu. Öne sürüyorum ki, kâhinin psikolojisini, yanıtlarının o anda-oluşunu açıklayabilecek olan şey, kuru bir inançtan ziyade bir tanıma çok daha yakın olan bu devasa toplumsal reçete ve beklenti kavşağıydı. Bu, önünde herhangi bir şüpheciliğin, bizim bir radyonun sesinin göremediğimiz bir stüdyodan doğduğundan şüphe etmemiz kadar imkânsız olduğu bir şeydi. Ve modern psikolojinin önünde huşuyla durması gereken bir şeydir.
***
Bu nedensel beklentiye, doğal manzaranın bizzat kendisine dair bir şeyler de eklenmelidir. Kehanet merkezleri belirli bir ürkütücü görkeme sahip yerlerde; analitik gündelik yaşam düzlemlerinden ziyade sağ yarı küre etkinliğini doğurmaya daha elverişli olduğunu ileri sürdüğüm dağ ya da boğazların, sanrı doğurucu rüzgâr ya da dalgaların, simgesel ışıltıların ve ufukların doğal oluşumlarında başlar. Belki de M.Ö. birinci binyılın ilk yarısında bikameral zihnin coğrafyasının, tanrıların seslerinin hâlâ işitilebildiği huşu ve güzellik mekânlarına doğru daraldığını söyleyebiliriz. Kuşkusuz Delfi'nin uçsuz bucaksız yarları böylesi bir öneriye bütünüyle uyar: Deniz rüzgârlarının uluduğu ve tuzlu sislerin tutunduğu, sanki rüya gören doğa tuhaf açılarla kıvrılarak uyanıyormuş gibi duran, parıldayan zeytin yapraklarının mavi köpüğüne ve gri ölümsüz denize doğru alçalan devasa bir taş kazanı...
***
(Fakat bugün böylesi bir manzaramsı huşuyu takdir etmemiz güçtür; zira manzaraya verdiğimiz tepkinin saflığı bilinçli 'iç' dünyalarımızla ve hızlı coğrafi değişim deneyimimizle öylesine gölgelenmiştir ki... Üstelik bugünkü Delfi eskisi gibi de değildir: Beş dönümlük kırık sütunları, neşeli grafitileri, deklanşör basan turistleri ve üzerlerinde kaygısız karıncaların kararsızca gezindiği beyaz mermer kütükleri, ilahi esinin tam da hammaddesi sayılmaz.)
***
<!-- UNIT 023 | HEADING | Başlık: Diğer Kehanet Merkezleri -->

Diğer Kehanet Merkezleri
***
Delfi'nin böylesi bir kültürel açıklamasını özellikle güçlendiren olgu, o dönemde medeni dünya boyunca daha az önemli de olsa benzer kâhinlik merkezlerinin bulunmasıdır. Apollon'un başkaları da vardı: Boiotia'da Ptoa'da ve Küçük Asya'da Didyma (Branchidae) ile Patara'da. Patara'da kâhin kadın, indüksiyonun bir parçası olarak, sanrılanan tanrısına daha iyi bir medyum olabilmesi için geceleri tapınağa kilitlenir ve tanrısıyla zifaf bağı kurardı.[7]
***
Klaros'taki büyük kâhinlik merkezinde medyum olarak rahipler vardı; M.S. birinci yüzyılda Tacitus onların vecd nöbetlerini ziyaret etmişti.[8] Pan'ın Akakesion'da bir kâhinlik merkezi vardı ama erkenden kapandı.[9] Muazzam zenginliğiyle ünlü Efes'teki altın kehanet merkezinde ise tanrıça Artemis'in sözcüleri olarak trans halindeki hadımlar bulunuyordu.[10] (Bu arada giysilerinin tarzı bugün hâlâ Rum Ortodoks Kilisesi tarafından kullanılır). Ve modern balerinlerin ayak parmaklarının uçlarında yaptıkları o olağandışı dansın, tanrıçanın sunağı önündeki danslardan türediği düşünülür.[11] Gündelik olanın tam karşıtı olan her şey, genel bikameral paradigmanın devreye girmesi için bir işaret işlevi görebilir.
***
Dodona'daki Zeus'un sesi en eski kehanet merkezlerinden biri olmalıydı; nitekim Odysseus İthake'ye açıkça mı yoksa gizlice mi döneceğini işitmek için orayı ziyaret etmişti.[12] O dönemde muhtemelen yalnızca devasa kutsal bir meşe ağacıydı ve Olymposlu ses, yapraklarında titreyen rüzgârdan sanrılanıyordu; bu da insanı meşeyi kutsal sayan Druidlerde de benzer bir şeyin gerçekleşip gerçekleşmediğini merak etmeye sevk eder. Zeus ancak M.Ö. beşinci yüzyılda doğrudan duyulmaz hale gelir ve Dodona, bilinçsiz translar içinde onun adına konuşan bir tapınağa ve bir rahibeye kavuşur;[13] bu da yine bikameral kuramın öngöreceği zamansal sıraya tam olarak uyar.
***
Yalnızca tanrıların değil, daha önce bizzat tanrıların kökeni olduğunu öne sürdüğümüz üzere ölü kralların sesleri de bikameral olarak işitilmeye devam edebilirdi. Amphiaraos, Boiotia'daki bir uçuruma öfkeli bir Zeus'un dürtüşüyle yuvarlanarak ölen Argoslu kahraman bir prensti. Sesi, yakaranların sorunlarını yanıtlayarak yüzyıllar boyunca o uçurumdan 'işitildi'. Fakat yüzyıllar geçtikçe 'Ses', yalnızca orada yaşayan vecd halindeki belirli rahibeler tarafından sanrılanır oldu. O daha geç dönemde artık soruları yanıtlamaktan ziyade, sese danışanların rüyalarını yorumluyorlardı.[14]
***
Bununla birlikte, bikameral zihin hipotezi açısından bazı yönlerden en ilginç olanı, Delfi'nin yirmi mil doğusundaki Lebadea'da Trophonios'un sanrılanan sesidir. Çünkü aracı rahipler ya da rahibeler olmaksızın en uzun süre devam eden doğrudan 'Sesler'den biridir. Kâhinliğin bulunduğu yer bugün bile antik huşusundan bazı kalıntılar taşır: Göğe yükselen üç sarp kayalığın buluşması, kasvetli topraktan gürül gürül fışkıran ve taşlı vadilerin içine usulca süzülen çağıltılı pınarlar... Ve biraz yukarılarda, bir vadinin dağın kalbine doğru kıvrılmaya başladığı yerde, vaktiyle kayanın içine oyulmuş hücre benzeri bir çukur vardı; yeraltındaki bir su kanalının üzerinde fırın benzeri bir tapınağa doğru daralırdı.
***
Genel bikameral paradigmanın kolektif buyruğu azaldığında, bu tür olgulara yönelik inanç ve güven rasyonalizmle birlikte zayıfladığında ve özellikle de eğitimli bir rahibeye değil de herhangi bir yakarana uygulandığında, bunu telafi etmek için indüksiyon daha uzun ve daha karmaşık hale gelir. Ve Lebadea'da gerçekleşen de budur. Romalı gezgin Pausanias, M.S. 150'de orada karşılaştığı ayrıntılı indüksiyon sürecini betimler.[15] Günler süren bekleme, arınma, alametler ve beklentiden sonra, bir gece aniden götürülüp iki kutsal çocuk tarafından nasıl yıkandığını ve meshedildiğini, ardından kim olduğunu unutmak için Lethe pınarından nasıl içtiğini (analog 'Ben'in yitimi), ardından daha sonra nelerin ifşa edileceğini hatırlamak için Mnemosyne pınarından nasıl yudumlatıldığını (tıpkı bir hipnoz sonrası telkin gibi) anlatır. Ardından gizli bir imgeye tapınması sağlanmış, kutsal ketenler giydirilmiş, kutsal kurdelelerle kuşatılmış, özel çizmeler giydirilmiş ve ancak daha fazla alametten sonra, eğer uğurluysa, ilahi mesajın hızla berraklaştığı o karanlık çağıltısıyla o huşu dolu çukura duygusuz bir merdivenden aşağıya nihayet sokulmuştur.
***
<!-- UNIT 030 | HEADING | Başlık: Altı Kâhinlik Evresi -->

Altı Kâhinlik Evresi
***
Grek zihni evrensel olarak bikameral olandan evrensel olarak bilinçli olana doğru ilerledikçe, bikameral dünyanın bu kâhince kalıntıları ve onların yetkeleri giderek daha kırılgan ve elde edilmesi daha güç hale gelecek şekilde değişir. Öne sürüyorum ki bütün bunlarda gevşek bir örüntü vardır ve var oldukları bin yıl boyunca kehanet merkezleri altı evre olarak anlaşılabilecek sürekli bir yozlaşma içindeydi. Bunlar, kolektif bilişsel buyruğu zayıfladıkça bikameral zihinden aşağıya doğru inilen altı basamak olarak görülebilir:
***
1. Konum/Mekân kehaneti: Kehanet merkezleri, basitçe çevrenin belirli bir ürkütücü görkemi, önemli bir olay ya da dalgaların, suların veya rüzgârın sanrı doğurucu bir sesi nedeniyle yakaranların —herhangi bir yakaranın— doğrudan bir bikameral sesi hâlâ 'işitebildiği' belirli yerler olarak başladı. Lebadea, muhtemelen olağanüstü indüksiyonu sayesinde bu evrede kaldı.
***
2. Peygamber/Kâhin kehaneti: Genellikle ardından yalnızca belirli kişilerin, rahiplerin ya da rahibelerin o konumda tanrının sesini 'işitebildiği' bir evre meydana geldi. 3. Eğitimli kâhin kehaneti: Bu tür kişilerin, rahiplerin ya da rahibelerin ancak uzun bir eğitim ve ayrıntılı indüksiyonlardan sonra 'işitebildiği' evre. Bu evreye kadar kişi hâlâ kendisiydi ve tanrının sesini başkalarına aktarıyordu.
***
4. Ele geçirilmiş kâhin: Ardından, en azından M.Ö. beşinci yüzyıldan itibaren, daha da fazla eğitim ve daha ayrıntılı indüksiyonlardan sonra o kendinden geçmiş ağzın ve kıvranan bedenin oluşturduğu ele geçirilme [sahiplenilme / vecd] evresi geldi.
***
5. Yorumlanan vecd kehaneti: Bilişsel buyruk zayıfladıkça sözcükler anlaşılmaz hale geldi ve bizzat kendileri indüksiyon süreçlerinden geçmiş olan yardımcı rahipler veya rahibeler tarafından yorumlanmak zorunda kaldı.
***
6. Tutarsız/Düzensiz kehanet: Ve ardından bu bile güçleşti. Sesler kesik kesik hale geldi, ele geçirilmiş kâhin tutarsızlaştı, yorumlar imkânsızlaştı ve kehanet merkezi sona erdi.
***
Delfi kehanet merkezi en uzun süre dayananı oldu. Altın çağındaki Yunanistan'ın tanrı-nostaljisi çeken öznelliği için taşıdığı üstün önemin çarpıcı bir kanıtı, bu kadar uzun süre dayanmış olmasıdır; özellikle de neredeyse her istilada istilacının tarafını tuttuğu hatırlandığında: M.Ö. beşinci yüzyıl başlarında I. Kserkses'in yanında, M.Ö. dördüncü yüzyılda II. Philippos'un yanında yer almış ve hatta Peloponnesos Savaşları'nda Sparta'nın tarafında konuşmuştu. Tarihin güçleri içindeki bikameral olguların kudreti işte böyledir! Hatta Euripides'in amfitiyatrolardaki o hüzünlü, neşeli, vatanseverce alaylarını bile geride bırakıp yaşamaya devam etti. Fakat M.S. birinci yüzyıla gelindiğinde Delfi altıncı evresine ulaşmıştı. Bikamerallik hatırlanmayan geçmişin derinliklerine doğru gittikçe daha fazla çekildikçe, şüphecilik inancın üzerini kaplamıştı. Kehanetin o kudretli kültürel bilişsel buyruğu tükenmiş ve parçalanmıştı; ve bu düzenek artan bir sıklıkla artık çalışmıyordu. Delfi'deki böyle bir olayı M.S. 60'ta Plutarkhos anlatır: Alametler berbat olduğu halde kâhin kadın gönülsüzce transa girmeyi denedi. Sıkıntı içindeymiş gibi boğuk bir sesle konuşmaya başladı, ardından "dilsiz ve kötü bir ruhla" dolmuş göründü; çığlıklar atarak çıkışa doğru koştu ve yere yığıldı. Prophetesi de dahil olmak üzere diğer herkes dehşet içinde kaçıştı. Rapor, geri döndüklerinde kadını kısmen toparlanmış bulduklarını, ancak birkaç gün içinde öldüğünü anlatarak devam eder.[16] Bu olay muhtemelen Plutarkhos'un kişisel bir dostu olan bir prophetes tarafından gözlemlendiğinden, sahiciliğinden şüphe etmek için hiçbir nedenimiz yoktur.[17]
***
Yine de bu nevrotik başarısızlıklara karşın, gelenek açlığı çeken ve Grek hayranı olan Romalılar Delfi'ye danışmaya devam ettiler. Bunu yapan son kişi, sanrısal tanrılardan Keldani Kehanetleri'ni yazmış olan adaşı Julianus'u izleyerek antik tanrıları yeniden canlandırmaya çalışan adaşım İmparator Julianus idi. Bu kişisel yetke arayışının bir parçası olarak, Constantinus tarafından yağmalanmasından üç yıl sonra, M.S. 363'te Delfi'yi rehabilite etmeye çalıştı. Geriye kalan rahibesi aracılığıyla Apollon, bir daha asla kehanette bulunmayacağını bildirdi. Ve kehanet gerçekleşti. Bikameral zihin pek çok sonundan birine daha ulaşmıştı.
***
<!-- UNIT 039 | HEADING | Başlık: Sibyller -->

Sibyller
***
Kâhinler Çağı, bikameral zihnin çöküşünü izleyen bütün bir binyılı kaplar. Ve yavaş yavaş sönüp giderken, orada burada amatör kâhinler diyebileceğimiz, eğitimsiz ve kurumsallaşmamış, tanrılar tarafından ele geçirildiklerini kendiliğinden hisseden kişiler belirir. Elbette bazıları basitçe şizofrenik saçmalıklar konuşuyordu. Muhtemelen çoğu. Fakat diğerleri inanç uyandırabilecek bir sahiciliğe sahipti. Bunların arasında Sibyller (Aiol lehçesindeki sios = tanrı + boule = öğüt sözcüklerinden) olarak bilinen o az sayıdaki fakat meçhul sayıdaki tekinsiz ve harikulade kadınlar vardı. M.Ö. birinci yüzyılda Varro, Akdeniz dünyasında aynı anda en az on tanesini sayabiliyordu. Fakat daha uzak bölgelerde kesinlikle başkaları da vardı. Yalnızlık içinde yaşıyorlardı; kimi zaman kendileri için inşa edilen hürmet edilen dağ tapınaklarında, kimi zaman da o büyük Kyme [Cumae] Sibylinin yaptığı gibi okyanusun iniltisi yakınındaki tüflü yeraltı mağaralarında. Vergilius, Aeneis'in VI. Kitabında onun bedenini ele geçiren bir Apollon ile verdiği o çılgınca çabayı betimlediğinde, muhtemelen M.Ö. 40 civarında bu kadını bizzat ziyaret etmişti. Kâhinler gibi Sibyllere de M.S. üçüncü yüzyıla kadar irili ufaklı her konuda kararlar vermeleri için başvuruldu...
***
...yanıtları öylesine ahlaki bir coşkuyla doluydu ki, erken Kilise Babaları ve Hellenistik Yahudiler bile onlara Eski Ahit peygamberleriyle aynı düzeyde peygamberler olarak boyun eğdiler. Erken Hıristiyan Kilisesi özellikle kendi ilahi sahiciliğini desteklemek için onların kehanetlerini (çoğu sahte olan) kullandı. Bin yıl sonra bile Vatikan'da bu Sibyllerden dördü Michelangelo tarafından Sistina Şapeli'nin tavanındaki belirgin nişlere resmedildi. Ve yüzyıllar sonra bile, kehanet kitapları açık bu adaleli kadınların kopyaları, New England'daki bir Üniter Pazar okulunda hayretle bakan bu satırların yazarına yukarıdan bakardı. Kurumlarımızın yetkeye olan susuzluğu işte böyledir. Ve onlar da dindiğinde, tanrılar artık peygamberlikte ve kehanette yaşayan insan bedenlerini mesken tutmaz olduğunda, insanlık yer ile gök arasındaki o boşluğu doldurmak için başka yollar arar. Yeni dinler ortaya çıkar: Hıristiyanlık, Gnostisizm ve Yeni-Platonculuk. Stoacılık ve Epikürcülükte olduğu gibi, tanrıdan yoksun kalmış insanları artık uzamsallaşmış bir zamanın devasa bilinçli manzarasıyla ilişkilendirecek yeni davranış kuralları belirir. Asur'daki her şeyin ötesinde kehanetin kurumsallaşması ve ayrıntılandırılması gerçekleşir; önemli konularda kararlar üretmek üzere resmi olarak siyasi devletin içine yerleştirilmiş kehanet sistemleri kurulur. Grek medeniyetleri kehanet merkezleriyle ilahi olana nasıl demirlendiyse, Roma medeniyeti de şimdi kuş ve bağırsak falcılarıyla [auspices ve augurs] öyle demirlenir.
***
<!-- UNIT 042 | HEADING | Başlık: Putların Yeniden Canlanışı -->

Putların Yeniden Canlanışı
***
Fakat bunlar bile sıradan insanın aşkınlık ihtiyacını karşılayamaz. Kâhinlerin ve peygamberlerin çöküşünü izleyen dönemde, sanki onların yerini alırcasına, bikameral zamanlardakine benzer putları yeniden canlandırma girişimi başlar.
***
Büyük bikameral medeniyetler, gördüğümüz gibi, bikameral sesleri sanrılamaya yardım etmek için çok çeşitli tasvirler kullanmıştı. Fakat öznel bilince uyum sağlama sürecinde bu sesler dindiğinde, bütün bunlar karardı. Putların çoğu yok edildi. Geç bikameral krallıklar, kıskanç tanrılarının buyruğuyla rakip tanrıların veya kralların putlarını daima parçalayıp yakmıştı. Ve putlar artık işitilmez ve tapınılmaz olduğunda bu uygulama hızlandı. Kral Yoşiya M.Ö. yedinci yüzyılda egemenlik alanındaki tüm putların yok edilmesini emretti. Eski Ahit putların kırılıp dökülmesiyle ve yenilerini yapanların başlarına savrulan lanetlerle doludur. M.Ö. birinci binyılın ortalarına gelindiğinde putperestlik ancak orada burada, kesik kesik ve önemsizdir.
***
Tuhaf bir biçimde bu dönemde, kesik kafalardan sanrı görmeye dayalı çok küçük bir tarikat vardır. Herodotos (4:26), adı pek duyulmamış İssedonların bir kafayı yaldızlayıp ona kurban sunma adetinden söz eder. Sparta Kralı Kleomenes'in Arkhonides'in kafasını bal içinde sakladığı ve önemli herhangi bir işe girişmeden önce ona danıştığı söylenir. Etruria'da M.Ö. dördüncü yüzyıla ait birkaç vazo, kehanet bildiren kafaları sorgulayan insan sahnelerini betimler.[18] Ve kırsal Karyalıların 'konuşmaya' devam eden kesik kafasından Aristoteles alaycı bir dille söz eder.[19] Ve hemen hemen hepsi bu kadardır. Böylece öznel bilinç sağlam bir biçimde kurulduktan sonra, putlardan sanrı görme uygulaması ancak seyrek olarak mevcuttur.
***
Fakat Hıristiyanlık çağının başlangıcına yaklaştığımızda, kâhinlik merkezlerinin alaya alınarak susturulmasıyla birlikte putperestliğin çok gerçek bir yeniden canlanışıyla karşılaşırız. Çöken olan Yunanistan'ın ve yükselen Roma'nın tepelerini ve şehirlerini beyazlatan tapınaklar, artık gittikçe daha fazla tanrı heykeliyle tıka basa doluyordu. M.S. birinci yüzyılda Elçi Pavlus Atina'yı keder içinde putlarla dolu buldu (Elçilerin İşleri 17); ve birkaç sayfa önce Lebadea'da karşılaştığımız Pausanias, seyahatlerinde onları akla gelebilecek her türden ve her yerde bulduğunu anlatır: Mermer ve fildişi, yaldızlı ve boyalı, gerçek boyutlu ve iki üç katlı bina yüksekliğinde olanlar...
***
Bu tür putlar tapanlarına 'konuşuyor' muydu? Kuşkusuz tıpkı bikameral zamanlarda olduğu gibi bu kimi zaman gerçekleşiyordu. Fakat öznel çağda genel olarak bunun kendiliğinden çok sık gerçekleştiği oldukça şüpheli görünür. Zira aksi takdirde taş ve fildişi tanrılardan sanrısal mesajlar elde etmek için büyüsel ve kimyasal yapay araçlara gösterilen bu artan ilgi olmazdı. Ve burada yine tarihe genel bikameral paradigmanın girişini görürüz: Kolektif bilişsel buyruk, indüksiyon, trans ve arkaik yetke.
***
Bikamerallik ile öznellik arasındaki kırılma noktasının daha değişken uluslara kıyasla çok daha az keskin olduğu Mısır'da, sözde Hermetik yazın gelişti. Bu, bikameral kesinliğin kıyısında ortaya çıkan ve bilinçli dünyaya yayılan çeşitli indüksiyon süreçlerini betimleyen bir papirüs dizisidir. Bunlardan birinde, bitkiler, değerli taşlar ve kokuların yardımıyla iblislerin veya meleklerin ruhlarını heykellere hapsetme sanatını betimleyen ve heykelin konuşup kehanette bulunmasını sağlayan Asklepios (Grek şifa tanrısından mülhem) adlı bir diyalog vardır.[20] Diğer papirüslerde, altın yaprak üzerine yazılmış sihirli bir adı içine alacak biçimde imgelerin içinin boş yapılması gibi, bu tür imgeleri inşa etme ve onları canlandırma üzerine daha başka tarifler bulunur. M.S. birinci yüzyıla gelindiğinde bu uygulama medeni dünyanın çoğuna yayılmıştı. Yunanistan'da kamusal kült heykellerinin mucizevi davranışları üzerine söylentiler efsanelere dönüştü. Roma'da Nero, kendisini komplolara karşı uyaran bir heykele gözü gibi bakıyordu.[21] Apuleius böyle bir heykele sahip olmakla suçlandı.[22] İkinci yüzyılda sanrı doğurucu putlar öylesine yaygındı ki Lukianos Philopseudes adlı eserinde bunlara duyulan inancı hicvetti. Ve teurji denen bu uygulamanın Yeni-Platoncu havarisi İamblikhos, Peri agalmaton adlı eserinde Hıristiyan eleştirmenlerin köpüren lanetlerine karşı bu tür putlar için bir moda yaratarak "idolllerin ilahi olduğunu ve ilahi mevcudiyetle dolu olduğunu" kanıtlamaya çalıştı. Müritleri putlardan her türlü alamet ve işaret elde ediyorlardı. Bir sanrıcı, Hekate heykelini güldürebildiğini ve elindeki meşaleleri alevlendirebildiğini iddia ediyordu. Bir başkası ise bir heykelin canlı mı yoksa cansız mı olduğunu kendisine verdiği histen anlayabildiğini düşünüyordu. Kartaca'nın o ak saçlı iyi Piskoposu Kyprianos bile üçüncü yüzyılda "heykellerin ve takdis edilmiş imgelerin altında pusuya yatan ruhlardan" şikâyet ediyordu.[23] Kâhinlerin ve peygamberliğin çöküşünden sonra bikameral zihni geri çağırma yönündeki bu çaba içinde bütün medeni dünya, putperestliğin bu olağanüstü yeniden canlanışında her türden ve tanımdan heykellerin epifanileriyle dolup taşmıştı.
***
Bütün bunlara nasıl inanılıyordu? Bu çağ, insanların akıl ve sağduyuyla övündüğü ve nihayet yanlış sanrılar gibi deneyimlerin var olduğunu bildiği o öznel çağın hayli içlerinde olduğuna göre, heykellerin gerçek tanrıları barındırdığına ve gerçekten konuştuğuna fiilen inanabilmeleri nasıl mümkündü?
***
Bu yüzyılların zihin ve madde arasındaki mutlak düalizme [ikiciliğe] duyduğu o neredeyse evrensel inancı hatırlayalım. Zihin ya da ruh ya da tin ya da bilinç (bütün bunlar birbirine karıştırılıyordu), bedensel maddeye yaşam vermek üzere gökten ona bahşedilen bir şeydi. Bu çağın tüm yeni dinleri bu noktada birleşiyordu. Ve eğer bir ruh, yaşaması için et gibi kırılgan bir şeye, bir ucundan bitkisel ve hayvansal maddelerin tıkıldığı ve diğer ucundan pis kokularla boşaltıldığı yaralanabilir bir leşe, yılların kırıştırdığı, rüzgârların yıprattığı, hastalıkların acımasızca kovaladığı ve tıpkı bir soğanı bıçaklar gibi barındırdığı ruhtan bir anda kesilip ayrılabilecek günahkâr bir kaba bahşedilebiliyorsa; yaşamın —ilahi yaşamın— gökler tarafından kırışmayan mermerden veya hastalıksız altından kusursuz ve lekesiz bir gövdeye sahip, kanamayan güzellikteki bir heykele bahşedilmesi ne kadar daha mümkündür!
***
İşte örneğin M.S. dördüncü yüzyılda Kallistratos, şifa tanrısı Asklepios'un fildişi ve altından bir heykeli hakkında şöyle yazar: İlahi tinin insan bedenlerine indiğini, orada tutkularla lekelendiğini kabul edeceğiz de, kötülüğün doğuşunun eşlik etmediği böylesi bir durumda buna inanmayacak mıyız? ... Çünkü Sanat onda bir tanrıyı tasvir ettikten sonra, bir imgenin nasıl bizzat tanrının kendisine dönüştüğüne bakın! Madde olmasına karşın, ilahi zekâ yayar.[24]
***
Ve o da, dünyanın büyük bölümü de buna inandı. Eğer dördüncü yüzyılda Constantinus, tıpkı bin yıl önce İsrail'deki Kral Yoşiya gibi, Hıristiyanlığa dönmüş ordularını balyozlarla o eski bikameral dünyaya salıp görünürdeki tüm fiziksel kalıntıları parçalatmamış olsaydı, bütün bunlara dair kanıtlar bugün çok daha belirgin olurdu. Bikameral zihnin çöküşünden sonra her tanrı kıskanç bir tanrıdır.
***
Fakat bu yıkım bile putperest uygulamayı ortadan kaldıramadı; zira davranışlarımız için bir tür yetkeye sahip olmak böylesine hayati bir gereksinimdir. Ortaçağ İtalyası ve Bizans, felaketleri savuşturma gücüne sahip efsunlu putlara inanıyordu. O meşhur Tapınak Şövalyeleri en azından Baphomet denen altın bir kafadan emir almakla suçlanmıştı. Geç Ortaçağ'da sanrı doğurucu putlar öylesine yaygınlaşmıştı ki, Papa XXII. İoannes'in 1326 tarihli bir fermanı, büyü yoluyla imgelere veya diğer nesnelere iblisleri hapsedenleri, onları sorgulayıp yanıtlar alanları lanetliyordu. Hatta Reform'a kadar manastırlar ve kiliseler, mucize yaratan heykellerle hacıları (ve onların bağışlarını) çekmek için birbiriyle yarışıyordu. Bazı dönemlerde, belki de böylesi yeni-bikameral deneyimlerin bilişsel buyrukları rasyonalizmin güneşi altında solmaya başladığında, heykel canlandırma inancı zaman zaman hileli düzeneklerin kullanımıyla sürdürüldü.[25] Pek çok örnekten birinde, Boxley'de çarmıha gerilmiş İsa'nın günahkârlara gözlerini deviren, gözyaşı döken ve ağzından köpükler saçan gerçek boyutlu bir Ortaçağ heykeli, on altıncı yüzyılda "arkasında eski çürük sopalarla birlikte birtakım motorlar ve eski teller" barındırırken yakalandı.[26] Fakat burada aşırı alaycı olmamalıyız. Böylesi yapay bir canlandırma, mucizeye aç hacıyı kandırmak için bir hile işlevi görmüş olsa da, tanrının daha canlımsı bir heykelde bedenleşmesi için bir teşvik olarak da amaçlanmış olabilir. Konu üzerine on dördüncü yüzyıla ait bir risalenin açıkladığı gibi: "Tanrı'nın mucizelerini işleme gücü, bir imgede diğerine kıyasla daha fazla alçalır [yoğunlaşır]."[27] Çağdaş bazı kabilelerdeki hareketli putlar da tapanları tarafından aynı şekilde açıklanır.
***
Putperestlik bugün hâlâ toplumsal olarak birleştirici bir güçtür —ki bu onun özgün işlevidir. Parklarımız ve kamu bahçelerimiz hâlâ geçmiş liderlerin çiçeklerle donatılmış kahramanca heykellerinin evleridir. Pek azımız onların konuşmalarını sanrılayabilse de, uygun vesilelerle onlara hâlâ çelenkler sunarız; tıpkı Ur'un gigunularında daha büyük hediyelerin sunulmuş olması gibi. Dünyanın dört bir yanındaki kiliselerde, tapınaklarda ve mabetlerde dini heykeller hâlâ yontulur, boyanır ve onlara dua edilir. Bir Gökler Kraliçesi'nin heykelcikleri Amerikan arabalarının dikiz aynalarından koruyucu bir edayla sarkar. Son derece dindar manastırlarda yaşayan ve kendileriyle görüştüğüm genç kızlar, gecenin zifiri karanlığında gizlice şapele süzüldüklerini ve Meryem Ana heykelinin konuştuğunu 'işitebilmenin', dudaklarının kıpırdadığını, başını eğdiğini ya da —bazen— gözlerinin ağladığını 'görebilmenin' heyecanından bana söz etmişlerdir. Katolik dünyasının büyük bölümünde İsa'nın, Meryem'in ve azizlerin müşfik putları hâlâ yıkanır, giydirilir, tütsülenir, çiçeklerle ve mücevherlerle bezenir ve yortu günlerinde çanların gürlediği kiliselerden omuzlar üstünde kasabalara ve kırlara doğru muzafferce gezintiye çıkarılır. Önlerine özel yiyecekler koymak ya da önlerinde dans edip eğilmek hâlâ o nurlu heyecanı doğurur.[28] Böylesi tapınçlar, 4000 yıl önce bikameral Mezopotamya'daki benzer ilahi gezintilerden en çok putun o göreli sessizliğiyle ayrılır.
***
<!-- UNIT 055 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Alfred Guillaume, Prophecy and Divination among the Hebrews and Other Semites (New York: Harper, 1938), s. 42 ve devamı.
***
<!-- UNIT 056 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Plutarkhos, Pyth. rac. 22, 405C.
***
<!-- UNIT 057 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Bu konularda bir el kitabı olarak kullandığım E. R. Dodds'un The Greeks and the Irrational (Berkeley: University of California Press, 1968) kitabına bakınız.
***
<!-- UNIT 058 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Platon, Devlet, 4, 427B. Sokrates'in birazdan 'arkaik yetke' diyeceğim şeyin bir kısmını kâhinden devşirdiğini de hatırlamalıyız. Bkz. Savunma, 20E.
***
<!-- UNIT 059 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] A. P. Oppe, "The Chasm at Delphi," Journal of Historical Studies, 1904, 24: 214 ve devamı.
***
<!-- UNIT 060 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Yaşamımdaki pek çok şey için ve burada bir gözlemci olarak davrandığı için EveLynn McGuinness'e minnettarım; gerçi rolü hem katılımı hem de belirli bir asgari hürmet nedeniyle biraz gölgelenmişti. Olumsuz sonucumuz T. K. Oesterreich ile uyum içindedir. Bkz. Possession, Demoniacal and Other (1930 İngilizce çevirisi), s. 319, not 3.
***
<!-- UNIT 061 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Herodotos, 1: 182.
***
<!-- UNIT 062 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Tacitus, Annales, 2: 54.
***
<!-- UNIT 063 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Pausanias, Description of Greece, Çev. J. E. Frazer (Londra: Macmillan, 1898), 37: 8.
***
<!-- UNIT 064 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] Charles Picard, Ephèse et Claros (Paris: de Boccard, 1922).
***
<!-- UNIT 065 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] Louis Séchan, La Danse Grecque Antique (Paris: de Boccard, 1930); ayrıca Lincoln Kirstein, The Book of the Dance (Garden City: Garden City Publishing Co., 1942).
***
<!-- UNIT 066 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] Odysseia, 14: 327; 19: 296.
***
<!-- UNIT 067 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] Aelius Aristides, Orationes, 45: 11.
***
<!-- UNIT 068 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] Pausanias, Description of Greece, 1, 34: 5.
***
<!-- UNIT 069 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] A.g.e., 9, 39: 11.
***
<!-- UNIT 070 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] Plutarkhos, Def. Orac., 51, 438C.
***
<!-- UNIT 071 | NOTE | Dipnot [17] -->

[17] Dodds, Greeks and the Irrational, s. 72.
***
<!-- UNIT 072 | NOTE | Dipnot [18] -->

[18] Bkz. John Cohen, "Human Robots and Computer Art," History Today, 1970, 8: 562.
***
<!-- UNIT 073 | NOTE | Dipnot [19] -->

[19] De Partibus Animalium, III, 10: 9-12.
***
<!-- UNIT 074 | NOTE | Dipnot [20] -->

[20] Şifa tanrısı Asklepios'un çeşitli tapınaklarının kayıtları, orada uyurken hastalara bildirilen teşhis ve tedavi talimatlarıyla doludur. Bunlar E. J. ve L. Edelstein tarafından toplanmış ve çevrilmiştir: Asclepius: A Collection and Interpretation of the Testimonies, 2 cilt, 1945.
***
<!-- UNIT 075 | NOTE | Dipnot [21] -->

[21] Suetonius, Nero, 56.
***
<!-- UNIT 076 | NOTE | Dipnot [22] -->

[22] Apuleius, Savunma, 63.
***
<!-- UNIT 077 | NOTE | Dipnot [23] -->

[23] Diğer örnekler E. R. Dodds tarafından anılır: Greeks and the Irrational.
***
<!-- UNIT 078 | NOTE | Dipnot [24] -->

[24] Kallistratos, Descriptions, 10, Çev. A. Fairbanks (Loeb Classical Library, 1902).
***
<!-- UNIT 079 | NOTE | Dipnot [25] -->

[25] Bkz. F. Poulsen, "Talking, weeping, and bleeding sculptures," Acta Archaeologica, 1945, 16: 178 ve devamı.
***
<!-- UNIT 080 | NOTE | Dipnot [26] -->

[26] Bkz. Jonathan Sumption, Pilgrimage: An Image of Medieval Religion (Totowa, N.J.: Rowman and Littlefield, 1975), s. 56; ayrıca Julia Holloway'in yayımlanacak olan The Pilgrim eseri. Bunu dikkatime sunduğu için kendisine minnettarım.
***
<!-- UNIT 081 | NOTE | Dipnot [27] -->

[27] Lollard el yazması Lanterne of Light'tan alıntılayan Sumption, s. 270.
***
<!-- UNIT 082 | NOTE | Dipnot [28] -->

[28] Flaubert'in o güzel Bir Safdil Yürek [Un Cœur Simple] öyküsünde olduğu gibi.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: # KİTAP III, BÖLÜM 2: Peygambe -->

# KİTAP III, BÖLÜM 2: Peygamberler ve Ele Geçirilme Üzerine
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: ### BÖLÜM 2 ### Peygamberler v -->

### BÖLÜM 2 ### Peygamberler ve Ele Geçirilme Üzerine Kahinliklere dair buraya kadar öne sürdüğüm kuramda, okurun argümanımda üzerinden atladığım derin uçurumu fark ettiğinden eminim. Genel bikameral paradigmayı bikameral zihnin bir kalıntısı olarak adlandırdım. Yine de daralmış ya da kaybolmuş bilinç içeren trans hâli, en azından dördüncü kahinlik evresinden itibaren, bikameral zihnin birebir eşi değildir. Bunun yerine, kahinliğin varlığını sürdürdüğü dönemin geri kalanı boyunca, kişinin ve konuşmasının bütünüyle tanrı-tarafınca tahakküm altına alınışına tanık oluruz; kişi aracılığıyla konuşan ama sonrasında ne olup bittiğini onun hatırlamasına izin vermeyen bir tahakkümdür bu. Bu fenomen, ele geçirilme [possession] olarak bilinir.
***
Bunun ortaya çıkardığı sorun, yalnızca uzak antik kahinlik merkezleriyle sınırlı değildir. Bugün de yaşanır. Tarih boyunca da yaşanmıştır. Yeni Ahit döneminin Celile'sinde en yaygın illetlerden biri gibi görünen olumsuzlayıcı bir biçimi vardır. Mezopotamya'nın, İsrail'in, Yunanistan'ın ve başka yerlerin gezgin peygamberlerinden en azından bazılarının, dinleyicilere yalnızca sanrıda işittikleri bir şeyi aktarmakla kalmadıklarını, ilahi mesajın peygamberin ses aygıtından doğrudan doğruya döküldüğünü ve bu konuşma sırasında 'kendisinin' hiçbir biliş taşımadığını, sonrasında da hiçbir şey hatırlamadığını gösteren güçlü deliller öne sürülebilir. Eğer buna bilincin yitimi dersek —ki ben öyle diyeceğim— böyle bir önerme oldukça sorunludur. Bunun bilincin yitimi olmaktan ziyade, yeni ve farklı bir bilinçle yer değiştirmesi olduğunu söylemek de mümkün değil midir? Peki bu ne anlama gelebilir? Yoksa sözde ele geçirilmiş kişiden konuşan bu dilsel örgütlenme, I.2'de tanımlandığı anlamıyla bir zihin mekânında anlatımlaştırma yapması bakımından hiçbir biçimde bilinçli değil midir?
***
Bu sorular yalın yanıtlarla çözülemez. Doğaüstü tözlerce ele geçirilme olgusunu ontolojik bir saçmalık saymamız, tarih ve inancın böylesi kendine özgü hallerini incelemenin bize kazandıracağı psikolojik ve tarihsel içgörülere gözümüzü kapatmamalıdır. Nitekim bilinç ve bilincin zamandaki kökenine dair her kuram bu tür karanlık noktalarla yüzleşmek zorundadır. Bu kitaptaki kuramın, zamanın ve zihnin böylesi karanlık köşeleri için öteki tüm kuramlardan daha aydınlatıcı bir meşale olduğunu düşünüyorum. Zira bilincin evrimini hâlâ alt omurgalılar arasında bir yerlerde gerçekleşmiş salt biyolojik bir süreç olarak görürsek, bu tür fenomenlere nasıl yaklaşabilir, bunların tarihsel ve kültürel bakımdan yalıtılmış doğasını nasıl kavramaya başlayabiliriz? Ancak bilinç kolektif bir bilişsel buyruğun insafına kalarak öğrenilen bir şeyse bu soruları bir biçimde ele alabiliriz.
***
Herhangi bir zihinsel fenomeni anlamaktaki ilk adımımız, onun tarihsel zamandaki varlığını sınırlandırmak olmalıdır. İlk ne zaman ortaya çıktı? En azından Yunanistan'daki yanıt çok nettir. İlyada veya Odysseia boyunca ya da öteki erken dönem şiirlerinde ele geçirilme diye bir şey veya buna benzer en ufak bir ima bile yoktur. Gerçek bikameral çağda insan dudaklarından hiçbir 'tanrı' konuşmaz. Oysa MÖ 400'e gelindiğinde bu durum, gerek Yunanistan'a dağılmış sayısız kahinlik merkezinde gerekse tek tek bireylerde, tıpkı bugün bizdeki kiliseler kadar yaygındır. Bikameral zihin yok olmuş, ele geçirilme ise onun izi olarak kalmıştır.
***
MÖ dördüncü yüzyılda Platon, siyasi bir tartışmanın ortasında Sokrates'e sanki bu tür peygamberler Atina sokaklarında her gün işitilebilirmişçesine rahatlıkla şunu söyletir: "Tanrıca ele geçirilmiş insanlar pek çok doğruyu söyler ama söylediklerinden hiçbir şey bilmezler." [1] Kendi döneminin kahinlik merkezlerindeki bilinç kaybı konusunda da son derece açıktır:
***
> ... zira kehanet bir deliliktir; Delphoi'deki kadın kahin ile Dodona'daki rahibeler kendilerinden geçtiklerinde Hellas'a hem kamusal hem de özel yaşamda büyük iyilikler sağlamış, akılları başlarındayken ise çok az yarar getirmiş ya da hiç getirmemişlerdir. [2] Sonraki yüzyıllarda da sözde ele geçirilme, sıradan bilincin silinip gitmesi olarak görülür. Platon'dan dört yüz yıl sonra, MS birinci yüzyılda Philon İudaios kategorik olarak şunu belirtir:
***
> O (peygamber) esinlendiğinde bilincini yitirir; düşünce yok olup gider ve ruhun kalesini terk eder; fakat ilahi ruh oraya girip yerleşmiştir; daha sonra tüm organları çınlatır, böylece insan ruhun kendisine söylettiği şeyi açıkça dile getirir. [3] Bundan sonraki yüzyılda da durum aynıdır; nitekim Aristeides Dodona kahinlik merkezindeki rahibelerin şöyle olduklarını söyler:
***
> ... ruhlar tarafından yakalanmadan önce ne söyleyeceklerini bilmedikleri gibi, doğal duyuları geri geldikten sonra da ne söylediklerini hatırlamazlar; öyle ki kendileri dışında herkes onların ne söylediğini bilir. [4] Üçüncü yüzyılın başındaki önde gelen Yeni-Platoncu Iamblikhos ise ilahi ele geçirilmenin tanrısallığa "iştirak ettiğini", bir tanrıyla "ortak enerjiye" sahip olduğunu ve "içimizdeki her şeyi kapsamakla birlikte bizzat bize ait bilinci ve hareketi yok ettiğini" vurgular. [5] Dolayısıyla bu tür bir ele geçirilme, tam anlamıyla ifade etmek gerekirse, bikameral zihne bir dönüş değildir. Çünkü Akhilleus bin yıl önce Athena'yı işittiğinde, kendisine ne söylendiğini kesinlikle biliyordu; bikameral zihnin işlevi buydu.
***
İşte meselenin tam özü buradadır. Ele geçirilmiş peygamberlerin konuşması asıl anlamıyla bir sanrı değildir; bikameral zihinde olduğu gibi bilinçli, yarı bilinçli hatta bilinçsiz bir insanın işittiği bir şey değildir. Dışsal olarak telaffuz edilir ve başkalarınca işitilir. Yalnızca normalde bilinçli olan insanlarda görülür ve bu bilincin yitimiyle eşzamanlıdır. Öyleyse bu iki fenomenin, yani bikameral zihnin sanrıları ile ele geçirilmişlerin konuşmasının birbiriyle bağlantılı olduğunu söylemek için elimizde ne gibi bir gerekçe vardır? Buna verecek gerçekten sarsılmaz bir yanıtım yok. Yalnızca şu gerekçelerle aralarında bağ olduğunu mütevazı bir biçimde savunabilirim: (1) aynı toplumsal işleve hizmet etmeleri, (2) benzer yetkeleme bildirimleri üretmeleri ve (3) kahinliklerin erken tarihine ilişkin elimizdeki az sayıdaki kanıtın, belirli mekanlardaki kurumsallaşmış birkaç kişide görülen ele geçirilmenin, o mekanlarda herhangi birinin tanrı sanrıları görmesinden kademe kademe türediğini göstermesi. Dolayısıyla en azından ele geçirilmenin belirli bir tür dönüşüm olduğunu, telkin ritüellerinin, farklı kolektif bilişsel buyrukların ve koşullanmış beklentilerin belirli kişinin bikameral zihnin tanrı-tarafınca zahiren ele geçirilmesiyle sonuçlanan bikamerallik türevi olduğunu öne sürebiliriz. Belki de daha eski zihniyeti geri çağırmak adına, gelişen olan bilincin giderek daha fazla silinmesi, insan-tarafının bastırılması ve konuşmanın denetiminin doğrudan tanrı-tarafına bırakılması gerekiyordu.
***
Peki böylesi bir zihniyetin nörolojisi nasıldır? I.5'te sunduğum modelden hareketle, ele geçirilmede normal yarıküre baskınlığı ilişkilerinde sağ yarıkürenin normal duruma kıyasla biraz daha etkin olduğu bir tür bozulma bulunduğunu doğal olarak varsaymalıyız. Başka bir deyişle, eğer Delphoi kahininin kafa derisine esrime [vecd] anında elektrotlar yerleştirebilseydik, ele geçirilmişliğiyle bağıntılı olarak sağ yarıküresi üzerinde (ve dolayısıyla daha yüksek etkinlikte) görece daha hızlı bir EEG bulur muyduk? Özellikle de sağ şakak lobunda?
***
Bulacağımızı düşünüyorum. İki yarıkürenin baskınlık ilişkilerinin değişmesi ve kahinin erken dönem eğitiminin, telkin süreçlerinin karmaşık uyaranlarına bir tepki olarak sağ yarıküre etkinliğinin sol yarıküreye oranını yükseltmeyi amaçlamış olması en azından bir olasılıktır. Böyle bir hipotez, kasılan yüz hatlarını, esrime görüntüsünü ve nistagmuslu gözleri de sol yarıkürenin uyguladığı ketlemenin kalkması veya anormal bir sağ yarıküre müdahalesi olarak açıklayabilir. [6]
***
Buraya cinsiyet farklılıklarına dair bir yorum da eklenebilir. Kadınların beyin işlevlerinde biyolojik olarak erkeklere kıyasla biraz daha az lateralize oldukları bugün iyi bilinir. Bu yalın anlamıyla, kadınlarda psikolojik işlevlerin beynin şu veya bu yarıküresine erkeklerdeki ölçüde yerelleşmediği demektir. Kadınlarda zihinsel yetiler her iki yarıküreye daha fazla dağılmıştır. Örneğin altı yaşına gelindiğinde bile bir erkek çocuğu, sol elindeki nesneleri yalnızca dokunarak sağ eline kıyasla daha iyi tanıyabilir. Kız çocuklarında ise her iki el eşittir. Bu durum, (dokunsal tanıma olarak adlandırılan) bu yetinin erkek çocuklarda çoktan ağırlıklı olarak sağ yarıküreye yerleştiğini, kız çocuklarında ise yerleşmediğini gösterir. [7] Sol yarıküresinde inme veya kanama olan yaşlı erkeklerin, benzer bir teşhis konmuş yaşlı kadınlara kıyasla konuşma yetilerini daha fazla kaybettikleri de bilinen bir gerçektir. Buna bağlı olarak, kadınların sağ yarıküresinde daha fazla artık dil işlevi bulunmasını bekleyebiliriz; bu da kadınların kahin olmayı öğrenmelerini kolaylaştırır. Nitekim en azından Avrupa kültürlerinde kahinlerin ve Sibyllerin çoğunluğu gerçekten kadındı.
***
<!-- UNIT 014 | HEADING | Başlık: ### Güdümlü Ele Geçirilme -->

### Güdümlü Ele Geçirilme
***
Kahinlik merkezlerindeki peygamberlerin sanki bir tanrı konuşuyormuşçasına kurumsallaşmış bilinçsiz konuşmaları, III.1'de gördüğümüz üzere, Hıristiyanlık çağının ilk yüzyıllarına doğru düzensizleşip sessizliğe gömülür. Rasyonalizmin kuşatmasına, komedya tiyatrosunda ve edebiyatta yöneltilen yaylım ateşi halindeki eleştirilere ve yıkıcı saygısızlıklara yenik düşer. Genel bir kültürel özelliğin kamusal alanda (özellikle kentte) bu şekilde bastırılması, çoğu zaman onun özel uygulamalara, bilişsel buyruğunun bu tür eleştirilerden korunduğu kapalı tarikatlara ve ezoterik kültlere çekilmesine yol açar. Güdümlü ele geçirilmede de durum böyle olmuştur. Kahinliklerin alaya alınarak susturulmasıyla birlikte yetke arayışı öylesine büyüktür ki, özel çevrelerde tanrıları geri getirmek ve onları neredeyse herkesin ağzından konuşturmak için yaygın bir çaba baş gösterir.
***
MS ikinci yüzyıl, bu tür kültlerin sayısının arttığına tanık oldu. Seanslar bazen resmi tapınaklarda ama giderek daha sık biçimde özel çevrelerde düzenleniyordu. Çoğunlukla telestike ya da operatör adı verilen bir kişi, tanrıyı katochos ya da daha özel adıyla docheus, çağdaş deyişle medyum denilen bir başkasında geçici olarak cisimleştirmeye çalışıyordu. [8] Kısa sürede anlaşıldı ki, fenomenin işlemesi için katochos'un saf ve karmaşıklaşmamış bir geçmişten gelmesi gerekiyordu; bu durum ele geçirilmeye ilişkin tüm literatürde göze çarpan bir unsurdur. Üçüncü yüzyılın başlarında tüm bu akımın gerçek havarisi olan Iamblikhos, en uygun medyumların "genç ve saf kişiler" olduğunu belirtir. Delphoi kahinliğinde rahibe olarak eğitilmek üzere eğitimsiz köy kızlarının seçildiğini hatırlarız. Başka metinler, "yalnızca çelengi takıp güneşe bakmasıyla birlikte en iyi esin üslubuyla derhal güvenilir kehanetler üreten" Aedesius adlı çocuk gibi ergenlerden bahseder. Muhtemelen bu durum titiz bir eğitime dayanıyordu. Böylesi güdümlü bikameral ele geçirilmenin öğrenilmesi gerektiği, kahinlerin eğitiminden anlaşıldığı gibi, üçüncü yüzyılda Rodoslu Pythagoras'ın tanrıların ilk başta isteksizce geldikleri, ancak aynı kişiye girme alışkanlığı edindiklerinde daha kolay geldikleri yönündeki yorumundan da bellidir.
***
Öne sürdüğüm üzere öğrenilen şey, telkine bir yanıt olarak bikameral zihne yaklaşan bir durumdu. Bu önemlidir. Sıradan hayatta, yeni bir bilinçdışı zihniyet edinmeyi, belki de beyin yarıkürelerimiz arasında yepyeni bir ilişki kurmayı bisiklete binmeyi öğrenmek gibi düşünmeyiz. Bu, sıradan yaşamdan öylesine farklı, artık kazanılması güç bir nörolojik durumun öğrenilmesi olduğundan, telkin ipuçlarının alabildiğine ayırt edici olması ve sıradan yaşamdan uçurum kadar farklılaşması şaşırtıcı değildir.
***
Nitekim bu ipuçları kesinlikle farklıydı: olağandışı, tuhaf olan her şey: dumanda veya kutsal suda yıkanmak, büyülü kuşakları olan efsunlu kitonlar giymek, tekinsiz çelenkler veya gizemli simgeler takınmak, ortaçağ büyücülerinin yaptığı gibi tılsımlı bir dairenin içinde durmak ya da Faust'un Mephistopheles sanrısını çağırmak için charakteres üzerinde durması, Mısır'da yapıldığı gibi rüyetler elde etmek için gözlere striknin sürmek ya da kükürt ve deniz suyuyla yıkanmak; MS ikinci yüzyılda Porphyrios'un belirttiği üzere anima spiritalis'i daha yüce bir varlığın kabulüne hazırlamak için Yunanistan'da başlamış çok eski bir yöntemdi bu. Bütün bunlar elbette bir şey yapacağına inanılmadıkça hiçbir işe yaramıyordu — tıpkı bu son çağda bizim de 'özgür irademiz' olduğuna inanmadıkça özgür iradeye sahip olamayışımız gibi.
***
Yapılan bu eylem, yani 'tanrının kabulü', psikolojik bakımdan incelediğimiz diğer ele geçirilme biçimlerinden farksızdı. Katochos'un bilinci ve normal tepkiselliği genellikle tümüyle askıya alınırdı; öyle ki başkalarının ona göz kulak olması gerekirdi. Böylesi derin bir transta 'tanrı', eski Yunan kahinliklerinde olduğu gibi geçmişi ya da geleceği açıklar veya soruları yanıtlayıp kararlar verirdi.
***
Bu tanrılar yanıldığında durum nasıl açıklanırdı? Hakiki tanrılar yerine kötü ruhlar çağrılmış olabilirdi veya medyumu başka davetsiz ruhlar işgal etmiş olabilirdi. Iamblikhos bizzat kendi medyumunda Apollon olduğu iddia edilen varlığın yalnızca bir gladyatörün hayaleti olduğunu ortaya çıkardığını öne sürer. Bu tür bahaneler, sonraki dönemin yozlaşmış ruh çağırma literatüründe yankılanıp durur. Seans işlemediğinde ise operatör de çoğu zaman kendisini sanrısal bir duruma sokan arınma ayinlerinden geçerdi; öyle ki daha net 'görebilsin' ya da belki de medyumun ağzından hiç çıkmamış bir şeyi bilinçsiz medyumdan 'işitsin'. Bu tür bir ikileşme, prophetes'lerin kendi kahinleriyle olan ilişkisine benzer ve medyumun bedeninde bildirilen çeşitli yükselmeleri, uzamaları ya da genişlemeleri açıklar. [9]
***
Üçüncü yüzyılın sonuna gelindiğinde Hıristiyanlık pagan dünyasını kendi yetke iddialarıyla birdenbire kapladı ve o dönemde var olan birçok pagan uygulamasını kendi içinde eritmeye başladı. Ele geçirilme fikri de bunlardan biriydi. Ancak bu fikir aşkın bir biçimde soğuruldu. Iamblikhos heykellere tanrı çağırmayı ya da tanrısallığa "iştirak etmeleri" ve bir tanrıyla "ortak enerjiye" sahip olmaları için genç ve okuma yazma bilmeyen katochoi'leri eğitmeyi öğretirken, İskenderiye'nin hırslı piskoposu Athanasios okuma yazma bilmeyen İsa için hemen hemen aynı şeyi öne sürmeye başladı. Hıristiyan Mesih o zamana kadar Yahve'ye benzer şekilde, varsayılan ebeveynliğini yansıtır biçimde belki yarı insan yarı tanrı olan bir yarı-tanrı sayılıyordu. Fakat Athanasios, Konstantin'i, İznik Konsili'ni ve sonrasında Hıristiyanlığın büyük kısmını İsa'nın Yahve'ye iştirak ettiğine, aynı tözden olduğuna, Bikameral Sözün Beden Bulmuş Hâli olduğuna ikna etti. O halde gelişen olan kilisenin, tarikatlara bölünme tehlikesi karşısında, öznel bir ele geçirilme fenomenini abartarak nesnel bir teolojik dogmaya dönüştürdüğünü söyleyebiliriz. Bunu mutlak bir yetke üzerinde daha da büyük bir hak iddia etmek için yaptı. Athanasiosçu Hıristiyanlar için gerçek tanrılar gerçekten yeryüzüne dönmüştü ve yeniden dönecekti.
***
İlginçtir ki, genişleyen bu Hıristiyan Kilisesi Delphoi'deki kahinin de Sibyllerin de göksel bir gerçeklikle temas kurduğundan kuşku duymuyordu. Ancak sıradan erkek çocuklarda ilahi ele geçirilmeye yol açan bu tür pagan seansları teolojik olarak taşkınlık, şeytanların ve karanlık ruhların yaramazlığı gibi görünüyordu. Böylece kilise Orta Çağ boyunca siyasi yetke basamaklarını tırmandıkça, gönüllü güdümlü ele geçirilme en azından kamusal görünürlükten silindi. Cadılığın ve çeşitli necromansi uygulamalarının içine doğru daha da yer altına indi ve ancak zaman zaman dikkat çeker oldu. Bunun çağdaş uygulamasına birazdan geleceğim. Fakat öncelikle güdümlü ele geçirilmenin kültürel bir yan etkisini, rahatsız edici bir fenomeni incelemeliyiz; buna şöyle diyeceğim:
***
<!-- UNIT 023 | HEADING | Başlık: ### Olumsuzlayıcı Ele Geçirilm -->

### Olumsuzlayıcı Ele Geçirilme
***
Bikameral zihnin bu son derece tuhaf kalıntısının bir başka yüzü daha vardır. Ve bu bölümdeki diğer konulardan farklıdır. Çünkü bikameral zihni geri getirmek amacıyla yapılan bir ritüel telkine verilen bir tepki değildir. Strese tepki olarak ortaya çıkan bir hastalıktır. Gerçekte, genel bikameral paradigmada tıpkı antik çağda olduğu gibi telkinin yerini duygusal stres alır. Ve bu gerçekleştiğinde, yetkeleme farklı bir nitelik kazanır.
***
Bu fark büyüleyici bir sorun sunar. Böylesi kendiliğinden ele geçirilmeden ilk kez söz eden Yeni Ahit'te, Yunanca daemonizomai yani cin çarpması [şeytanlaşma] olarak adlandırılır. [10] Ve o zamandan günümüze değin bu fenomenin örnekleri çoğu kez bu terimin ima ettiği olumsuzlayıcı niteliği taşır. Olumsuzlayıcı niteliğin sebebi şimdilik belirsizdir. Daha önceki bir bölümde (II.4) 'kötülüğün' kökenini, suskun bikameral seslerin iradi boşluğunda aramaya çalışmıştım. Ve bunun Mezopotamya'da, bilhassa Yahudilerin MÖ altıncı yüzyılda sürgün edildikleri Babil'de gerçekleşmiş olması, bu sendromun başlangıcında İsa'nın dünyasında bu niteliğin neden bu kadar yaygın olduğunu açıklayabilir.
***
Fakat nedenler ne olursa olsun, bireyde şizofrenik sanrıların ağırlıklı olarak olumsuzlayıcı niteliğinin ardındaki nedenlere benzer olmalıdır. Nitekim bu tür ele geçirilmenin şizofreni ile ilişkisi aşikardır. Şizofreni gibi, olumsuzlayıcı ele geçirilme de genellikle bir tür sanrıyla başlar. [11] Çoğunlukla uzun süren stresli bir dönemin ardından 'işitilen', bir 'iblis'in ya da başka bir varlığın azarlayıcı 'sesidir'. Ancak daha sonra, şizofreniden farklı olarak, muhtemelen belirli bir grubun veya dinin güçlü kolektif bilişsel buyruğu nedeniyle bu ses ikincil bir kişilik sistemine dönüşür; özne daha sonra denetimi kaybeder ve dönemsel olarak bilincin yitirildiği trans hallerine girer, kişiliğin 'iblis' tarafı kontrolü ele alır. Hastalar istisnasız eğitimsizdir, genellikle okuma yazma bilmezler; hepsi ruhlara, iblislere ya da benzer varlıklara yürekten inanır ve böyle inanan bir toplumda yaşarlar. Nöbetler genellikle birkaç dakikadan bir iki saate kadar sürer; hasta nöbetler arasında görece normaldir ve bunlara dair pek az şey hatırlar.
***
Korku kurgusu öykülerinin aksine, olumsuzlayıcı ele geçirilme fiili bir davranıştan ziyade esasen dilsel bir fenomendir. İncelediğim tüm vakalarda, başka kişilere yönelik suç teşkil eden bir davranışa rastlamak nadirdir. İllete yakalanan birey oradan oraya koşup bir iblis gibi davranmaz; yalnızca bir iblis gibi konuşur. Bu tür ataklara güdümlü ele geçirilmede olduğu gibi genellikle kıvranmalar ve bükülmeler eşlik eder. Ses bozulmuştur; genellikle gırtlaksı, çığlıklar, iniltiler ve bayağılıklarla dolu olup çoğunlukla dönemin kurumsallaşmış tanrılarına lanetler yağdırır. Neredeyse her zaman, kişi alışılmış benliğinin tam zıddı gibi görünürken bir bilinç kaybı yaşanır. 'Kendisi' adını bir tanrı, iblis, ruh, hayalet veya hayvan (Doğu'da çoğunlukla 'tilki') olarak koyabilir; bir türbe veya kendisine tapınılmasını talep edebilir, bunlar esirgenirse hastayı havalelere sürükleyebilir. 'Kendisi' doğal benliğini sıklıkla üçüncü şahıs olarak, hor görülen bir yabancı gibi tanımlar; tıpkı Yahve'nin bazen peygamberlerini hor görmesi veya Musa'ların şairleriyle alay etmesi gibi. [12] Ve 'kendisi' sıklıkla hastanın normal durumundan çok daha zeki ve uyanık görünür; tıpkı Yahve ve Musa'ların peygamber ya da şairden daha zeki ve uyanık olması gibi.
***
Şizofrenide olduğu gibi, hasta başkalarının telkinlerini eyleme dökebilir ve daha da ilginci, gözlemcilerle sözleşmeler veya anlaşmalar yapmaya ilgi duyabilir; örneğin şu ya da bu yapılırsa hastayı terk edeceğine dair sözler verebilir; bu pazarlıklar 'iblis' tarafından, Eski Ahit'te Yahve'nin bazen benzer olan ahitleri kadar sadakatle yerine getirilir. Bu telkine yatkınlık ve sözleşme ilgisiyle bir şekilde bağlantılı olan gerçek şudur: Kendiliğinden stres kaynaklı ele geçirilmenin çaresi olan şeytan çıkarma [exorcism], Yeni Ahit günlerinden günümüze değin hiç değişmemiştir. Bu yalnızca, genellikle bir telkin ritüelini izleyen, daha güçlü bir tanrı adına konuşan yetkili bir kişinin buyruğuyla gerçekleşir. Şeytan çıkarıcının genel bikameral paradigmanın yetkeleme öğesine uyduğu, 'iblis'in yerini aldığı söylenebilir. Hastalığın biçimini en başta belirleyen inanç sisteminin bilişsel buyrukları, onun tedavisinin biçimini de belirler.
***
Fenomen yaşa bağlı değildir, ancak tarihsel çağa bağlı olarak cinsiyet farklılıkları belirgindir; bu da onun kültürel beklentiye dayalı temelini gösterir. Yeni Ahit'te İsa'nın veya havarilerinin iyileştirdiği 'iblislerce' ele geçirilmiş kişilerin ezici çoğunluğu erkekti. Oysa Orta Çağ'da ve sonrasında ezici çoğunluk kadındı. Ayrıca kolektif bilişsel buyruktaki temeline kanıt olarak, Orta Çağ'da rahibe manastırlarında, on sekizinci yüzyılda Salem, Massachusetts'te ya da on dokuzuncu yüzyılda Alpler'deki Savoie'da bildirilen salgınlar gibi dönemsel salgınları gösterilebilir. Ve zaman zaman günümüzde de görülür. Şimdi, böylesine çarpıcı bir zihniyet değişimi karşısında nörolojik sorudan yine kaçamayız. Neler oluyor? Kahinlik merkezlerinin güdümlü ele geçirilmesinde öne sürdüğüm gibi, kendiliğinden ele geçirilmede de sağ baskın olmayan yarıkürenin konuşma alanları mı devreye giriyor? Ve kasılan yüz hatları sağ yarıküre kontrolünün araya girmesinden mi kaynaklanıyor? Vakaların çoğunluğunun (tıpkı çoğu kahin ve Sibylla gibi) kadın olması ve kadınların (günümüzde kültürümüzde) erkeklere kıyasla daha az lateralize olması bir nebze düşündürücüdür.
***
Ele geçirilme vakalarının en azından bir kısmı vücudun sol tarafındaki kasılmalarla başlar; bu da durumun doğruluğuna işaret edebilir. İşte bu yüzyılın başında bildirilen bir vaka. Hasta, kırk yedi yaşında eğitimsiz bir Japon kadındı; günde altı ya da yedi kez, her zaman aynı lateralite fenomenleriyle tilki dediği varlık tarafından ele geçirilirdi. Hekimleri tarafından o sırada gözlemlendiği şekliyle:
***
> İlk önce sol taraftaki ağızda ve kolda hafif seyirmeler belirdi. Bunlar güçlendikçe, benzer darbelerle zaten şişmiş ve kızarmış olan sol tarafına yumruğuyla şiddetle vurdu ve bana şöyle dedi: "Ah efendim, işte yine göğsümde kıpırdanıyor." Ardından ağzından tuhaf ve keskin bir ses çıktı: "Evet, doğru, oradayım. Seni aptal kaz, beni durdurabileceğini mi sandın?" Bunun üzerine kadın bize döndü: "Aman beyler, bağışlayın beni, elimde değil!" >
***
> Göğsüne vurmayı ve yüzünün sol tarafını kasmayı sürdürerek ... kadın onu tehdit etti, sessiz olması için yalvardı, fakat kısa bir süre sonra o kadının sözünü kesti ve artık yalnızca o düşünüp konuşuyordu. Kadın artık bir otomat gibi pasifti, kendisine söylenenleri artık anlamadığı açıktı. Onun yerine haince yanıt veren tilkiydi. On dakikanın sonunda tilki daha karmaşık bir biçimde konuştu, kadın yavaş yavaş kendine geldi ve normal durumuna geri döndü. Nöbetin ilk bölümünü hatırlıyordu ve tilkinin bu rezil davranışı yüzünden gözyaşları içinde bizi bağışlamamızı diledi. [13] Fakat bu tek bir vakadır. Böylesine belirgin lateralite fenomenlerinin açıkça görüldüğü başka hiçbir hasta bulamadım.
***
Olumsuzlayıcı ele geçirilmenin nörolojisi üzerinde kafa yorarken, Gilles de la Tourette Sendromu [14] ya da zaman zaman "ağzı bozukluk hastalığı" olarak bilinen çağdaş rahatsızlığı dikkate almanın yararlı olabileceğini düşünüyorum. Bu tuhaf semptomlar grubu genellikle çocuklukta, beş yaşında veya bazen daha erken, belki de yalnızca tekrarlanan bir yüz tikiyle veya bağlam dışı kötü bir sözcükle başlar. Daha sonra bu durum, başka bakımlardan normal olan bir konuşmanın ortasında olgun küfürlerin, hırıltıların, havlamaların ya da sövgülerin kontrolsüzce savrulmasına, ayrıca çeşitli yüz tiklerine, dil çıkarmaya vb. dönüşür. Bunlar sıklıkla yetişkinlik yaşamı boyunca sürer ve hastayı son derece perişan eder. Bu tür kişiler, kendi aralıklı ve denetlenemeyen bayağılıklarının yarattığı dehşet ve utanç yüzünden çoğu zaman evlerinden çıkmayı reddederler. Yakın zamanda bildiğim bir vakada adam, sık sık idrara çıkmasını gerektiren şiddetli mesane sorunları olduğu kılıfını uydurmuştu. Aslında bir restorandayken erkekler tuvaletine ya da bir evde banyoya her koşuşunda, içine dolup taşan küfürleri tuvalet duvarlarına haykırarak kendini rahatlatmaya gidiyordu. [15] Kaba bir benzetme yapacak olursam, içindeki dilsel duygu peygamber Yeremya'nın kemiklerine hapsolmuş ateşten (bkz. II.6) pek farklı olmayabilirdi; gerçi anlamsal ürün bir dereceye kadar (ama tamamen değil) farklıydı.
***
Burada ilgi çekici olan nokta, Tourette Sendromunun strese dayalı ele geçirilmenin başlangıç evresine, ortak bir fizyolojik mekanizmayı paylaştıkları şüphesini üzerimize zorla dayatacak kadar açık biçimde benzemesidir. Ve bu durum gerçekten de, sağ yarıkürenin konuşma alanlarının (belki de bazal gangliyonlardan gelen uyarılarla) bikameral insanda sanrı üretecek koşullar altında dönemsel olarak dile nüfuz ettiği eksik yarıküre baskınlığı olabilir. Buna bağlı olarak, Tourette Sendromundan muzdarip olanların neredeyse tamamında anormal beyin dalgası örüntülerinin, bir miktar merkezi sinir sistemi hasarının bulunması, genellikle solak olmaları (solak kişilerin çoğunda karma baskınlık vardır) ve semptomların dile ilişkin yarıküre baskınlığının nörolojik gelişiminin tamamlandığı beş yaş civarında başlaması şaşırtıcı değildir.
***
Şimdi bütün bunlar sinir sistemlerimiz hakkında önemli ama tedirgin edici bir şey söyler. Zira I.5'teki nörolojik modelin doğru yönde olduğuna inanmakla birlikte, ondan giderek daha da uzaklaşıyoruz. Modern ruh ele geçirmelerinin her yerde doğrudan telaffuz edilen konuşmanın kendisi için sağ yarıküre konuşma merkezlerini devreye sokması son derece ihtimal dışıdır. Böyle bir hipotez o kadar çok klinik olguyla çelişir ki, son derece istisnai vakalar dışında elenmesi gerekir.
***
Belki de daha muhtemel bir olasılık, bikameral zihin ile modern ele geçirilme durumları arasındaki nörolojik farkın şurada yatmasıdır: İlkinde sanrılar gerçekten sağ yarıküreden örgütleniyor ve işitiliyordu; oysa ele geçirilmede telaffuz edilen konuşma bizim normal sol yarıküre konuşmamızdır, fakat sağ yarıkürenin denetimi veya rehberliği altındadır. Başka bir deyişle, sağ yarıkürede Wernicke alanına karşılık gelen yapı sol yarıküredeki Broca alanını kullanır, bunun sonucunda trans hâli ve onun duyarsızlaşması [depersonalizasyon] ortaya çıkar. Böylesi bir çapraz denetim, normal bilinç kaybının nörolojik temeli olabilir.
***
<!-- UNIT 037 | HEADING | Başlık: ### Modern Dünyada Ele Geçiril -->

### Modern Dünyada Ele Geçirilme
***
Şimdi, ele geçirilmenin öğrenilmiş bir fenomen olduğunu kesin bir biçimde göstermek için kendi zamanımızdaki güdümlü ele geçirilmeye dönmek istiyorum. Bulduğum en iyi örnek, bugün Brezilya nüfusunun yarısından fazlasının uyguladığı Afro-Brezilya dinlerinin açık ara en büyüğü olan Umbanda dinidir. Her etnik kökenden insan tarafından bir karar mercii olarak inanılır ve kesinlikle üçüncü yüzyıldan bu yana güdümlü ele geçirilmenin en yaygın örneğidir.
***
Bir Umbanda seansına son derece yerinde bir adlandırmayla verilen isimle tipik bir gira ya da "dönüş"e göz atalım. [16] Şu anda bir dükkânın üst katındaki bir odada ya da terk edilmiş bir garajda gerçekleşiyor olabilir. Beyazlar içinde törensel olarak giyinmiş yaklaşık bir düzine ya da daha az medyum (yüzde 70'i kadındır), odanın diğer tarafındaki parmaklığın ardında bulunan yüz kadar izleyicinin önünde, çiçekler, mumlar, Hıristiyan azizlerinin heykelleri ve resimleriyle tıka basa dolu beyaz örtülü bir sunağın önündeki soyunma odasından çıkar. Medyumlar sallanmaya veya dans etmeye başlarken davulcular çalar ve izleyiciler şarkı söyler. Bu sallanma ve dans etme her zaman saat yönünün tersine bir hareketle gerçekleşir, yani sağ yarıküreden gelen motor uyarılarla başlar. Bunu Hıristiyan türü bir ayin izler. Ardından davullar bir kez daha öfkeyle dövülür, herkes şarkı söyler ve medyumlar ruhlarını çağırmaya başlar; bazıları dönen dervişler gibi sola doğru döner, yine sağ yarıkürelerini uyarırlar. Burada medyumun bir cavalo yani at olduğuna dair açık bir metafor vardır. Belirli bir ruhun kendi cavalo'sunun içine inmesi beklenir. Bu gerçekleşirken cavalo'nun, yani medyumun başı ve göğsü, üzerine binilmiş vahşi bir at gibi zıt yönlerde ileri geri sarsılır. Saçlar dağılır. Aktardığım antik örneklerde olduğu gibi yüz ifadeleri kasılır. Duruş, ele geçiren birkaç ruhtan herhangi birinin suretine bürünür. Ele geçirilme tamamlandığında 'ruhlar' birkaç dakika dans edebilir, ele geçirilmiş halde birbirlerini selamlayabilir, ruhun türüne uygun başka eylemler sergileyebilir ve ardından davullar sustuğunda önceden belirlenmiş yerlerine geçerler; ilginç bir biçimde izleyicilerin consultas [danışmalar] için öne çıkmasını beklerken, elleri gövdelerinin yanında avuç içleri dışa dönük dururken sabırsızlıkla parmaklarını şıklatırlar. Danışmalarda ele geçirilmiş medyuma herhangi bir hastalık ya da kişisel sorun hakkında, bir iş bulma ya da işi koruma, mali ticari uygulamalar, aile kavgaları, aşk meseleleri ve hatta öğrenciler arasında okul notlarına dair tavsiyeler sorulabilir ve medyum kararlar verebilir.
***
Ele geçirilmenin öğrenilmiş bir zihniyet olduğuna dair kanıtlar bu Brezilya kültlerinde son derece açıktır. Bir bairro oyun parkında, oyun oynayan çocukların ruh ele geçirmesini başlatmak ve sonlandırmak için kullanılan başın ve göğsün o belirgin ileri geri sarsıntısını taklit ettikleri ara sıra görülebilir. Bir çocuk medyum olmak isterse, tıpkı Delphoi'de ve başka yerlerde kahin olan genç köy kızları gibi teşvik edilir ve özel eğitim alır. Nitekim pek çok Umbanda merkezinden bazıları (yalnızca São Paulo'da 4000 merkez vardır) düzenli eğitim seansları düzenler; buralarda uygulanan yöntemler, çömeze trans hâlini öğretmek için başını döndürmenin çeşitli yollarını ve hipnozda kullanılanlara benzer teknikleri içerir. Ve trans hâlinde çömeze, olası birkaç ruhtan her birinin nasıl davrandığı öğretilir. Ele geçiren ruhların bu şekilde farklılaşması olgusu önemlidir; bunun üzerinde ve kültürdeki işlevi hakkında daha fazla yorum yapmak istiyorum.
***
Bikameral zihnin kalıntıları boş bir psikolojik mekânda var olmaz. Yani bir kültürde öylece ortaya çıkan, antik meziyetlerine yaslanmaktan başka bir şey yapmayıp aylaklık eden yalıtılmış fenomenler olarak görülmemelidirler. Aksine, her zaman bir kültürün veya alt kültürün tam kalbinde yaşarlar; dışarı doğru hareket ederek söylenmemiş ve rasyonelleştirilmemiş olanı doldururlar. Gerçekten de kültürün irrasyonel ve sorgulanamaz desteği ve yapısal bütünlüğü haline gelirler. Ve kültür de kendi bireysel bilinçlerinin, metafor 'ben'in analog 'Ben' tarafından nasıl 'algılandığının', seçip-çıkarmanın [excerption] doğasının, anlatımlaştırma ve uzlaştırma üzerindeki kısıtlamaların zeminidir. Burada ele aldığımız bikameral zihin kalıntıları da istisna değildir. Umbanda gibi bir ele geçirilme dini, yoksul, eğitimsiz ve muhtaç heterojen kitlelere güçlü bir psikolojik destek işlevi görür. Kentleşme ve etnik çeşitliliğin köksüz bıraktığı bu siyasi bakımdan güçsüzler güruhunu teselli eden ve birbirine bağlayan bir caridade, yani hayırseverlik duygusuyla doludur. Ve ele geçiren tanrısallıklar olarak ortaya çıkan belirli nörolojik örgütlenmelerin örüntüsüne bakın. Bize Sümer ve Babil'in kendilerini gösteren kişisel tanrılarını, kendilerinin üzerindekilerle aracı olan varlıkları hatırlatırlar. Herhangi bir gecede her medyum dört ana gruptan bir ferdi ruh tarafından ele geçirilebilir. Bunlar sıklık sırasına göre şunlardır:
***
Bir iş bulmak ya da korumak gibi hızlı ve kararlı eylem gerektiren durumlarda akıl veren Brezilyalı-Kızılderili savaşçıların ruhları olan caboclo'lar; Uzun süredir devam eden kişisel sorunları çözmede mahir olan eski Afro-Brezilyalı kölelerin ruhları olan preto velho'lar; Medyumları neşeli önerilerde bulunan ölü çocukların ruhları olan criança'lar; Medyumları kaba ve saldırgan önerilerde bulunan kötü yabancıların ruhları olan exu'lar (iblisler) ya da dişiyse pombagira'lar (dönen güvercinler).
***
Ele geçiren ruhların bu dört ana türünün her biri, inananların etnik melezliğine karşılık gelen farklı bir etnik grubu temsil eder: sırasıyla Kızılderili, Afrikalı, Brezilyalı (criança'lar "bizim gibidir") ve Avrupalı. Her biri dilek sahibine farklı bir ailevi ilişkiyi temsil eder: sırasıyla baba, büyükbaba, kardeş ve yabancı. Ve her biri farklı bir karar alanını temsil eder: sırasıyla eylem seçimleri için hızlı kararlar, kişisel sorunlar hakkında rahatlatıcı tavsiyeler, neşeli öneriler ve saldırganlık konularında kararlar. Tıpkı Yunan tanrılarının başlangıçta karar alanları olarak ayırt edilmesi gibi, Umbanda'nın ruhları da öyledir. Ve bütün bunlar, bireyleri birbirine bağlayan ve onları bir kültür içinde tutan dört yönlü içsel bağlantılı ayırt edicilikten oluşan bir ağ ya da metafor matrisi gibidir. Ve öne sürdüğüm üzere tüm bunlar, yeni bir zihniyete uyum sağlamakla geçen bu bin yıllar boyunca bikameral zihnin bir kalıntısıdır.
***
Platon ve diğerlerince tanımlanan gerçek ele geçirilmenin her zaman bilinçsizce sürdüğü kabul edilmiştir; bu da onu oyunculuktan ayırır. Ancak kahinliklerdeki kişilerin eğitimi, böylesi bir duruma doğru dereceler ve aşamalar barındırmış olmalıdır. Görünüşe göre Brezilya'daki ele geçirilme dinlerinde tam olarak gerçekleşen budur. Genç çömez oyunda ele geçirilme taklidi yaparak başlayabilir, ardından bir ruhun söyleyeceği şeyi kendisinin normalde konuşacağı şeyden ayırabilecek duruma gelene kadar eğitimine devam edebilir. Ardından bilinç ile bilinçdışılığı arasında gidip gelme evresi yaşanır. Ve nihayetinde tam ele geçirilme ile birlikte, belki de sağ yarıküredeki Wernicke alanının soldaki Broca alanına bağlanmasıyla, ne olduğuna dair hiçbir hatıranın kalmadığı o çok arzulanan bilinçdışılık durumu gerçekleşir. Ne var ki bu durum medyumların yalnızca bir kısmı için geçerlidir. Ve bu kadar yaygın bir sözde-bikameral uygulamada, aynı birey içinde bile birçok farklı nitelik ve derecede oyunculuk ve trans bulunması beklenebilir.
***
<!-- UNIT 045 | HEADING | Başlık: ### Glosolali (Dillerde Konuşm -->

### Glosolali (Dillerde Konuşma)
***
Güdümlü ele geçirilmeye zayıf biçimde benzeyen son bir fenomen de glosolali ya da havari Pavlus'un adlandırdığı şekliyle "dillerde konuşma"dır. Konuşanın kendisinin anlamadığı ve genellikle söylediğini hatırlamadığı, yabancı bir dile benzeyen akıcı bir konuşmadan ibarettir. Hıristiyan Kilisesi'nin başlangıcında, [17] Tanrı'nın Ruhunun toplanmış havarilerin üzerine indiği iddiasıyla başlamış görünür. Bu olay Hıristiyan Kilisesi'nin doğum günü kabul edilmiş ve Paskalya'dan sonraki ellinci gün olan Pentekost bayramında anılmıştır. [18] Resullerin İşleri 2. bölüm, tarihteki muhtemelen ilk örneğini çatallı ateş dilleriyle kükreyen güçlü bir rüzgar olarak tanımlar; burada tüm havariler hiç öğrenmedikleri dillerde sarhoşmuşçasına konuşmaya başlarlar.
***
Havariler gibi kimselerin başına gelen bu zihniyet değişimi kendi yetkelemesini yarattı. Uygulama yayıldı. Kısa sürede ilk Hıristiyanlar bunu her yerde yapmaya başladılar. Pavlus bunu peygamberlikle aynı seviyeye bile koydu (I. Korintliler 14:27, 29). Pavlus'tan bu yana geçen yüzyıllarda, bikameral zihnin çöküşünden sonra bir yetke arayışı olarak glosolali zaman zaman moda dönemleri yaşadı. Yalnızca teolojik olarak aşırı muhafazakar tarikatlarca değil, aynı zamanda ana akım Protestan kiliselerinin üyelerince de yakın zamandaki uygulanışı, onu bazı ilginç sonuçlarla birlikte bilimsel incelemenin konusu haline getirdi. Glosolali her zaman önce gruplar içinde ve her zaman dini ibadetler bağlamında ortaya çıkar. Grup faktörünü vurguluyorum, çünkü kolektif bilişsel buyruğun bu şekilde güçlendirilmesinin özellikle derin bir trans türü için gerekli olduğunu düşünüyorum. Çoğunlukla bir telkine karşılık gelen bir süreç, bilhassa coşkulu türden ilahi söyleme ve ardından karizmatik bir liderin öğütleri gelir: "Dilinizin değiştiğini hissederseniz direnmeyin, olmasına izin verin." [19]
***
İnanan kişi bu tür toplantılara defalarca katılarak, glosolali halindeki diğer kişileri izleyerek önce dış uyaranlara yanıt vermediği, azalmış veya kaybolmuş bilinç içeren derin bir trans haline girmeyi öğrenir. Bu vakada trans neredeyse otonomik bir transtir: sarsıntılar, titremeler, terleme, seyirmeler ve gözyaşları. Ardından kadın ya da erkek bir şekilde "olmasına izin vermeyi" öğrenebilir. Ve her cümlenin bir iniltiyle bittiği yüksek ve net bir sesle gerçekleşir: *aria ariari isa, vena amiria as aria!* [20] Tıpkı epik daktillerin aoidos'ları dinleyenlerin kulaklarında vurduğu gibi ritim gümbürder. Ve Homeros destanlarınınkine çok benzeyen bu vurgulu ve vurgusuz hecelerin düzenli ardışıklığı niteliği ile her cümlenin sonundaki yükselen ve ardından alçalan tonlama —ve bu hayret vericidir— konuşanın ana diline göre değişiklik göstermez. Özne ister İngiliz, Portekizli, İspanyol, Endonezyalı, Afrikalı ister Mayalı olsun ya da nerede bulunursa bulunsun, glosolali örüntüsü aynıdır. [21]
***
Glosolaliden sonra özne gözlerini açar ve bu bilinçdışı yüksekliklerden tozlu gerçekliğe yavaşça geri döner; ne olduğuna dair pek az şey hatırlar. Fakat ona anlatılır. Kutsal Ruh tarafından ele geçirilmiştir. Tanrı tarafından kendi kuklası olarak seçilmiştir. Sorunları umutla dindirilmiş, kederleri sevinçle yırtılıp atılmıştır. Kutsal Ruh tüm varlığın en yüce kaynağıyla bir olduğundan, bu yetkelemenin nihai noktasıdır. Tanrı bu alçakgönüllü kulun içine girmeyi seçmiş ve onun konuşmasını kulun kendi diliyle telaffuz etmiştir. Birey —kısa bir süreliğine— bir tanrı olmuştur.
***
İşin acımasız gün ışığı ise daha az ilham vericidir. Fenomen salt bir anlamsız saçmalama olmamakla birlikte ve ortalama bir insan konuşulanların akıcılığını ve yapısını taklit edemese de, hiçbir semantik anlam taşımaz. Aynı dini gruptaki başkalarının önünde çalınan glosolali ses kayıtlarına bütünüyle tutarsız yorumlar getirilir. [22] Ölçülü seslendirmelerin konuşanların kültürleri ve dilleri boyunca benzer olması, muhtemelen daha az kortikal kontrol içeren trans haliyle serbest kalan subkortikal yapılardan gelen ritmik boşalımların devreye girdiğini gösterir. [23]
***
Bu yeti kalıcı değildir. Giderek zayıflar. Ne kadar çok uygulanırsa o kadar bilinçli hale gelir ve bu da transı yok eder. Fenomenin temel bir bileşeni, en azından bilişsel buyruğun daha zayıf olacağı daha eğitimli gruplarda, fenomeni ilk öğreten karizmatik bir liderin varlığıdır. Ve dillerde konuşma sürdürülecekse —ki ortaya çıkan öfori bunu içtenlikle arzulanan bir zihin durumu haline getirir— yetkili liderle ilişki sürdürülmelidir. Asıl önemli olan şey, hayırhah kabul edilen bir yetke figürünün huzurunda kişinin kendi konuşma kontrollerinin bilinçli yönelimini terk edebilme yetisidir. Bekleyebileceğimiz gibi, Tematik Algı Testi'nde glosolalistler, bu fenomeni sergileyemeyenlere kıyasla yetke figürlerinin huzurunda daha itaatkar, telkine açık ve bağımlı olduklarını ortaya koyarlar. [24]
***
O halde bu fenomenin genel bikameral paradigmanın bir başka örneği ve dolayısıyla bikameral zihnin bir kalıntısı olduğunu gösteren şey; uyumlu bir gruptaki dini inancın güçlü bilişsel buyruğu, dua ve ritüelden oluşan telkin süreçleri, bilincin bir trans durumuna daralması ve ilahi ruhtaki ve karizmatik liderdeki arkaik yetkeleme gibi temel bileşenlerin oluşturduğu bu örüntüdür.
***
<!-- UNIT 053 | HEADING | Başlık: *Aria ariari isa, vena amiria -->

*Aria ariari isa, vena amiria asaria*
***
<!-- UNIT 054 | HEADING | Başlık: *Mênin aeide thea Pêlêiadeô Ac -->

*Mênin aeide thea Pêlêiadeô Achillêos*
***
Dillerde konuşmanın sesini Yunan destanlarının dinleyicilerine verdiği sesle karşılaştırmam (yukarıdaki ikinci dize İlyada'nın ilk dizesidir) yalnızca üslubuma ait bir süsleme değildir. Son derece bilinçli bir karşılaştırmadır. Ve şimdi bir sonraki bölüme bir giriş niteliğinde tasarladığım bir karşılaştırmadır. Zira bu kültürel antikalar üzerine incelememizi; şiirin garipliğine, farklılığına, gerçek derinliğine ve nihayetinde şiire ve şiir için sorulan soruya en azından dikkat çekmeden bırakmamalıyız.
***
<!-- UNIT 056 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Menon, 99C. Ayrıca bkz. Timaios, 71E-72A; orada "Aklı başında hiçbir insan peygamberce hakikate ve esinlere ulaşamaz," denir.
***
<!-- UNIT 057 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Phaidros, 244B.
***
<!-- UNIT 058 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Philon, De Specialibus Legibus, 4, 343M, Cohn ve Wendland, der.; bir başka yerde şöyle der: "Gerçekten esinlenmiş ve tanrıyla dolmuş olan kimse, aklıyla ne söylediğini kavrayamaz; sanki başka biri fısıldıyormuşçasına kendisine telkin edileni yineler sadece." 222M.
***
<!-- UNIT 059 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Aristeides, Opera, 213.
***
<!-- UNIT 060 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] Iamblikhos, De Mysteriis, 3:8; veya Thomas Taylor'ın İngilizce çevirisi (Londra: Theosophical Society, 1895), s. 128-129.
***
<!-- UNIT 061 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Yüz buruşturmalarını sağ motor korteksin kontrol etmesinden ziyade, olağandışı sağ temporal-parietal lob etkinliğinin bazal gangliyonlardan yüz ifadesine gelen girdilerin simetrisini bozması muhtemeldir.
***
<!-- UNIT 062 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Sandra F. Witelson, "Sex and the Single Hemisphere," Science, 1976, 193:425-427. Bu konuda yaklaşık otuz başka çalışmanın derlemesi için bkz. Richard A. Harshman ve Roger Remington, "Sex, Language, and the Brain, Part I: A Review of the Literature on Adult Sex Differences in Lateralization," yazarların ön baskısı, 1975; ayrıca bkz. Stevan Harnad, "On Gender Differences in Language," Contemporary Anthropology, 1976, 17:327-328.
***
<!-- UNIT 063 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Tartışmamın bu kısmında E. R. Dodds'un *The Greeks and the Irrational* (Berkeley: University of California Press, 1968), Ek II, Theurgy adlı eserindeki zengin bilgilerden yararlandım; burada başka birçok başvuru kaynağı da bulunabilir.
***
<!-- UNIT 064 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Günümüz sahne illüzyonistlerinin birçok marifetinin, ilahi müdahalenin bu "kanıtlarını" taklit etmekten kaynaklandığını öne sürmek yanlış olmaz.
***
<!-- UNIT 065 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] Dahası, böylesi ele geçirilme vakaları İncillerin en eski ve en sahih olanlarında en sık görülür: Markos 1:32, 5:15-18; ve Matta (akademisyenlerin Markos'a ve bilinmeyen daha eski bir İncil'e dayandığı konusunda hemfikir olduğu) 4:24; 8:16; 8:28-33; 9:32; 12:22.
***
<!-- UNIT 066 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] Burada literatürdeki vakaları özetliyorum. Bu konunun daha kapsamlı tartışmaları ve diğer vaka açıklamaları (pek eksiksiz olmasa da) için bkz. Oesterreich, *Possession*; ayrıca bkz. J. L. Nevius, *Demon Possession and Allied Themes* (Chicago: Revell, 1896).
***
<!-- UNIT 067 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] Muhtemelen bu çapraz karşılaştırmaları yapmamam gerekirdi. Ama en azından düşünme biçimimi açığa vuruyorum. Sağ yarıkürede Wernicke alanına karşılık gelen yapının, sol taraftaki Wernicke alanını her zaman 'küçümsemesi' mümkün müdür? Atıflar sırasıyla Mısırdan Çıkış 4:24'e ve Hesiodos'un Theogonia'sının 26. dizesinedir.
***
<!-- UNIT 068 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] E. Bälz, *Ueber Besessenheit* (Leipzig, 1907), Oesterreich'ın *Possession* adlı eserinde çevrildiği haliyle, s. 227. Hastanın bakımını üstlenen hekimler, 'tilki'nin sergilediği konuşma zekâsına, nüktedan ve kinayeli dile (hastanın kendi diline hiç benzemeyen) hayret etmişlerdi.
***
<!-- UNIT 069 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] Bu konudaki son çalışmalar ve tarihi için bkz. A. K. Shapiro, E. Shapiro, H. L. Wayne, J. Clarkin ve R. D. Bruun, "Tourette's Syndrome: summary of data on 34 patients," *Psychosomatic Medicine*, 1973, 35:419-435'teki başvurular ve veriler.
***
<!-- UNIT 070 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] Tourette Sendromu sıklıkla, hatta çoğunlukla bir delilik türü olarak yanlış teşhis edilir; oysa kesinlikle öyle değildir. Neyse ki ve ilginç bir biçimde, yeni antipsikotik sakinleştiricilerden birinin, haloperidolün, semptomları ortadan kaldırdığı görülmüştür — yukarıda anılan vakada da böyle olmuştur. Bu noktalardaki tartışmalar için Dr. Shapiro'ya minnettarım.
***
<!-- UNIT 071 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] Umbanda üzerine olan bu bölümün tamamı Esther Pressel'in son derece zengin ve yetkin çalışmasına dayanır: "Umbanda Trance and Possession in Sao Paulo, Brazil," Felicitas Goodman vd., *Trance, Healing, and Hallucination* (New York: Wiley, 1974) içinde.
***
<!-- UNIT 072 | NOTE | Dipnot [17] -->

[17] Eski Ahit'te Yahve'nin ruhunu dökmesine yapılan atıflar bazen glosolaliye atıf olarak öne sürülür, ancak bunu bütünüyle ikna edicilikten uzak buluyorum. Fenomen, özellikle Pavlus'un yazılarında veya onun etkisi altındaki metinlerde olmak üzere, belirgin biçimde Hıristiyan kökenli kabul edilebilir.
***
<!-- UNIT 073 | NOTE | Dipnot [18] -->

[18] Bugün Vatikan'daki Pentekost kutlamalarında, ateşten dilleri simgelemek üzere kırmızı giyilir; Protestan kiliselerinde ise Kutsal Ruh'u simgelemek için beyaz giyilir, İngilizcedeki "Whitsuntide" (ak pazar civarı) terimi de buradan gelir.
***
<!-- UNIT 074 | NOTE | Dipnot [19] -->

[19] Felicitas D. Goodman, "Disturbances in the Apostolic Church: A Trance-Based Upheaval in Yucatan," Goodman vd., *Trance, Healing, and Hallucination* içinde, s. 227-364.
***
<!-- UNIT 075 | NOTE | Dipnot [20] -->

[20] Dr. Goodman'ın Yucatan'daki Maya kökenli bir glosolalist erkeğin ses kaydından. A.g.e., s. 262-263.
***
<!-- UNIT 076 | NOTE | Dipnot [21] -->

[21] Dr. Goodman'ın daha önceki çalışmasının önemli sonucu: *Speaking in Tongues: A Cross-Cultural Study of Glossolalia* (Chicago: University of Chicago Press, 1972).
***
<!-- UNIT 077 | NOTE | Dipnot [22] -->

[22] Bu, hepsi ana akım Protestan mezheplerine mensup yirmi altı Amerikalı glosolalist üzerinde John P. Kildahl tarafından yürütülen titiz çalışmadan çıkarılmış bir genellemedir. Bkz. *The Psychology of Speaking in Tongues* (New York: Harper & Row, 1972). Yazar ayrıca bu konuda çok kapsamlı bir kaynakça da sunar.
***
<!-- UNIT 078 | NOTE | Dipnot [23] -->

[23] Dr. Goodman'ın yapısalcı terimlerle ifade ettiği gibi: "Dilsel olmayan bir derin yapının yüzey yapısı" (s. 151-152). Ancak azalmış bilinç altında subkortikal yapılardan kaynaklanan bir enerji boşalımı fikri, başta dilbilimci W. J. Samarin'in *Language* (1974, 50:207-212) dergisindeki Goodman eleştirisi olmak üzere sert biçimde eleştirilmiştir. Ayrıca bkz. *Tongues of Men and Angels: The Religious Language of Pentecostalism* (New York: Macmillan, 1972). Bunu dikkatime sunduğu için Prince Edward Island Üniversitesinden Ronald Baker'a teşekkür borçluyum.
***
<!-- UNIT 079 | NOTE | Dipnot [24] -->

[24] John P. Kildahl, *The Final Progress Report: Glossolalia and Mental Health* (NIMH için), özel olarak dağıtılmıştır.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: # KİTAP III, BÖLÜM 3: Şiir ve -->

# KİTAP III, BÖLÜM 3: Şiir ve Müzik Üzerine ### BÖLÜM 3
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: ### Şiir ve Müzik Üzerine Önce -->

### Şiir ve Müzik Üzerine Önceki bölümlerde kanıt olarak kullandığımız metinsel malzemenin bu denli büyük bir kısmı neden şiirdi? Ve özellikle stres zamanlarında bu sayfayı okuyanların büyük bir bölümü neden şiir yazmıştır? Bizi böylesi karanlık bir uygulamaya yönelten o görünmeyen ışık nedir? Ve şiir, sahip olduğumuzu bilmediğimiz düşüncelerin fark edilişleriyle neden aniden parıldar; içimizde her şeyi bilen ve başından beri bilmiş olan bir şeye, sanırım doğamızın bugünkü örgütlenişinden daha eski olan bir şeye doğru o tereddütlü yolunu nasıl bulur?
***
Buraya kadar oldukça doğrusal ilerleyen bir argümanın bu noktasında, böylesine isteğe bağlı ve terk edilmiş bir konuya doğru bir tartışma açmak yersiz bir dolambaç gibi görünebilir. Oysa III. Kitabın bölümleri, önceki iki kitabın aksine, ardışık bir geçit resmi değildir. Daha ziyade bikameral geçmişimizden günümüze uzanan birbirinden farklı yörüngelerin bir seçkisidir. Ve özellikle Yunan destanlarıyla ilişkili olan önceki argümanın, elinizdeki bölümle tamamlanmaya ihtiyaç duyduğu sanırım açıklık kazanacaktır. Tezimi açıkça ortaya koyacağım: İlk şairler tanrılardı. Şiir, bikameral zihinle başladı. Antik zihniyetimizin tanrı-tarafı, tarihin en azından belirli bir döneminde, genellikle ya da belki de her zaman vezinle konuşuyordu. Bu, bir zamanlar çoğu insanın gün boyunca kendi zihinlerinin içinde bestelenen ve konuşulan (bir tür) şiir işittiği anlamına gelir.
***
Kanıt elbette yalnızca çıkarımsaldır. Kanıt şudur: Bilinçli çağa kadar bikameral kalmış olan tüm o bireyler, zihinlerinin ilahi tarafından ya da o taraf adına konuştuklarında şiirle konuşuyorlardı. Yunanistan'ın büyük destanları aoidos'lar tarafından elbette şiir olarak işitildi ve söylendi. Mezopotamya ve Mısır'ın antik yazıları, bu dillerin nasıl telaffuz edildiğine dair cehaletimizle kararmıştır; ancak harf çevirisinde toplayabildiğimiz güvencelerle, bu yazılar da seslendirildiklerinde şiirdi. Hindistan'da en eski edebiyat, tanrılar tarafından rishi'lere yani peygamberlere dikte ettirilen Veda'lardır; bunlar da şiirdi. Kahinlikler şiir konuşurdu. Zaman zaman Delphoi'den ve başka yerlerden gelen sözleri yazıya geçirilirdi ve basit bir ifadeden daha uzun olup günümüze ulaşan her biri, tıpkı destanlar gibi daktilik heksametre ölçüsündedir. İbrani peygamberler de Yahve'nin sanrısal sözlerini aktarırken sıklıkla şair gibi konuşurlardı; gerçi katipleri bu konuşmaları her zaman vezinli olarak korumamıştır.
***
Bikameral zihin tarihin derinliklerine çekildikçe ve kahinlik merkezleri beşinci evrelerine ulaştıkça istisnalar belirir. Kahinliklerin şiirsel söyleyişi orada burada çözülür. Örneğin MS birinci yüzyılda Delphoi kahinliği hem şiir hem de düzyazı olarak konuşur; düzyazı olanlar tapınakların hizmetindeki şairlerce vezne dökülür. [1] Fakat kehanet düzyazısını yeniden daktilik heksametrelere dönüştürme dürtüsünün kendisi bile, öne sürdüğüm gibi, bu geç dönemde ilahiye duyulan nostaljinin bir parçasıdır; vezinli şiirin daha önce bir kural olduğunu yeniden gösterir. Daha sonraları bile bazı kahinlikler yalnızca daktilik heksametreyle konuşmayı sürdürür. Örneğin Tacitus yaklaşık MS 100 yılında Klaros'taki Apollon kahinliğini ziyaret etmiş ve trans halindeki rahibin karar arayan dilek sahiplerini nasıl dinlediğini anlatmıştır; ardından rahip:
***
> ... gizemli bir pınardan bir yudum su içer ve —genel olarak yazıdan ve vezinlerden habersiz olmasına rağmen— yanıtını kalıplaşmış dizelerle verir. [2] O halde şiir, ilahi bilgiydi. Ve bikameral zihnin çöküşünden sonra şiir, yetkelemenin sesi ve tınısıydı. Düzyazının ancak rica edebildiği yerde şiir buyururdu. Şiir iyi hissettirirdi. Mısır'dan çıkışın ardından İbranilerin çölde dolaşması sırasında, kalabalığın önünde taşınan ve halkın izlediği kutsal sandıktı; fakat ne zaman yola çıkacaklarını ve ne zaman duracaklarını, nereye gideceklerini ve nerede konaklayacaklarını belirleyen Musa'nın şiiriydi. [3]
***
Ritmik ya da tekrarlayan örüntülü söyleyişin doğaüstü bilgiyle olan ilişkisi, sonraki bilinçli dönemin oldukça içlerine kadar sürer. Erken dönem Arap halkları arasında şair sözcüğü *şâir* yani 'bilen' veya ruhlar tarafından bilgi bahşedilmiş kişiydi; okuduğu vezinli söz onun ilahi kökeninin işaretiydi. Antik dünyada şair ile ilahi bilici arasında köklü bir ilişki geleneği vardır ve birkaç Hint-Avrupa dili onlar için ortak bir terim kullanır. Uyak ve aliterasyon da her zaman tanrıların ve onların peygamberlerinin dilsel alanıydı. [4] Kendiliğinden ele geçirilmenin en azından bazı örneklerinde iblislerin söyleyişleri vezinlidir. [5] Bugün glosolali bile, III.2'de gördüğümüz gibi, uygulandığı her yerde metrik örüntülere, bilhassa daktillere dökülme eğilimindedir.
***
O halde şiir, tanrıların diliydi.
***
<!-- UNIT 009 | HEADING | Başlık: ### Şiir ve Şarkı -->

### Şiir ve Şarkı
***
Yukarıdaki tüm bu tartışma yalnızca edebi bir gelenektir ve kanıttan çok bir yakarış gibi tınlar. Bu nedenle, şiirin bikameral zihinle ilişkisini daha bilimsel olarak göstermek için konuya yaklaşmanın başka bir yolu olup olmadığını sormalıyız. Şiirin müzikle olan ilişkisine bakarsak böyle bir yolun var olduğunu düşünüyorum. Her şeyden önce, erken dönem şiiri şarkıydı. Şarkı ile konuşma arasındaki fark, perde kesintileri meselesidir. Sıradan konuşmada, tek bir hecenin telaffuzunda bile perdeyi sürekli değiştiririz. Fakat şarkıda perde değişimi ayrık ve kesintilidir. Konuşma, bir oktavın belirli bir parçası üzerinde (rahat konuşmada yaklaşık bir beşli aralıkta) serbestçe dolanır. Şarkı ise daha geniş bir aralık üzerinde kesin ve sınırlandırılmış ayaklarla notadan notaya basarak ilerler.
***
Modern şiir melez bir yapıdır. Şarkının metrik ayaklarına ve konuşmanın perde glissandolarına sahiptir. Oysa antik şiir şarkıya çok daha yakındır. Vurgular sıradan konuşmamızdaki gibi şiddet vurgusuyla değil, perdeyle yapılırdı. [6] Antik Yunan'da bu perdenin tam olarak şiirin temel notasının bir beşli üzerindeki aralık olduğu düşünülür; öyle ki dizimizin notaları üzerinde daktiller, G üzerine fazladan bir vurgu yapılmaksızın GCC, GCC şeklinde ilerlerdi. Dahası; tiz [akut], inceltme [sirkumfleks] ve pes [grav] olmak üzere üç ek vurgu, işaretlerinin (´, ˆ, `) ima ettiği üzere sırasıyla hece içinde yükselen bir perde, aynı hece üzerinde yükselip alçalan bir perde ve alçalan bir perdeydi. Sonuç, ona güzel bir çeşitlilik katan çeşitli işitsel süslemelerle birlikte düz şarkı [plainsong] gibi söylenen bir şiirdi.
***
Peki bütün bunların bikameral zihinle ne ilgisi vardır? Konuşmanın, uzun zamandır bilindiği üzere, öncelikle sol serebral yarıkürenin bir işlevi olduğu bilinir. Fakat şarkının, bugünlerde keşfettiğimiz üzere, öncelikle sağ serebral yarıkürenin bir işlevi olduğu anlaşılıyor. Kanıtlar çeşitlidir ama tutarlıdır: - Sol yarıkürelerinde konuşamayacak derecede beyin kanaması geçirmiş birçok yaşlı hastanın hâlâ şarkı söyleyebildiği tıbbi bir gerçektir.
***
- Kişinin serebral baskınlığını öğrenmek için hastanelerde bazen Wada Testi uygulanır. Şah damarına bir taraftan sodyum amital enjekte edilir; bu durum ilgili yarıküreyi ağır bir sedasyona sokarken diğerini uyanık ve tetikte bırakır. Enjeksiyon sol tarafa yapıldığında, sol yarıküre uyutulup yalnızca sağ yarıküre aktif kaldığında kişi konuşamaz ama yine de şarkı söyleyebilir. Enjeksiyon sağ tarafa yapıldığında, yalnızca sol yarıküre aktif kaldığında ise kişi konuşabilir ama şarkı söyleyemez. [7] - Gliom nedeniyle sol yarıküresi tamamen çıkarılmış hastalar, ameliyat sonrasında ancak birkaç sözcük söyleyebilirler. Fakat en azından bazıları şarkı söyleyebilir. [8] Kendi adına yalnızca konuşamayan bir sağ yarıküresi kalmış böyle bir hasta, "neredeyse kusursuz bir telaffuzla ve hemen hemen hiç sözcük kaçırmadan 'America' ve 'Home on the Range' şarkılarını söyleyebilmiştir." [9]
***
- Sağ yarıküre üzerinde arka temporal lobun bitişiğindeki bölgelere, özellikle de ön temporal loba uygulanan elektriksel uyarım, sıklıkla şarkı söyleme ve müzik sanrıları üretir. Bu hastalardan bazılarını I.5'te anlatmıştım. Ve burası genel olarak, sol yarıküredeki Wernicke alanına karşılık gelen ve bikameral zihnin işitsel sanrılarının örgütlendiğini varsaydığım alandır.
***
O halde şarkı söyleme ve melodi öncelikle sağ yarıküre etkinlikleridir. Ve antik çağda şiir konuşulmaktan ziyade şarkı gibi söylendiği için, I.5'teki bikameral zihin kuramının öngöreceği üzere, muhtemelen büyük ölçüde bir sağ yarıküre işleviydi. Daha açık bir ifadeyle antik şiir, sağ temporal lobun ilahi sanrıları örgütlemekten sorumlu olduğunu öne sürdüğüm arka kısmını ve bugün bile müzikle ilişkili olan bitişik alanları kapsıyordu. Hâlâ şüphe duyanlar için, bu meselelerin hakikatini hemen şu anda bizzat hissedebilecekleri bir deney tasarladım. İlk olarak, birkaç paragraf boyunca konuşmak isteyeceğiniz kişisel veya genel herhangi iki konu düşünün. Şimdi, bir arkadaşınızın yanındaymış gibi hayal ederek konulardan biri üzerinde yüksek sesle konuşun. Ardından, yine bir arkadaşınızla berabermiş gibi hayal ederek diğer konu üzerinde yüksek sesle şarkı söyleyin. Devam etmeyi kendinize şart koşarak her birini bir tam dakika boyunca yapın. İç gözlemle karşılaştırın. İkincisi neden bu kadar daha zordur? Şarkı söylemek neden klişelere dökülür? Ya da melodi neden resitatif bir konuşmaya dönüşüp aşınır? Melodinin ortasında konu neden sizi terk eder? Şarkınızı yeniden konuya döndürme çabanızın doğası nedir? Ya da daha doğrusu —ve duygunun daha ziyade bu olduğunu düşünüyorum— konunuzu yeniden şarkıya döndürme çabanızın doğası nedir?
***
Yanıt şudur: Konunuz sol yarıkürenizdeki Wernicke alanında yer alırken, şarkınız sağ yarıkürenizdeki Wernicke alanına karşılık gelen yapıda yer alır. Hemen ekleyeyim ki, böyle bir ifade nörolojik açıdan yaklaşık bir ifadedir. Ve 'konu' ile 'şarkı' derken bunların sinirsel zeminlerini kastediyorum. Ancak böyle bir yaklaşım meramımı anlatmaya yetecek kadar doğrudur. İradi konuşma sanki sağ yarıküreyi kıskanır ve sizi kendine saklamak ister; tıpkı şarkınızın sol yarıküreyi kıskanıp sol yarıküredeki konunuzu geride bırakmanızı istemesi gibi. Önceden kararlaştırılmış bir konunun doğaçlama şarkısını söylemeyi başarmak, sanki yarıküreler arasında bir ileri bir geri zıplıyormuşuz hissi verir. Ve bir bakıma 'biz' gerçekten de öyle yaparız; solda sözcüklere karar verir, ardından başka sözcükler oraya daha önce varmadan sağda onlarla şarkıya dönmeye çalışırız. Ve genellikle ikincisi gerçekleşir; sözcükler konuya uymaz, kendi başlarına savrulur ya da ardışık olarak tutarlı olmaz veya hiç ortaya çıkmaz; böylece şarkı söylemeyi bırakırız.
***
Elbette sözel düşüncelerimizi bir dereceye kadar şarkıyla söylemeyi öğrenebiliriz ve müzisyenler bunu sıklıkla yapar. Ve kadınlar daha az lateralize oldukları için bunu daha kolay bulabilirler. Bunu günde iki kez bir ay, bir yıl ya da bir ömür boyu egzersiz olarak uygularsanız; güfte tarafında klişelerden ve ezberlenmiş malzemeden, melodi tarafında ise salt resitatiften samimiyetle kaçınırsanız, bu konuda daha usta olacağınızı tahmin ediyorum. On yaşındaysanız, böyle bir öğrenme muhtemelen çok daha kolay olacaktır ve hatta sizden bir şair çıkarabilir. Ve gelecekte bir gün şanssızlık eseri sol yarıkürede bir kaza geçirecek olursanız, düşünce-şarkınız işinize yarayabilir. Burada öğrenilen şey, çok büyük ihtimalle yarıküreler arasında yeni bir ilişkidir; önceki bölümdeki öğrenilmiş fenomenlerden bütünüyle farklı değildir.
***
<!-- UNIT 018 | HEADING | Başlık: ### Müziğin Doğası -->

### Müziğin Doğası
***
Bütün bunlarda çalgısal müziğin rolü üzerine biraz genişletme yapmak istiyorum. Çünkü müziği de sağ yarıkürelerimizle işitir ve takdir ederiz.
***
Müziğin bu lateralizasyonu çok küçük bebeklerde bile görülebilir. Altı aylık bebekler annelerinin kucaklarında tutulurken EEG'leri çekilebilir. Kayıt elektrotları doğrudan sol yarıküredeki Wernicke alanının üzerine ve sağda Wernicke alanına karşılık gelen yapının üzerine yerleştirilirse; konuşma kayıtları çalındığında en büyük etkinliği sol yarıküre gösterecektir. Fakat bir müzik kutusu kaydı ya da şarkı söyleyen birinin sesi çalındığında etkinlik sağ yarıküre üzerinde daha büyük olacaktır. Anlattığım deneyde, kıpırdanan ya da ağlayan çocuklar yalnızca müziğin sesiyle bunu bırakmakla kalmamış; aynı zamanda gülümsemiş ve annelerinin bakışlarından uzaklaşarak dosdoğru ileriye bakmışlardır; [10] tıpkı dikkatimizin dağılmasını engellemeye çalıştığımızda bizim yaptığımız gibi davranmışlardır. Bu bulgu, beynin doğumda sağ yarıküredeki Wernicke alanına karşılık gelen yapıdaki uyarıma, yani müziğe 'itaat edecek' ve ondan dikkati dağılmayacak şekilde örgütlendiği olasılığı açısından muazzam bir öneme sahiptir; tıpkı daha önce bikameral insanların aynı alandan gelen sanrılara nörolojik olarak itaat etmek zorunda olduklarını söylediğim gibi. Bu durum ayrıca gelişimde ninnilerin büyük önemine işaret eder ve belki de bir çocuğun sonraki yaratıcılığını etkiler. Ya da müziğin bu lateralitesini kendiniz de kanıtlayabilirsiniz. İki kulaklıkta aynı şiddette farklı müzikler dinlemeyi deneyin. Sol kulaklıktaki müziği daha iyi algılayacak ve hatırlayacaksınız. [11] Bunun nedeni, sol kulağın sağ yarıkürede daha büyük sinirsel temsile sahip olmasıdır. Buradaki özel konum muhtemelen sağ ön temporal lobdur; zira bu bölge sağ yarıküreden çıkarılmış olan hastalar bir melodiyi diğerinden ayırt ediyor büyük güçlük çekerler. Tersine, sol temporal lobektomi geçiren hastalar ameliyat sonrasında bu tür testlerde hiçbir sorun yaşamazlar. [12]
***
Nörolojik olarak biliyoruz ki korteksin bir noktasından bitişik noktalara bir uyarım yayılması gerçekleşebilir. Böylece sağ yarıkürede çalgısal müziğe hizmet eden alanlardaki uyarım birikiminin, ilahi işitsel sanrılara hizmet eden bitişik alanlara yayılması muhtemel hale gelir — ya da tersi. Çalgısal müzik ile şiir arasındaki ve her ikisinin de tanrıların sesleriyle olan bu yakın ilişkisi buradan kaynaklanır. Burada müziğin icadının, bilincin yokluğunda karar verme amacıyla tanrıların sanrılarına yönelik sinirsel bir uyarıcı olarak ortaya çıkmış olabileceğini öne sürüyorum.
***
Bu nedenle müziğin adının Musa adı verilen kutsal tanrıçalardan gelmesi tarihin boş bir rastlantısı değildir. Çünkü müzik de bikameral zihinde başlar. Dolayısıyla erken dönem şairleri arasında lirin kullanılmasının, hemen bitişik alanlardan ilahi konuşma alanına, yani sağ temporal lobun arka kısmına uyarımı yaymak için olduğunu söylemek adına elimizde bir zemin vardır. MÖ sekizinci ve yedinci yüzyılların lirik ve elejik şairlerine eşlik eden flütlerin işlevi de buydu. Ve bu tür müzik eşliği artık kullanılmadığında —ki sonraki Yunan şiirinde kullanılmaz— öne sürdüğüm üzere bunun nedeni şiirin artık böylesi yayılan bir uyarımın işe yarayacağı sağ yarıküreden şarkı olarak söylenmemesidir. Şiir, gerçek peygamberce transta yeniden yaratılmak yerine, yalnızca sol yarıküre hafızasından ezbere okunur.
***
Müzik eşliğindeki bu değişim, büyük miktardaki tarihsel örtüşme durumu bütünüyle net kılmasa da, şiirden söz edilme biçimine de yansır. Daha erken dönem şiirlerinden şarkı olarak bahsedilirken (örneğin İlyada ve Theogonia'da olduğu gibi), sonraki dönem şiirlerinden sıklıkla konuşulan ya da anlatılan şeyler olarak bahsedilir. Bu değişim, belki de MÖ sekizinci ya da yedinci yüzyıllarda lirleriyle aoidos'lardan rhapdoi'leriyle (ölçüyü vurmak için hafif değnekler) rhapsodos'lara doğru gerçekleşen değişime kabaca karşılık gelir. Ve bu ayrıntıların ardında, bikameral bestelemeden bilinçli ezbere okumaya ve sözlü hatırlamadan yazılı hatırlamaya doğru yaşanan daha derin psikolojik değişim yatar. Çok daha sonraki şiirde ise şairin şarkıcı, şiirinin de şarkı oluşu bilinçli bir arkaizm olarak metaforik biçimde geri getirilir ve artık bilinçli olan şaire kendi yetkelemesini sunar. [13]
***
<!-- UNIT 024 | HEADING | Başlık: ### Şiir Sanatı ve Ele Geçiril -->

### Şiir Sanatı ve Ele Geçirilme
***
Bilincin yükselişi ve yayılışı sırasında şiirin yaşadığı bu dönüşümü incelemenin üçüncü bir yolu da bizzat şaire ve onun zihniyetine bakmaktır. Özel olarak sormak gerekirse: Şairlerin Musa'larla olan ilişkisi, kahinliklerin yüce tanrılarla olan ilişkisiyle aynı mıydı? En azından Platon için mesele gayet açıktı. Şiir ilahi bir delilikti. Musa'lar tarafından katokoche, yani ele geçirilme haliydi:
***
> ... lirik olsun epik olsun tüm iyi şairler, güzel şiirlerini sanat yoluyla değil, esinlendikleri ve ele geçirildikleri için bestelediler... esinlenene, aklı başından çıkana ve zihin artık onda kalmayana kadar onda hiçbir yaratıcılık [buluş] yoktur. [14] O halde MÖ 400 civarındaki şairler, zihniyet bakımından aynı dönemin kahinleriyle karşılaştırılabilirdi ve icraları sırasında benzer bir psikolojik dönüşümden geçiyorlardı.
***
Platon'la birlikte, böylesi bir ele geçirilmenin şiiri epik geleneğin en başına kadar karakterize ettiğini düşünme eğiliminde olabiliriz. Fakat kanıtlar böyle bir genellemeye izin vermez. İlyada'nın kendisinde, katokoche'nin varlığından söz edilmesinden ya da gözlemlenmesinden yüzyıllar önce, ilkel aoidos'un "aklı başından çıkmış ve zihin artık onda kalmamış" olmadığını gösteren güçlü bir sav öne sürülebilir. Zira şiir birçok yerde şairin tıkandığı ve devam etmek için Musa'lara yalvarmak zorunda kaldığı anlarda kesintiye uğrar (2:483, 11:218, 14:508, 16:112). Parantez içinde vurgulayalım ki, Musa'lar hiç kimsenin hayal gücünün ürünleri değildi. Okurdan Hesiodos'un Theogonia'sının ilk sayfalarını dikkatle incelemesini ve bütün bunların, tıpkı bugün şizofrenide ya da belirli uyuşturucular altında olabildiği gibi, muhtemelen sanrıda görülüp işitildiğini fark etmesini rica ediyorum. Bikameral insanlar hayal etmiyorlardı; deneyimliyorlardı. Akşamın koyu sisleri arasından dans ederek çıkan, yalnız ve kendinden geçmiş çobanın etrafında yumuşak ve dinç ayaklarla tepinen o tek sesli "zambak gibi" sesleriyle güzel Musa'lar; bu zarafet küstahları, geçmiş olayların bir çerçevesi içinde yaşamayan, bizim anladığımız anlamda 'ömürlere' sahip olmayan ve tam anlamıyla bilinçli olmadıkları için geçmişi yâd edemeyen geç dönem bikameral insanların halüsinatif hafıza kaynaklarıydı. Nitekim bu durum bizzat onların seçtiği medyum, Helikon çobanının kendisi tarafından mitolojiye dökülmüştür: Bize anlattığına göre her zaman aynı phrenes [15] ile ve şarkının "yorulmak bilmez akışları" içinde birlikte şarkı söyleyen Musa'lar; insanlara ne yapacaklarını söylemek yerine belirli insanlara ne yapılmış olduğunu söylüyor uzmanlaşan bu özel tanrısallıklar grubu, adı sonradan hafıza anlamına gelecek olan —dünyada bu anlama gelen ilk sözcük— Titan kadın Mnemosyne'nin kızlarıdır.
***
O halde Musa'lara yapılan bu tür yakarışlar, işlev bakımından hafızaya başvurmamızla, dilimizin ucundaki bir şeyi hatırlama çabalarımızla özdeştir. Ne yaptığını bilmeyen, aklı başından gitmiş bir insanın sözlerine benzemezler. İlyada'daki bir örnekte şair zorlanmaya başlar ve Musa'lara şöyle yalvarır: > Söyleyin bana şimdi, Olympos'ta evleri olan Musa'lar, çünkü sizler tanrıçalarsınız, her yerdesiniz ve her şeyi bilirsiniz; bizler ise yalnızca söylentiyi işitiriz, hiçbir şey bilmeyiz: söyleyin bana, Akhaların önderleri ve yöneticileri kimlerdi? (2:483-487) ve ardından Musa'lar malzemeyi ona terennüm etmeye başlamadıkça, "on dili ve on ağzı ve kırılmaz bir sesi" olsa bile kendisinin, yani şairin onları adlandıramayacağını bizzat kendi ağzından dile getirerek yalvarmayı sürdürür. Şair için taşıdıkları gerçekliği vurgulamak amacıyla alıntıdaki bir ifadenin altını çizdim.
***
Hesiodos'ta da koyunlarını beklerken Helikon Dağı'nın kutsal yamaçlarında onlarla ilk karşılaşmasında bir ele geçirilme yaşanıyor gibi görünmez. Musa'ların kendisine nasıl yaklaştığını şöyle anlatır: > ... olacak şeyleri ve önceden olmuş şeyleri kutlamam için içime ilahi bir ses üflediler; ve sonsuza dek var olan kutlu tanrılar soyunu terennüm etmemi, fakat daima ilk ve son olarak kendilerini terennüm etmemi dilediler. [16]
***
Yine bunun, çağdaşı Amos'un Tekoa çayırlarında sürüsünü beklerken Yahve ile karşılaşmasındaki deneyimine inandığımız gibi, harfi harfine birinin deneyimi olarak kabul edilmesi gerektiğini düşünüyorum. [17] Musa'ların Theogonia'sı durduğunda (104. dize) ve Hesiodos kendi sesiyle yeniden haykırıp Musa'ları överek ve şiire devam etmeleri için onlara tekrar yalvararak şiirin hangi konular hakkında olmasını istediğine dair uzun bir liste verdikten sonra "Bana bunları en başından anlatın, ey Musa'lar," dediğinde de bir ele geçirilme var gibi görünmez (114. dize).
***
Odysseia'da Demodokos'un heybetli ve titiz tasviri de şairin ele geçirilmiş biri olarak yorumlanmasına izin vermez. Belli ki Demodokos, eğer gerçek bir kişiyse, kendisini kör bırakan fakat Odysseus'un başını örtüp gözyaşlarıyla inlemesine yol açacak kadar büyüleyici şiirleri Musa'ların söyleyişini işitme gücü bahşeden bir tür serebral kaza geçirmişti (8:63-92). Nitekim görme engelli olan ve Truva Savaşı'na tanıklık etmiş olamayacak Demodokos'un bu savaşı ancak Musa'nın ya da Apollon'un bunu kendisine gerçekten anlatıyor olması sayesinde terennüm edebildiğini bizzat Odysseus anlar. Onun terennümü *hormêtheis theou* idi; sürekli olarak bizzat tanrı tarafından veriliyordu (8:499).
***
Dolayısıyla kanıtlar, MÖ sekizinci ve muhtemelen yedinci yüzyıla kadar şairin, daha sonra Platon'un döneminde olduğu gibi aklından çıkmış olmadığını düşündürür. Aksine yaratıcılığı, belki de bikameral adını verdiğimiz duruma çok daha yakındı. Bu tür şairlerin, Musa'ların kendilerine tapan insan medyumlarıyla alay ederken söyledikleri gibi, "aşağılık utanç nesneleri, salt karınlar" [18] oluşu, yani çobanlar gibi toplumsal yapının daha ilkel ve yalnız katmanlarından gelen vasıfsız kaba kimseler olmaları bu öneriyle uyumludur. Kırlardaki salt karınlar, yeni zihniyet tarafından değiştirilme imkanına daha az sahipti. Ve yalnızlık sanrıya yol açabilir.
***
Fakat MÖ altıncı yüzyılda Solon'un zamanına gelindiğinde farklı bir şeyler olur. Şaire artık yetenekleri öylece bağışlanmaz; "Musa'ların armağanında öğrenim görmesi" gerekir (Fragman 13:51). Ve ardından MÖ beşinci yüzyılda, şairlerin şiirsel vecd ile tuhaflaştıklarına dair ilk imayı işitiriz. Erken dönem aoidos'larının, örneğin Demodokos'un sakin ve vakur tavrıyla ne büyük bir tezat! Hiç kimsenin bir taşkınlık [fury] durumuna girmeden büyük bir şair olamayacağını ısrarla belirten Demokritos'tur (Fragman 18). Ve ardından MÖ dördüncü yüzyılda, Platon'un ve benim daha önce tanımladığımız "aklı başından gitmiş" o deli, ele geçirilmiş şair gelir. Tıpkı kahinlik merkezlerinin sanrılarını işiten peygamberden vahşi bir transtaki ele geçirilmiş kişiye dönüşmesi gibi, şair de öyle dönüşmüştür.
***
Bu çarpıcı değişim, kolektif bilişsel buyruğun Musa'ları gerçek dışsal varlıklar olarak daha az inanılır kılmasından mı kaynaklanıyordu? Yoksa gelişen bilincin getirdiği yarıküreler arası ilişkilerin nörolojik olarak yeniden örgütlenişi böylesi bir verilişi yasakladığı için şiirin gerçekleşebilmesi adına bilincin devreden çıkması mı gerekiyordu? Yoksa sağ yarıküredeki Wernicke alanının soldaki Broca alanını kullanması, böylece deyim yerindeyse normal bilinci kısa devreye uğratması mıydı? Yoksa bu üç hipotez de (şu anda düşündüğüm üzere) aslında aynı şey midir? Nedenler ne olursa olsun, gerileme sonraki yüzyıllarda da gerilemeyi sürdürür. Tıpkı kahinliklerin sonraki evreleri boyunca ele geçirilme kısmi ve düzensiz hale gelene kadar sönüp gitmesi gibi, öne sürdüğüm üzere şairler de Musa'lar tarafından taşkınlık ve ele geçirilme hali kısmi ve düzensiz olana kadar yavaşça değişti. Ve ardından Musa'lar sustu ve donup mitlere dönüştü. Nemfler ve çobanlar, artık dans etmeyin. Bilinç, büyüleri altında saf esinin soluğunun kesilip buluşa [yapıntıya] dönüştüğü bir cadıdır. Sözlü olan, şairin bizzat kendisi tarafından yazılı hale geldi; ve eklemek gerekir ki, sol yarıküresinin çalıştırdığı sağ eliyle yazıldı. Musa'lar hayali hale geldi ve suskunlukları içinde, insanın bikameral zihne duyduğu nostaljinin bir parçası olarak yardıma çağrıldı.
***
Özetle, bu derme çatma pasajlar derlemesinde ifade etmeye çalıştığım şiir kuramı, kahinlikler için sunduğum kurama benzer. Şiir, bikameral zihnin ilahi söyleyişi olarak başlar. Ardından, bikameral zihin çöktükçe geriye peygamberler kalır. Bazıları gelecek için kararlar veren kahinlikler olarak kurumsallaşır. Diğerleri ise tanrılardan geçmişe dair ifadeler aktaran şairler olarak uzmanlaşır. Ardından, bikameral zihin kendi fevriliğinden geri çekildikçe ve belki de sağ yarıkürenin üzerine belirli bir suskunluk çöktükçe, aynı durumu elde etmek isteyen şairler bunu yapmayı öğrenmek zorunda kalırlar. Bu durum zorlaştıkça, tıpkı kahinliklerde olduğu gibi bir taşkınlığa, ardından da esrik bir ele geçirilmeye dönüşür. Ve nihayetinde MÖ birinci bin yılın sonuna doğru, tıpkı kahinliklerin sıradanlaşıp düzyazıya dönmesi ve sözlerinin bilinçli olarak vezne dökülmesi gibi, şiir de öyle oldu. Tek sesli Musa'larca bahşedilişi yok oldu. Ve bilinçli insanlar artık eski ilahi sözlerin zahmetli bir mimesisi içinde metinlerini yazdılar, çizdiler, aralara eklemeler yaptılar ve yeniden yazdılar.
***
Tanrılar sessiz göklerine daha da çekildikçe ya da başka bir dilsel kipte söylersek, işitsel sanrılar sol yarıkürenin denetim mekanizmalarının erişiminden geri çekildikçe, tanrıların lehçesi neden öylece yok olup gitmedi? Neden büyük kahinliklerin rahipleri ve rahibeleri gibi şairler de rapsodik uygulamalarına öylece son vermediler? Yanıt çok açıktır. Şiirin devam etmesi, ilahi bir veriden insani bir zanaata dönüşmesi, mutlağa duyulan o nostaljinin bir parçasıdır. İlahi buyrukların kayıp ötekiliğiyle ilişki arayışı onun yok olup gitmesine izin vermeyecektir. Ve bu yüzden bugün bile şiirler çoğu kez inanılmayan varlıklara yakarışlar, bilinmeyen hayallere dualardır. Ve bu incelemenin ilk paragrafı da bu yüzdendir. Biçimler hâlâ oradadır; artık bilinçli bir şairin analog 'Ben'i tarafından işlenmeyi bekler. Onun görevi artık önceki şiirsel söyleyiş türünün ve onun ifade ettiği gerçekliğin bir taklidi veya mimesisidir. [19] Halüsinasyonda işitilenin taklit edilmesi anlamındaki bikameral mimesis, Platon'un gerçekliğin temsili anlamındaki mimesisinden geçerek, bezgin hizmetindeki buluşla [yapıntıyla] birlikte taklit anlamındaki mimesise dönüşmüştür.
***
Gerçek işitsel sanrılar konusunda son derece net olan bazı son dönem şairleri de olmuştur. Milton, körlüğü içinde kızlarına dikte ettirdiği gibi, "benden yakarış beklemeksizin... bana önceden tasarlanmamış dizelerimi dikte ettiren Göksel Koruyucum"dan söz etmiştir. [20] Ve Blake'in resimlerinin ve şiirinin kaynağı olarak olağanüstü rüyetleri ve işitsel sanrıları —bazen günlerce süren ve bazen iradesi dışında gerçekleşen— iyi bilinir. Ve Rilke'nin halüsinasyonda duyduğu uzun bir sone dizisini hummalı bir biçimde yazıya geçirdiği söylenir. Fakat çoğumuz daha sıradanız, daha çok kendi zamanımıza aitiz ve onun içindeyiz. Artık şiirlerimizi doğrudan sanrıda duymuyoruz. Bunun yerine, şiirin şair tarafından yaratıldığı kadar ve o ölçüde onun başına gelmesi, bir şeyin bahşedilmesi ve ardından varlığa kavuşturulup beslenmesi duygusudur bu. Housman için bir bira ve bir yürüyüşten sonra dize kırıntıları "ani ve açıklanamaz duygularla yukarı köpürür", ardından "beyin tarafından ele alınıp tamamlanması gerekirdi." Goethe "Şarkılar beni yaptı, ben onları değil," demiştir. Lamartine "Düşünen ben değilim, benim yerime düşünen fikirlerimdir," demiştir. Ve sevgili Shelley açıkça söylemiştir:
***
> İnsan "Şiir besteleyeceğim," diyemez. En büyük şair bile bunu söyleyemez; çünkü yaratım halindeki zihin, kararsız bir rüzgar gibi görünmez bir etkinin geçici bir parlaklığa uyandırdığı sönüyor olan bir kor gibidir... ve doğamızın bilinçli kısımları onun ne gelişini ne de gidişini önceden haber verebilir. [21] Sönüyor olan kor sol yarıküre, kararsız rüzgar ise insanın tanrılarla olan antik ilişkisini kalıntı halinde haritalandıran sağ yarıküre midir?
***
Elbette bu konuda evrensel bir kural yoktur. Şairlerin sinir sistemleri, indirgenemez belirli bir topolojiye sahip olmakla birlikte, ayakkabılar gibi her tip ve boyutta gelir. Yarıküre ilişkilerinin herkeste aynı olmadığını biliyoruz. Hatta bir sinir sistemi olmadan bile şiir yazılabilir. Bir sözcük dağarcığı, biraz sözdizimi ve sözcüksel uyum ile ölçüye dair birkaç kural bir bilgisayara yüklenebilir; bilgisayar da sürrealist olsa bile oldukça 'esinlenmiş' dizeler yazmaya koyulabilir. Fakat bu, iki serebral yarıküresi ve sinir sistemi olan bizlerin zaten yaptığı şeyin basit bir kopyasıdır. Bilgisayarlar veya insanlar gerçekten de hiçbir kalıntı bikameral esin olmaksızın şiir yazabilirler. Ancak bunu yaptıklarında, tarihin derinliklerindeki daha eski ve daha hakiki bir şiir sanatını taklit ederler. Şiir insanlıkta bir kez başladıktan sonra, üretimi için aynı araçlara ihtiyaç duymaz. Bikameral zihnin ilahi söyleyişi olarak başlamıştır. Ve bugün bile sonsuz mimesisleri aracılığıyla büyük şiir, nasıl üretilirse üretilsin, dinleyici için o bütünüyle öteki olma niteliğini, bir zamanlar tanrılarla olan ilişkimiz olan o diksiyonu ve mesajı, o teselliyi ve esini hâlâ korur.
***
<!-- UNIT 040 | HEADING | Başlık: ### Thamyris Üzerine Bir Vaaz -->

### Thamyris Üzerine Bir Vaaz
***
Şiirin biyolojisine dair bu oldukça kaba önerileri, Thamyris'in gerçek trajedisi üzerine bazı vaaz duygularıyla sonlandırmak istiyorum. Kendisi İlyada'da (2:594-600) şiirinde Musa'ları fethedeceğini ve denetleyeceğini böbürlenerek söyleyen bir şairdi. Bilince geçişte ölüp giden tanrılar, daha önce söylediğim gibi, kıskanç tanrılardır. Ve Kutsal Dokuzlar da istisna değildir. Thamyris'in bu cüretkar tutkusuna öfkelendiler. Onu sakat bıraktılar (muhtemelen sol tarafında bir felç), şiirsel ifadeden sonsuza dek mahrum ettiler ve lir çalma yetisini ona unutturdular. Elbette bir Thamyris'in gerçekten var olup olmadığını ya da bu hikayeyle tam olarak hangi gerçekliğe işaret edildiğini bilmiyoruz. Fakat bunun İlyada'ya sonradan yapılan eklemeler arasında olduğunu ve metne girişinin, bikameral zihnin çöküşünde sanatsal ifadede yarıküre işbirliğindeki güçlüklere işaret edebileceğini öne sürüyorum. Thamyris meseli, esinimizde bilinci kaybetme ve ardından bu kaybın bilincine vardığımızda o esini kaybetme duygusunun bizim için anlatımlaştırılması olabilir. Bilinç tanrıları taklit eder ve kıskanç bir bilinçtir; önünde eylemin başka hiçbir yöneticisine tahammül etmez.
***
Daha genç olduğum zamanları, en azından yirmili yaşlarım boyunca, ormanda veya kumsalda yürürken ya da tepelere tırmanırken veya yalnız olunan hemen her durumda, kafamın içinde apaçık güzellikte doğaçlama senfoniler duyduğumun birdenbire oldukça sık bilincine vardığımı hatırlarım. Fakat bu olgunun bilincine vardığım anda, tek bir ölçü bile beklemeden müzik yok olurdu. Onu geri çağırmak için çabalardım. Fakat orada hiçbir şey olmazdı. Derinleşen bir sessizlikten başka hiçbir şey. Müzik şüphesiz sağ yarıküremde bestelendiği ve bir şekilde yarı-sanrı olarak işitildiği için ve sözel ifadeleriyle analog 'Ben'im en azından o anda muhtemelen daha ziyade sol yarıküre işlevi olduğundan, bu karşıtlığın çok kaba hatlarıyla Thamyris hikayesinin arkasındaki duruma benzediğini öne sürüyorum. 'Ben' çok fazla çabaladı. Sol tarafımda bir inme yok. Fakat artık müziğimi duymuyorum. Onu bir daha duyabileceğimi de sanmıyorum. Modern şair de benzer bir çıkmazdadır. Bir zamanlar edebi diller ve arkaik söyleyiş, gerçek şiirin bahsetmesi gereken o ötekilik ve ihtişamda bir şekilde onun cesur yardımına koşardı. Fakat geri döndürülemez doğalcılığın aşındırıcı dalgaları, Musa'ları sağ yarıkürenin gecesine doğru daha da uzağa sürükledi. Yine de bir şekilde, yetke arayışımız içinde çaresizce de olsa, "kavranamamış bir esinin esrar rahipleri" olarak kalırız. Ve esin, kavranmaya çalışıldıkça kaçar; ta ki belki de orada hiç bulunmamış gibi olana dek. Yeterince inanmıyoruz. Bilişsel buyruk çözülüyor. Tarih, parmağını Musa'ların dudaklarına özenle koyuyor. Bikameral zihin suskun. Ve mademki
***
<!-- UNIT 043 | HEADING | Başlık: Yaklaşılan tanrı havaya karışı -->

Yaklaşılan tanrı havaya karışıp dağılır,
***
<!-- UNIT 044 | HEADING | Başlık: Öyleyse bir mucizeyle hayal et -->

Öyleyse bir mucizeyle hayal et benimle,
***
<!-- UNIT 045 | HEADING | Başlık: (Tanrıların verdiklerinin olma -->

(Tanrıların verdiklerinin olması gerektiği gibi, müphem armağanlar)
***
<!-- UNIT 046 | HEADING | Başlık: Asla orada olamayacak olanı, -->

Asla orada olamayacak olanı,
***
Ve öğren bir üslubu bir umutsuzluktan.
***
<!-- UNIT 048 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Strabon, *Geographika*, 9.3.5; veya Loeb baskısında H. L. Jones çevirisi, s. 353. Bu gözlem yaklaşık MS 30 yılında yapılmıştır. Plutarkhos'un MS ikinci yüzyılda kahinin ham peygamberce taşkınlığının her zaman esinlenmiş prophetes'ler tarafından vezne dökülmesi gerektiği yönündeki gelişigüzel iması, kahinliklerin kendisinden gelen tüm önceki yazılara ve kanıtlara aykırıdır. Bkz. Loeb baskısı *Moralia* Cilt 5'teki Delphoi Kahinlikleri. Plutarkhos'un yemek sonrası sohbet kabilinden olan bu dağınık metnini ne kadar ciddiye almamız gerektiğinden emin değilim.
***
<!-- UNIT 049 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Tacitus, *Annales*, 2:54; veya Loeb baskısında John Jackson çevirisi, s. 471.
***
<!-- UNIT 050 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Çölde Sayım 10:35, 36. İbranicedeki bu dizelerin şiir başlığı altına girdiğine dair kaynağım Alfred Guillaume, *Prophecy and Divination among the Hebrews and Other Semites* (New York: Harper, 1938), s. 244'tür.
***
<!-- UNIT 051 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Guillaume, s. 245.
***
<!-- UNIT 052 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] Örneğin bu yüzyılın başında Çin'de ele geçirilmiş bir kadın, saatler boyunca irticalen şiirler söylerdi: "Söylediği her şey ölçülü şiirdi ve değişmeyen bir ezgiyle terennüm ediliyordu... hızlı, mükemmelen tekdüze ve uzun süre devam eden bu söyleyişler bize asla taklit edilemez ya da önceden tasarlanamaz gibi görünüyordu." J. L. Nevius, *Demon Possession and Allied Themes*, s. 37 vd.
***
<!-- UNIT 053 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] İlyada'nın yeni ve sözdizimsel olarak güçlü çevirisi sabırsızlıkla beklenen Thomas Day, epik Yunancayı olması gerektiği gibi bana ilk kez okuyan ya da daha doğrusu şarkı gibi söyleyen kişiydi. Buradaki kuram için bkz. W. B. Stanford, *The Sound of Greek* (Berkeley: University of California Press, 1967) ve arka kapağa yerleştirilen plağı dinleyiniz.
***
<!-- UNIT 054 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] H. W. Gordon ve J. E. Bogen, "Hemispheric Lateralization of Singing after Intracarotid Sodium Ammo-barbitol," *Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry*, 1974, 37:727-739.
***
<!-- UNIT 055 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] H. W. Gordon, "Auditory Specialization of Right and Left Hemispheres," M. Kinsbourne ve W. Lynn Smith, der., *Hemispheric Disconnections and Cerebral Function* (Springfield: Thomas, 1974), s. 126-136.
***
<!-- UNIT 056 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Charles W. Burklund, "Cerebral Hemisphere Function in the Human," W. L. Smith, der., *Drug, Development and Cerebral Function* (Springfield: Thomas, 1972), s. 22.
***
<!-- UNIT 057 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] Bu, Boston Çocuk Hastanesinden Martin Gardiner'ın ilginç yeni çalışmasıdır, kişisel iletişim. S. Harnad, R. Doty, L. Goldstein, J. Jaynes ve G. Krauthammer, der., *Lateralization in the Nervous System* (New York: Academic Press, 1976) içinde "EEG Indicators of Lateralization in Human Infants" başlığıyla yayınlanacaktır.
***
<!-- UNIT 058 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] Deney Vivaldi konçertolarıyla yapılmıştır: Doreen Kimura, "Functional Asymmetry of the Brain in Dichotic Listening," *Cortex*, 1967, 3:163-178. Fakat eğitimleri müziğin her iki yarıkürede temsil edilmesine yol açmış müzisyenler için bunun geçerli olmadığına dair kanıtlar vardır. Bu durum ilk kez R. C. Oldfield tarafından keşfedilmiştir: "Handedness and the Nature of Dominance," Talk at Educational Testing Service, Princeton, Eylül 1969. Ayrıca bkz. Thomas G. Bever ve R. J. Chiarello, "Cerebral Dominance in Musicians and Non-Musicians," *Science*, 1974, Cilt 185, s. 137-139.
***
<!-- UNIT 059 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] D. Shankweiler, "Effects of Temporal-Lobe Damage on Perception of Dichotically Presented Melodies," *Journal of Comparative and Physiological Psychology*, 1966, 62:115-119.
***
<!-- UNIT 060 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] Bu konuda bkz. T. B. L. Webster, *From Mycenae to Homer* (London: Methuen, 1958), s. 271 vd.
***
<!-- UNIT 061 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] Platon, *Ion*, 534.
***
<!-- UNIT 062 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] Hesiodos, *Theogonia*, 60. dizede birlikte şarkı söylemek için kullanılan Yunanca ifade *homophronas*tır. Çağdaş sanrılarda koro halinde konuşan bir insan grubu gibi tınlayan kayıtlara rastlamadım. Musa'ların neden çoğul olduğu ilginç bir sorundur. Bkz. II.4, not 2.
***
<!-- UNIT 063 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] Hesiodos, *Theogonia*, H. G. Evelyn-White çevirisi, Loeb Classical Library. II.5'te öne sürdüğüm gibi bu Hesiodos'un *İşler ve Günler*'in yazarı olmadığını düşünmenin bir başka nedeni de yukarıdaki son ifadedir. Perses'e atfettiğim eser, yalnızca tanrılar hakkında "hem ilk hem son olarak" şarkı söyleme sözüne kesinlikle sadık kalmaz.
***
<!-- UNIT 064 | NOTE | Dipnot [17] -->

[17] Amos da tanrısıyla diyalog kurduğu için ele geçirilme halinde değildi. Bkz. Amos 7:5-8; 8:1-2. Bazı ifadelerimde okura Luka 2:8-14'ü hatırlatmaya çalışıyorum.
***
<!-- UNIT 065 | NOTE | Dipnot [18] -->

[18] Hesiodos, *Theogonia*, 26. dize.
***
<!-- UNIT 066 | NOTE | Dipnot [19] -->

[19] Bu sözcüğün tarihi için bkz. Eric A. Havelock, *Preface to Plato* (New York: Grosset & Dunlap, 1967), s. 57, not 22 ve Bölüm 2.
***
<!-- UNIT 067 | NOTE | Dipnot [20] -->

[20] *Kayıp Cennet*, 9:21-24.
***
<!-- UNIT 068 | NOTE | Dipnot [21] -->

[21] Percy Bysshe Shelley, "A Defence of Poetry," *The Portable Romantic Reader*, H. E. Hugo, der. (New York: Viking Press, 1957) içinde, s. 536.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: # KİTAP III, BÖLÜM 4: Hipnoz -->

# KİTAP III, BÖLÜM 4: Hipnoz
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: ### BÖLÜM 4 -->

### BÖLÜM 4
***
<!-- UNIT 003 | HEADING | Başlık: ### Hipnoz Sizden sirkeyi şamp -->

### Hipnoz Sizden sirkeyi şampanya gibi tatmanızı, kolunuza bir iğne batırdığımda haz duymanızı, karanlığa dik dik bakıp hayali bir ışığa karşı göz bebeklerinizi küçültmenizi ya da sıradan şartlarda inanmadığınız bir şeye, herhangi bir şeye iradi olarak ve gerçekten inanmanızı istesem, bu görevleri imkansız değilse bile son derece güç bulurdunuz. Fakat sizi önce hipnozun telkin süreçlerinden geçirirsem, bütün bunları hiçbir çaba harcamaksızın yalnızca benim istemem üzerine başarabilirsiniz.
***
<!-- UNIT 004 | HEADING | Başlık: Neden? Böylesi fazladan bir ol -->

Neden? Böylesi fazladan bir olanaklaşma nasıl var olabilir?
***
Şiirin tanıdıklığından hipnozun tuhaflığına geçtiğimizde çok farklı bir alana girdiğimiz hissedilir. Zira hipnoz, psikolojiyi oluşturan sorunlar ailesinin yüz karasıdır. İstenmeyen bir aykırılık gibi laboratuvarlara, panayırlara, kliniklere ve köy kahvelerine girip çıkar. Hiçbir zaman düzelip bilimsel kuramın daha sağlam nezaket kurallarına boyun eğmez. Nitekim onun varlık olasılığı bile, bir yanda bilinçli özdenetime dair doğrudan fikirlerimizin, diğer yanda kişiliğe dair bilimsel fikrimizin inkarı gibi görünür. Yine de bilinç ve onun kökenine dair herhangi bir kuramın, şayet sorumluluk sahibi olacaksa, bu sapkın davranışsal denetim türünün zorluğuyla yüzleşmesi gerektiği apaçık ortadadır. Açılış sorusuna yanıtımın gayet açık olduğunu düşünüyorum: Hipnoz bu fazladan olanaklaşmayı yaratabilir, çünkü davranış üzerinde bilinçle mümkün olandan daha mutlak bir denetime izin veren genel bikameral paradigmayı devreye sokar.
***
Bu bölümde, mevcut kuram dışında hiçbir kuramın bu temel sorunu anlamlandıramadığını savunacak kadar ileri gideceğim. Zira çağdaş zihniyetimiz, çoğu insanın varsaydığı gibi memelilerin evriminde veya daha öncesinde bir yerlerde gelişmiş değişmez, genetik olarak belirlenmiş bir özellikse, hipnozdaki gibi nasıl bu denli değiştirilebilir? Üstelik bu değişim yalnızca bir başka insanın oldukça gülünç bazı uygulamalarıyla nasıl gerçekleşebilir? Ancak genetik hipotezi reddedip bilinci, davranışsal denetimin daha önceki ve daha otoriter bir türünün kalıntı zemini üzerinde öğrenilmiş kültürel bir yeti olarak ele aldığımızda, zihindeki bu tür değişimler düzenli görünmeye başlayabilir. Bu bölümün merkezi yapısı, hipnozun bikameral paradigmanın dört boyutuna ne denli iyi uyduğunu göstermek olacaktır. Ancak bunu yapmadan önce, hipnozun en başta nasıl başladığına dair son derece önemli bir özelliği netleştirmek istiyorum. Bu, I.2 ve II.5'te vurguladığım şeydir: Yeni zihniyet yaratmada metaforun üretici gücü.
***
<!-- UNIT 007 | HEADING | Başlık: ### Newtoncu Kuvvetlerin Paraf -->

### Newtoncu Kuvvetlerin Parafrılanları
***
Hipnoz da tıpkı bilinç gibi tarihin belirli bir anında, birkaç yeni metaforun parafrılanlarında başlar. Bu metaforların ilki, Sir Isaac Newton'un evrensel kütleçekim yasalarını keşfetmesini ve bunları Ay'ın çekimi altındaki okyanus gelgitlerini açıklamak için kullanmasını izledi. İnsanlar arasındaki gizemli çekimler, etkiler ve denetimler bu kez Newtoncu kütleçekim etkileriyle karşılaştırıldı. Ve bu karşılaştırma, Newton'un kütleçekiminin özel bir örneği olduğu, tüm canlı ve maddi cisimler arasında hayvansal kütleçekim adı verilebilecek çekim gelgitleri bulunduğu yönünde yeni (ve gülünç) bir hipotezle sonuçlandı. [1]
***
Tüm bunlar, her şeyi başlatan ve Newton'un çılgın bir hayranı olan Anton Mesmer'in romantik ve bulanık yazılarında son derece açıktır. Ardından bir başka metafor, daha doğrusu iki metafor geldi. Kütleçekimsel çekim manyetik çekime benzer. Dolayısıyla (Mesmer'in retorik düşüncesinde) üçüncü bir şeye benzeyen iki şey birbirine de benzediği için, hayvansal kütleçekim manyetik çekim gibidir ve böylece adı hayvansal manyetizmaya dönüşür.
***
Artık kuram nihayet bilimsel bir yolla test edilebilirdi. Göksel kütleçekime benzer biçimde canlıların içinde ve arasında bu titreşimli manyetik gelgitlerin varlığını kanıtlamak için Mesmer, çeşitli histerik hastalara mıknatıslar uyguladı; hatta manyetizma daha iyi işlesin diye hastalara önceden demir içeren ilaçlar bile içirdi. Ve işe yaradı! Dönemin bilgisiyle sonuca şüpheyle bakılamazdı. Mıknatıslar konvülsif krizlere yol açtı; Mesmer'in deyişiyle vücutta "yapay bir cezir ve med" yarattı ve manyetik çekimiyle "sinirsel sıvıların karışık hareketinin eşitsiz dağılımını" düzelterek bir "sinir uyumu" üretti. Kişiler arasında gezegenleri yörüngelerinde tutan kuvvetler kadar kudretli kuvvet akışları bulunduğunu 'kanıtlamıştı'. Elbette herhangi bir manyetizmaya dair hiçbir şey kanıtlamış değildi. Sir James Braid'in daha sonra uyku mecazanından hareketle hipnoz adını vereceği şeyi keşfetmişti. Tedaviler etkiliydi, çünkü egzotik kuramını hastalarına güçlü bir inançla açıklamıştı. Mıknatısların uygulanması sırasındaki şiddetli nöbetler ve tuhaf duyu burulmaları, tamamen bu şeylerin gerçekleşeceğine dair bilişsel bir buyruktan kaynaklanıyordu; nitekim gerçekleşti ve mıknatısların çalıştığına ve bir tedavi sağlayabileceğine dair kendi kendini besleyen ve tırmanan bir tür 'kanıt' oluşturdu. Burada hatırlamalıyız ki, tıpkı antik Asur'da şans kavramı bulunmadığı için kura çekiminin tanrılarca denetlenmek 'zorunda' olması gibi, on sekizinci yüzyılda da telkin kavramı yoktu ve sonucun mıknatıslardan kaynaklanması gerekiyordu.
***
Ardından yalnızca mıknatısların değil, bir mıknatısın dokundurulduğu fincanların, ekmeğin, tahtanın, insanların ve hayvanların da etkili olduğu anlaşılınca (yanlış inançlar birbirini nasıl da doğurur!), bütün mesele bir başka metafora (bu dördüncüsüdür) sıçradı: Benjamin Franklin'in uçurtmasıyla birlikte o dönemde üzerinde çok çalışılan statik elektrik metaforu. Böylece Mesmer, tıpkı statik elektrik gibi sayılamayacak kadar çok nesneye aktarılabilecek bir "manyetik madde" bulunduğunu düşündü. İnsanlar, özellikle de Mesmer'in bizzat kendisi, manyetizmayı depolayabilir ve soğurabilirdi. Kürkle ovulan bir karbon çubuğun statik elektrik üretmesi gibi, hastalar da Mesmer tarafından sıvazlanmalıydı. Artık gerçek mıknatısları bir kenara bırakıp kendi hayvansal manyetizmasını kullanabilirdi. Hastalarının bedenlerini sanki birer karbon çubuğuymuş gibi sıvazlayarak ya da üzerlerinde paslar yaparak aynı sonuçları elde etti: kasılmalar, tuhaf duyumların kıvrılan burguları ve daha sonraları histerik hastalıklar olarak adlandırılan rahatsızlıkların tedavisi.
***
Şimdi burada, bu metaforlar nedeniyle ilgili kişilerde meydana gelen ve parafrılanik değişimler diyebileceğimiz süreçleri fark etmek ve anlamak kritik önem taşır. Hatırlanacağı üzere parafrılan, bir mecazanın çağrışımlarının ya da parafranlarının bir mecazılana yansıtılmasıdır. Buradaki mecazılan, insanlar arasındaki etkilerdir. Mecazanlar, yani bu etkilerin benzetildiği şeyler ise kütleçekiminin, manyetizmanın ve elektriğin amansız kuvvetleridir. Ve onların gök cisimleri arasındaki mutlak zorunluluklara, Leyden şişesi yığınlarından gelen durdurulamaz akımlara ya da karşı konulamaz okyanussal manyetizma gelgitlerine ait parafranları; tüm bunlar kişilerarası ilişkilerin mecazılanına geri yansıtılarak onları fiilen değiştirdi, ilgili kişilerin psikolojik doğasını dönüştürdü, onları hekimin bedenindeki 'manyetik sıvılardan' veya bu sıvıları ondan 'soğurmuş' nesnelerden yayılan denetlenemez bir denetim denizine daldırdı.
***
Mesmer'in keşfettiği şeyin; uygun bir mekan, çocuklukta özel bir eğitim, çevreleyen bir inanç sistemi ve geri kalanımızdan yalıtım sağlandığında, belki de sıradan bilince dayanmayan, enerji ve karşı konulmaz denetim metaforlarının bilincin bazı işlevlerini üstlendiği bir toplum olarak kendi varlığını sürdürebilecek farklı türde bir zihniyet olduğunu düşünmek en azından akla yatkındır. Bu nasıl mümkün olabilir? Daha önce belirttiğim gibi, Mesmer'in genel bikameral paradigma adını verdiğim o nörolojik örüntüyü dört boyutuyla (kolektif bilişsel buyruk, telkin, trans ve arkaik yetkeleme) devreye sokmanın yeni bir yoluna acemice tökezlediğini düşünüyorum. Bunları sırasıyla ele alacağım.
***
<!-- UNIT 014 | HEADING | Başlık: ### Hipnotik İnsanın Değişen D -->

### Hipnotik İnsanın Değişen Doğası
***
Hipnoz fenomeninin kolektif bir bilişsel buyruğun ya da grup inanç sisteminin denetimi altında olduğu, tarihteki sürekli değişimiyle açıkça kanıtlanır. Hipnoza ilişkin inançlar değiştikçe onun bizzat doğası da değişti. Mesmer'den birkaç on yıl sonra denekler artık tuhaf duyumlarla kıvranıp nöbetler geçirmiyordu. Bunun yerine trans durumları sırasında kendiliğinden konuşmaya ve sorulara yanıt vermeye başladılar. Daha önce buna benzer hiçbir şey olmamıştı. Ardından on dokuzuncu yüzyılın başlarında hastalar trans sırasında ne olup bittiğini kendiliğinden unutmaya başladılar; [2] bu da daha önce hiç bildirilmeyen bir şeydi. 1825 civarında, bilinmeyen bir nedenle hipnoz altındaki kişiler kendi hastalıklarına kendiliğinden teşhis koymaya başladılar. Yüzyılın ortasında, kafatasının biçiminin zihinsel yetileri gösterdiği yönündeki yanılgı olan frenoloji öylesine popüler oldu ki bir süreliğine hipnozu fiilen yuttu. Hipnoz sırasında kafatasında frenolojik bir alanın üzerine yapılan baskı, deneğin o alan tarafından denetlenen yetiyi ifade etmesine yol açıyordu (evet, bu gerçekten oldu); daha önce veya o günden sonra asla görülmemiş bir fenomendi bu. Beynin sözde "hürmet"ten sorumlu kısmının üzerindeki kafa derisine basıldığında, hipnotize edilmiş denek dizlerinin üzerine çöküp dua ediyordu! [3] Böyleydi, çünkü öyle olduğuna inanılıyordu.
***
Biraz sonra, döneminin en büyük psikiyatristi Charcot, Salpêtrière'deki kalabalık mesleki dinleyici kitlelerine hipnozun yine bambaşka bir şey olduğunu kanıtladı! Artık birbirini izleyen üç aşaması vardı: katalepsi, letarji ve somnambulizm. Bu "fiziksel durumlar" kasların manipüle edilmesiyle, çeşitli basınçlarla ya da başın tepesinin ovulmasıyla birinden diğerine geçirilebiliyordu. Hatta başın Broca alanı üzerindeki kısmını ovmak afazi üretiyordu! Ve ardından Charcot'nun bulgularını kontrol etmek üzere Salpêtrière'e gelen Binet, Mesmer'in mıknatıslarına dönerek ve daha da tuhaf davranışlar keşfederek sorunu derhal karmaşıklaştırdı. [4] Hipnotize edilmiş bir kişinin bedeninin bir tarafına ya da diğer tarafına mıknatıslar yerleştirerek; algıları, histerik felçleri, sözde sanrıları ve hareketleri sanki bu fenomenler demir tozlarıymışçasına bir taraftan diğerine aktarabiliyordu. Bu absürt sonuçların hiçbiri daha önce veya sonra asla bulunmadı.
***
Mesele yalnızca operatörün (Mesmer, Charcot veya kim olursa olsun) uysal hastaya hipnozun ne olduğuna inandığını telkin etmesi değildir. Daha ziyade, içinde çalıştığı grubun bünyesinde fenomenin ne olarak 'bilindiğine' dair bilişsel bir buyruk geliştirilmişti. O halde böylesi tarihsel değişimler, hipnozun belirli uyaranlara verilen sabit bir tepki olmadığını, belirli bir çağın beklentileri ve önyargıları gibi değiştiğini açıkça gösterir.
***
Tarihte apaçık olan şey, daha deneysel olarak denetlenen bir biçimde de gösterilebilir. Deneklere önceden bu tür tezahürlerin hipnozda beklendiği, yani meselenin kolektif bilişsel buyruğunun bir parçası olduğu bildirilerek, hipnozun daha önce hiç duyulmamış belirtileri bulunabilir. Örneğin, bir psikolojiye giriş sınıfına hipnoz altındayken deneğin baskın elini hareket ettiremediği gelişigüzel söylenmişti. Bu durum hiçbir çağda hipnozda gerçekleşmemişti. Bir yalandı. Buna rağmen sınıf üyeleri daha sonra hipnotize edildiğinde, çoğunluk hiçbir yönlendirme veya ilave telkin olmaksızın baskın elini hareket ettiremedi. Bu tür çalışmalardan hareketle, hipnotize edilmiş deneğin hipnozitörün beklediğini düşündüğü fenomenleri sergilediği yönündeki hipnotik durumun "talep özellikleri" [demand characteristics] kavramı doğdu. [5] Ancak bu kavram durumu çok fazla kişisel olarak ifade eder. Bu daha ziyade deneğin hipnozun ne olduğunu düşünmesidir. Ve bu şekilde ele alındığında bu tür "talep özellikleri", kolektif bilişsel buyruk adını verdiğim şeyle tamamen aynı niteliktedir.
***
Kolektif buyruğun gücünü görmenin bir başka yolu da kalabalıklarca pekiştirilmesini gözlemlemektir. Tıpkı dini duygu ve inancın kiliselerdeki kalabalıklarla ya da kahinlik merkezlerinde onlara katılan insan yığınlarıyla güçlenmesi gibi, tiyatrolarda da hipnoz öyle güçlenir. Salonu tıklım tıklım dolduran, hipnozun kolektif buyruğunu ya da beklentisini pekiştiren bir seyirci kitlesine sahip sahne hipnozitörlerinin, laboratuvar veya kliniğin yalıtılmışlığında bulunanlardan çok daha egzotik hipnotik fenomenler üretebildikleri iyi bilinir.
***
<!-- UNIT 020 | HEADING | Başlık: ### Telkin [İndüksiyon] -->

### Telkin [İndüksiyon]
***
İkinci olarak, hipnozda bir telkin sürecinin yeri aşikardır. [6] Ve üzerinde pek az yoruma ihtiyaç duyar. Çağdaş uygulamadaki tekniklerin çeşitliliği muazzamdır, ancak hepsi önceki bölümlerde incelediğimiz kahinlikler için telkin süreçlerine veya bir telestike ile bir katochos arasındaki ilişkiye benzer şekilde bilincin aynı biçimde daralmasını paylaşır. Denek oturuyor, ayakta duruyor ya da uzanıyor olabilir; sıvazlanabilir veya sıvazlanmayabilir; gözlerinin içine dik dik bakılabilir ya da bakılmayabilir; küçük bir ışığa, aleve ya da mücevhere, belki de duvardaki bir raptiyeye veya kenetlenmiş kendi ellerinin başparmak tırnağına bakması istenebilir ya da istenmeyebilir — yüzlerce çeşitleme vardır. Fakat operatör her zaman deneğin dikkatini kendi sesine hapsetmeye çalışır. "Tüm duyduğunuz benim sesim ve giderek daha fazla uykunuz geliyor vb." yaygın bir kalıptır; denek hipnotize edilmişse operatör yapamayacağını söylediğinde örneğin kenetlenmiş ellerini açamaz hale gelene ya da operatör öyle telkin ettiğinde gevşemiş kolunu kıpırdatamaz veya telkin edilirse adını hatırlayamaz hale gelene kadar tekrarlanır. Bu tür basit telkinler, sıklıkla başlangıç evrelerinde hipnozun başarısının göstergeleri olarak kullanılır.
***
Denek bilincini bu şekilde daraltmayı başaramazsa, durumu bir bütün olarak unutamazsa, oda ve operatörle olan ilişkisi gibi diğer unsurlara dair bir bilinç durumunda kalırsa, analog 'Ben'iyle hâlâ anlatımlaştırma yapıyorsa ya da metafor 'ben'inin hipnotize edilişini 'görüyorsa', hipnoz başarısız olacaktır. Ancak bu tür deneklerle tekrarlanan girişimler çoğunlukla başarılı olur; bu da hipnotik telkinde bilincin "daralmasının" kısmen öğrenilmiş bir yetenek olduğunu gösterir; eklemeliyim ki, genel bikameral paradigma adını verdiğim aptik yapı temelinde öğrenilmiş bir yetenektir. Bir katochos'un sanrısal bir transa girme kolaylığının pratikle arttığını daha önce gördüğümüz gibi hipnozda da durum böyledir: En yatkın olanlarda bile telkinin süresi ve içeriği tekrarlanan seanslarla köklü biçimde azaltılabilir.
***
<!-- UNIT 023 | HEADING | Başlık: ### Trans ve Paralojik Uyum -->

### Trans ve Paralojik Uyum
***
Üçüncü olarak, hipnotik trans tam da bu adla anılır. Elbette bikameral zihnin diğer kalıntılarında yaşanan trans türünden genellikle farklıdır. Bireyler kahinliklerin ya da medyumların translarında olduğu gibi gerçek işitsel sanrılara sahip olmazlar. Paradigmadaki o konumu operatör devralır. Fakat normal bilincin önce azalması, ardından da yok olması aynıdır. Anlatımlaştırma şiddetle kısıtlanır. Analog 'Ben' az çok silinir. Hipnotize edilmiş denek öznel bir dünyada yaşamaz. Bizim gibi iç gözlem yapmaz, hipnotize edildiğini bilmez ve hipnozda olmadığı durumdaki gibi sürekli kendini denetlemez. Son zamanlarda trans hakkında konuşurken neredeyse istisnasız olarak suya dalma metaforu kullanılır. Böylece "dibine inmekten" ve "derin" veya "yüzeysel" translardan söz edilir. Hipnozitör sıklıkla deneğe "daha da derine, daha da derine" indiğini söyler. Dalma mecazanı olmasaydı, özellikle post-hipnotik amnezi açısından tüm fenomenin farklı olması gerçekten mümkündür. Farklı görsel ve dokunsal alanlarıyla suyun yüzeyinin üstü ve altı parafranları, duruma bağlı belleğe benzer bir tür iki-dünyalılık yaratıyor olabilir. Ve on dokuzuncu yüzyılın başlarında kendiliğinden post-hipnotik amnezinin aniden ortaya çıkışı, kütleçekim metaforlarından dalma metaforlarına bu geçişten kaynaklanıyor olabilir. Başka bir deyişle, kendiliğinden post-hipnotik amnezi, dalma metaforunun bir parafrılanı olmuş olabilir. (Böylesi kendiliğinden amnezinin günümüzde hipnotik fenomenlerden kaybolduğunu belirtmek ilginçtir. Muhtemelen hipnoz o denli tanıdık hale gelmiştir ki kendi başına bir nesneye dönüşmüş, metaforik temeli kullanıldıkça aşınmış ve parafrılanlarının gücü azalmıştır.)
***
En ilginç fenomenlerin ortaya çıkarılabildiği anlar transın "daha derin" evreleridir. Bunlar herhangi bir zihin kuramının açıklaması gereken son derece önemli konulardır. Aksi telkin edilmedikçe denek operatörün sesi dışındaki her şeye 'sağırdır'; diğer insanları 'işitmez'. Acı 'engellenebilir' veya normalin üzerine çıkarılabilir. Duyu deneyimi de öyle. Duygular telkinle tamamen yapılandırılabilir: Komik bir fıkra dinlemek üzere olduğu söylenen denek, "çimen yeşildir" sözüne kahkahalarla gülecektir. Denek, operatörün telkiniyle normal durumdakinden daha iyi biçimde belirli otomatik tepkileri bir şekilde denetleyebilir. Kimlik duygusu kökten değiştirilebilir. Bir hayvanmış, yaşlı bir adammış ya da çocukmuş gibi davranması sağlanabilir.
***
Ancak bu, bir öyle-değildir'in bastırıldığı bir mış-gibi'dir. Hipnozdaki bazı aşırılık yanlıları, transta bir deneğe artık yalnızca beş veya altı yaşında olduğu söylendiğinde, çocukluğun o yaşına gerçek bir gerilemenin meydana geldiğini iddia etmişlerdir. Bu açıkça yanlıştır. Bir örnek aktarayım: Denek Almanya'da doğmuş ve ailesiyle birlikte yaklaşık sekiz yaşındayken İngilizce konuşulan bir ülkeye göç etmiş, o sırada İngilizce öğrenip Almancasının çoğunu unutmuştu. Operatör 'derin' hipnoz altında ona henüz altı yaşında olduğunu telkin ettiğinde, çocukça her türlü tavrı sergiledi, hatta kara tahtaya çocuksu harflerle yazılar yazdı. İngilizce anlayıp anlamadığı İngilizce olarak sorulduğunda, çocuksu bir dille İngilizce olarak İngilizce anlamadığını ve konuşamadığını, yalnızca Almanca bildiğini açıkladı! Hatta kara tahtaya İngilizce olarak tek kelime İngilizce anlamadığını yazdı! [7] Dolayısıyla fenomen oyunculuk gibidir, gerçek bir regresyon [gerileme] değildir. Operatöre ve onun beklentilerine yönelik, bikameral bir insanın bir tanrıya itaatine benzeyen eleştirel olmayan ve mantıksız bir itaattir.
***
Hipnoz hakkında, en iyi modern ders kitaplarında bile yapılan bir diğer yaygın hata, operatörün gerçek sanrılar üretebileceğini varsaymaktır. Kendi yayınlanmamış bazı gözlemlerim bunun aksini gösterir. Bir denek derin hipnozdayken, ona var olmayan bir vazo verme hareketini yaptım ve masadaki var olmayan çiçekleri vazoya koymasını, her birinin rengini yüksek sesle söylemesini istedim. Bu kolayca yapıldı. Bir oyundu. Fakat ona var olmayan bir kitap vermek, onu elinde tutmasını, birinci sayfayı açıp okumaya başlamasını istemek farklı bir meseleydi. Çoğumuzun sahip olduğundan daha fazla yaratıcılık olmaksızın bunun rolü yapılamazdı. Denek böyle bir kitabı tutma hareketlerini hevesle yerine getiriyor, klişe bir ilk ifadeyi veya muhtemelen bir cümleyi kekeleyerek söyleyebiliyor, fakat ardından yazının bulanık olduğundan, okunmasının çok güç olduğundan şikayet ediyor ya da benzer bir rasyonalizasyona başvuruyordu. Veya boş bir kağıt parçası üzerindeki (var olmayan) bir resmi tarif etmesi istendiğinde denek, ne gördüğüne dair sorularla dürtüklendiğinde yalnızca kısa yanıtlar vererek tereddütlü konuşuyordu. Bu gerçek bir sanrı olsaydı, gözleri kağıt üzerinde gezinirdi ve şizofrenlerin görsel sanrılarını tarif ettikleri gibi tam bir tarif basit bir mesele olurdu. Beklenebileceği gibi burada büyük bireysel farklılıklar vardı, ancak davranış, gerçek sanrıların deneyimlendiği zahmetsiz verilişten ziyade mış-gibi yapılan tereddütlü bir rol üstlenmeyle çok daha tutarlıdır. Bu nokta bir başka deneyle daha ortaya konur: Hipnotize edilmiş bir kişiye odanın karşısına yürümesi söylenir, yoluna bir sandalye yerleştirilir ve orada sandalye olmadığı telkin edilirse, sandalyeyi yok sayacak bir sanrı görmez. Yalnızca etrafından dolaşır. Onu fark etmemiş gibi davranır — ki elbette fark etmiştir, zira etrafından dolaşmıştır. Burada ilginç olan şudur: Hipnoz altında olmayan deneklerden bu özel durumda hipnozu taklit etmeleri istendiğinde, dosdoğru sandalyeye çarparlar; [8] çünkü hipnozun algıları fiilen değiştirdiği yönündeki hatalı görüşle tutarlı olmaya çalışmaktadırlar.
***
Bu farkı belirtmek üzere öne sürülen trans mantığı [trance logic] kavramının önemi buradan gelir. [9] Bu yalnızca saçma mantıksal çelişkilere verilen kayıtsız tepkidir. Fakat gerçekte hiçbir tür mantık olmadığı gibi, salt bir trans fenomeni de değildir. Daha ziyade sözel olarak dolayımlanan gerçekliğe paralojik uyum olarak tanımlamayı tercih edeceğim durumdur. Paralojiktir, çünkü mantık kuralları (hatırlayacağımız üzere bunlar zihnin işleyiş biçimi değil, doğruluğun dışsal bir standardıdır), somut olarak doğru olmayan gerçeklik savlarına uymak adına bir kenara bırakılır. Çağdaş dini litanyalardan kabile toplumlarının çeşitli batıl inançlarına kadar insanlık durumunun her yerinde rastlanan bir davranış türüdür. Fakat hipnozun zihinsel durumunda özellikle belirgindir ve onun merkezi bir özelliğidir. Bir deneğin orada olmadığı söylenen bir sandalyeye çarpmak (mantıksal uyum) yerine etrafından dolaşması ve eylemlerinde mantıksız hiçbir şey bulmaması paralojik uyumdur. Bir deneğin İngilizce bilmediğini İngilizce olarak söylemesi ve bunu söylüyor hiçbir gariplik bulmaması paralojik uyumdur. Alman deneğimiz hipnozu taklit ediyor olsaydı, yalnızca hatırlayabildiği Almancayla konuşarak veya dilsiz kalarak mantıksal uyum gösterirdi.
***
Bir deneğin aynı kişinin aynı anda iki yerde bulunduğunu kabul edebilmesi paralojik uyumdur. Hipnotize edilmiş bir deneğe X kişisinin Y kişisi olduğu söylenirse, buna göre davranacaktır. Ardından gerçek Y kişisi odaya girdiğinde denek her ikisinin de Y kişisi olduğunu mükemmelen kabul edilebilir bulur. Bu, günümüzde bikameral zihnin bir başka kalıntısı olan şizofrenide bulunan paralojik uyuma benzer. Bir koğuştaki iki hasta, hiçbir mantıksızlık duygusu hissetmeksizin aynı önemli ya da ilahi kişi olduklarına inanabilirler. [10] Benzer bir paralojik uyumun bikameral çağın bizzat kendisinde de belirgin olduğunu öne sürüyorum; tıpkı hareketsiz putlara canlı ve yemek yiyen varlıklar muamelesi yapılması veya aynı tanrının aynı anda birkaç yerde bulunması ya da piramitlerde aynı tanrı-kralın mücevher gözlü suretlerinin yan yana bulunması gibi. Tıpkı bikameral bir insan gibi, hipnotize edilmiş denek de davranışlarındaki hiçbir tuhaflığı ve tutarsızlığı fark etmez. Çelişkileri 'göremez', çünkü tamamen bilinçli bir biçimde iç gözlem yapamaz.
***
Transta zaman duygusu da, bikameral zihinde olduğunu gördüğümüz gibi azalır. Bu durum özellikle post-hipnotik amnezide belirgindir. Bizler normal durumlarımızda, anıların ardışıklığı için bir zemin olarak bilinçli zamanın uzamsallaştırılmış ardışıklığını kullanırız. Kahvaltıdan beri ne yaptığımız sorulduğunda, yaygın biçimde "zaman-etiketli" diyebileceğimiz bir olaylar dizisini anlatımlaştırırız. Fakat hipnotik transta olan denek, tıpkı şizofren hasta veya bikameral insan gibi, olayların zaman-etiketlenebileceği böylesi bir zaman şemasına sahip değildir. Uzamsallaştırılmış zamanın öncesi ve sonrası eksiktir. Post-hipnotik amnezideki bir denek tarafından transtan hatırlanabilen olaylar, normal hatırlamadaki gibi uzamsallaştırılmış zamandan ziyade benlikten ipucu alan belirsiz yalıtılmış parçalardır. Amnezik denekler hiçbir ayrıntı veya sıralama olmaksızın, bana Hammurabi veya Akhilleus'u hatırlatan bir biçimde ancak "Ellerimi kenetledim, bir sandalyede oturdum," diyebilirler. [11] Çağdaş hipnotik denekte belirgin biçimde farklı olan şey ise operatörün telkiniyle anlatımlaştırılmış sıralı anıların sıklıkla deneğe geri getirilebilmesidir; bu da transın dışındaki bilinç tarafından bir tür paralel işlemleme yapıldığını gösterir. Böylesi olgular hipnotik transı büyüleyici bir karmaşıklık haline getirir. Paralel işlemleme! Bir denek bir şeyi yapıp söylerken, beyni durumunu en az iki farklı yolla işler; biri diğerinden daha kapsayıcıdır. Bu sonuç, "gizli gözlemci" adı verilen yakın tarihli keşifle daha da çarpıcı biçimde gösterilebilir. Elini bir dakika boyunca buz gibi su dolu bir kovada tuttuğunda (gerçekten acı verici ama zararsız bir deneyim!) hiçbir şey hissetmeyeceği telkininden sonra hipnotize edilmiş bir denek, hiçbir rahatsızlık göstermeyebilir ve hiçbir şey hissetmediğini söyleyebilir; fakat daha önce yalnızca ve sadece operatör omzuna dokunduğunda gerçekten ne hissettiğini bir başka sesle söyleyeceği telkin edilmişse, gerçekleşen tam da budur. Böyle bir dokunuşta denek, çoğunlukla alçak gırtlaksı bir sesle rahatsızlığını bütünüyle dile getirebilir; ancak operatörün eli kalktığında derhal sıradan sesine ve uyuşturulmuş durumuna geri döner. [12]
***
Bu tür kanıtlar bizi bu yüzyılın başında çoklu kişilik çalışmalarından ortaya çıkan ve bir zamanlar reddedilmiş olan disosiyasyon [ayrışma] kavramına geri götürür. [13] Buradaki fikir, hipnozda zihnin veya tepkiselliğin bütünlüğünün birbirinden bağımsız işleyebilen eşzamanlı akımlara ayrıldığıdır. Bunun I. Kitap'ta tanımlanan bilinç ve kökeni kuramı açısından ne anlama geldiği ilk bakışta belirgin değildir. Fakat böylesi ayrışmış bir işlemleme, zihnin bikameral örgütlenişini ve I.1'de tartışılan bilinçdışı problem çözme türünü kesinlikle andırır.
***
Hipnozun belki de en az tartışılan yönü, daha önce hipnozu hiç görmemiş veya hakkında pek bir şey bilmeyen kişiler arasında transın doğasındaki farklılıktır. Genellikle trans çağımızda pasif ve telkine açık bir durumdur. Fakat bazı denekler gerçekten uykuya dalar. Diğerleri her zaman kısmen bilinçlidir ve yine de öylesine tuhaf biçimde telkine açıktır ki, oyunculuk ile gerçeklik arasındaki farkı kim ayırt edebilir? Bazıları o kadar şiddetle titrer ki deneğin 'uyandırılması' gerekir. Ve bu böyle devam eder.
***
Böylesi bireysel farklılıkların bireyin inancındaki veya kolektif bilişsel buyruğundaki farklılıklardan kaynaklandığı yakın tarihli bir çalışmayla öne sürülmüştür. Deneklerden hipnozda ne olup bittiğini yazılı olarak tarif etmeleri istendi. Daha sonra hipnotize edildiler ve sonuçlar beklentileriyle karşılaştırıldı. Biri, görmesini gerektiren bir görev verildiğinde her seferinde transtan 'uyandı'. Yazdığı metnin daha sonra incelenmesi şunu yazdığını gösterdi: "Bir insanın hipnotik transta olabilmesi için gözlerinin kapalı olması gerekir." Bir başkası ancak ikinci bir denemede hipnotize edilebildi; "Çoğu insan ilk seferde hipnotize edilemez," diye yazmıştı. Ve bir başkası ayaktayken hipnoz altındaki görevleri yerine getiremedi; "Deneğin uzanması veya oturması gerekir," diye yazmıştı. [14] Fakat bu sayfalarda olduğu gibi hipnoz hakkında ne kadar çok konuşulursa, bilişsel buyruk ve dolayısıyla trans o kadar standart hale gelir.
***
<!-- UNIT 034 | HEADING | Başlık: ### Yetkeleme Olarak Hipnozitö -->

### Yetkeleme Olarak Hipnozitör
***
Ve dördüncü olarak, transın farklı doğasını da kısmen belirleyen çok özel bir tür arkaik yetkeleme. Çünkü burada yetkeleme sanrısal ya da ele geçiren bir tanrı olmak yerine, bizzat operatörün kendisidir. Operatör denek için açıkça bir yetke figürüdür. Ve şayet öyle değilse, denek hipnoza daha az yatkın olacak veya en başta fenomene çok daha uzun bir telkine ya da çok daha büyük bir inanca (daha güçlü bir bilişsel buyruğa) ihtiyaç duyacaktır.
***
Nitekim bu konuyu inceleyenlerin çoğu, denek ile operatör arasında özel bir tür güven ilişkisinin geliştirilmesi gerektiğinde ısrar ederler. [15] Hipnoza yatkınlığın yaygın bir testi, müstakbel deneğin arkasında durup 'kendini bırakmanın' nasıl bir his olduğunu görmesi için gönüllü olarak geriye düşmesine izin vermesini istemektir. Denek düşüşünü durdurmak için geri adım atarsa, bir parçası tutulacağına dair güvenden yoksun demektir ve neredeyse istisnasız olarak o belirli operatör için zayıf bir hipnoz deneği olduğu ortaya çıkar. [16]
***
Böylesi bir güven, klinikteki hipnoz ile laboratuvardaki hipnoz arasındaki farkı açıklar. Tıbbi psikiyatrik bir ortamda bulunan hipnotik fenomenler genellikle daha derindir; çünkü bir psikiyatr, hastası için bir araştırmacının deneğine olduğundan daha tanrısal bir figürdür. Ve hipnozun en kolay yapıldığı yaş için de benzer bir açıklama getirilebilir. Hipnotik yatkınlık sekiz ile on yaşları arasında zirve yapar. [17] Çocuklar yetişkinlere yetişkinin mutlak gücü ve her şeyi biliciliğine dair çok daha büyük bir duyguyla bakarlar; bu da operatörün paradigmanın dördüncü öğesini yerine getirme potansiyelini artırır. Operatör denek için ne kadar tanrısal ise, bikameral paradigma o kadar kolay etkinleşir.
***
<!-- UNIT 038 | HEADING | Başlık: ### Hipnozun Bikameral Kuramın -->

### Hipnozun Bikameral Kuramına Dair Kanıtlar
***
Hipnozda deneğin operatörle olan ilişkisinin bikameral bir sesle olan daha önceki bir ilişkinin kalıntısı olduğu doğruysa, birkaç ilginç soru ortaya çıkar. I.5'te ana hatları çizilen nörolojik model doğru yöndeyse, o halde hipnozda bir tür lateralite fenomeni bekleyebiliriz. Kuramımız, hipnoz altındaki bir deneğin EEG'sinde sağ yarıküredeki beyin aktivitesinin solunkine oranının artacağını öngörür; gerçi bu durum operatörü belirli bir ölçüde anlamak zorunda olan tarafın sol yarıküre olması gerçeğiyle karmaşıklaşır. Fakat en azından sıradan bilince kıyasla orantısal olarak daha fazla sağ yarıküre katılımı bekleriz. Şu anda araştırmacıların birbiriyle çelişen bulguları yüzünden hipnoz altındaki olağan bir EEG hakkında bile net bir fikrimiz yoktur. Fakat maalesef daha korelasyonel ve dolaylı olsa da başka kanıt hatları vardır. Bunlar şunlardır:
***
Bireyler, sağ veya sol yarıküreyi diğer insanlara kıyasla görece daha fazla kullanıp kullanmadıklarına göre sınıflandırılabilirler. Bunu yapmanın basit bir yolu, bir insanın karşısına geçip sorular sormak ve bir yanıt düşünürken gözlerinin hangi yöne hareket ettiğini kaydetmektir. (I.5'te olduğu gibi yalnızca sağ elini kullanan insanlardan bahsediyoruz.) Sağına doğruysa, sol yarıküresini görece daha fazla kullanıyordur; soluna doğruysa sağ yarıküresini — zira her iki yarıkürenin frontal göz alanlarının etkinleşmesi gözleri karşı tarafa [kontralateral] çevirir. Yüz yüze soruları yanıtlarken gözlerini sola çeviren, yani sağ yarıküresini çoğu kişiden daha fazla kullanan insanların hipnoza çok daha yatkın oldukları yakın zamanda bildirilmiştir. [18] Bu durum, hipnozun sağ yarıküreyi çok özel biçimlerde devreye sokabileceği, daha kolay hipnotize edilen kişinin sağ yarıküreyi diğerlerinden daha fazla 'dinleyebilen' ve ona 'güvenebilen' kişi olduğu şeklinde yorumlanabilir.
***
I.5'te gördüğümüz üzere, önceki bin yıllarda ilahi sanrıların kaynağı olduğunu varsaydığımız sağ yarıküre, günümüzde daha yaratıcı, uzamsal ve canlı imgelemden sorumlu kabul ediliyor. Yakın tarihli birkaç çalışma, bu özellikleri diğerlerinden daha fazla sergileyen bireylerin gerçekten de hipnoza daha yatkın olduklarını bulmuştur. [19] Bu bulgular, tıpkı bikameral bir insanın ilahi rehberliğine güvenmesi gibi, hipnozun da sağ yarıküre kategorilerine bir güven olduğu hipoteziyle tutarlıdır.
***
Hipnozu bikameral zihnin bir kalıntısı olarak adlandırmak geçerliyse, hipnoza en yatkın olanların genel bikameral paradigmanın diğer örneklerine de en yatkın olanlar olmasını bekleyebiliriz. Dini katılım açısından bakıldığında bunun doğru olduğu görülür. Çocukluktan beri düzenli kiliseye giden kişiler hipnoza daha yatkındır; daha az dini bağı olanlar ise daha az yatkın olma eğilimindedir. Tanıdığım bazı hipnoz araştırmacıları, ilahiyat fakültelerindeki öğrencilerin daha yatkın olduğunu gördükleri için deneklerini oralarda ararlar.
***
Çocukluktaki hayali arkadaşlar fenomeni, gelecekteki bir çalışmada hakkında daha çok şey söyleyeceğim bir konudur. Fakat bu da bikameral zihnin bir başka kalıntısı olarak kabul edilebilir. Görüştüğüm kişilerin en az yarısı, arkadaşlarının konuştuğunu işitmenin benim sorumu sorduğumda işitmeleriyle aynı deneyim niteliğinde olduğunu açıkça hatırlıyordu. Gerçek sanrı. Hayali arkadaşların görülme sıklığı çoğunlukla üç ile yedi yaşları arasında, yani çocuklarda bilincin tam gelişimi olarak kabul edeceğim sürecin hemen öncesinde gerçekleşir. Buradaki düşüncem şudur: Ya hayali arkadaşlara sahip olmaya yönelik doğuştan gelen ya da çevresel bir yatkınlıkla, genel bikameral paradigmanın nörolojik yapısı (bir metafor kullanmak gerekirse) egzersiz ettirilir. Bu bölümün hipotezi doğruysa, böylesi kişilerin yaşamın ilerleyen dönemlerinde bu paradigmanın devreye girmesine —hipnozda olduğu gibi— daha yatkın olmalarını bekleyebiliriz. Ve öyledirler. Çocukluğunda hayali arkadaşları olan kişileri hipnotize etmek, olmayanlara kıyasla daha kolaydır. Yine hipnotize edilebilirliğin bikameral zihnin bir başka kalıntısıyla ilişkili olduğu bir durumdur bu.
***
Çocukluktaki cezalandırılmayı otoriteyle gelişmiş bir ilişki aşılamanın bir yolu olarak görebilirsek, dolayısıyla bir zamanlar bikameral zihin olan o nörolojik ilişkilerden bazılarını eğitmenin bir biçimi sayabilirsek, bunun hipnotik yatkınlığı artırmasını bekleyebiliriz. Ve bu doğrudur. Titiz çalışmalar, çocuklukta ağır cezalandırılma yaşamış ve disiplinli bir evden gelen kişilerin daha kolay hipnotize edildiğini; nadiren cezalandırılmış ya da hiç cezalandırılmamış kişilerin ise hipnoza daha az yatkın olma eğiliminde olduğunu gösteriyor. Bu laboratuvar bulguları yalnızca telkin edicidir ve bunları anlamanın oldukça farklı yolları vardır; bunun için okuru özgün raporlara yönlendiriyorum. Fakat hep birlikte, hipnozun kısmen bilinç öncesi bir zihniyetin kalıntısı olduğu hipotezini destekleyen bir örüntü oluştururlar. Hipnoz fenomenlerini insanlığın geniş tarihsel arka planına bu şekilde yerleştirmek, onlara başka türlü sahip olamayacakları belirli hatlar kazandırır. Eğer kişi bilince dair çok kesin biyolojik bir fikre sahipse ve kökeninin memeli sinir sistemlerinin evriminin derinliklerinde yattığını düşünüyorsa, hipnoz fenomeninin nasıl anlaşılabileceğini, tek bir zerresinin bile nasıl kavranabileceğini göremiyorum. Fakat bilincin daha önceki bir zihniyetin bastırılmış kalıntıları üzerinde dengelenen kültürel olarak öğrenilmiş bir olay olduğunu bütünüyle fark ettiğimizde, o zaman bilincin kısmen kültürel olarak unutturulabileceğini veya durdurulabileceğini görebiliriz. Analog 'Ben' gibi öğrenilmiş özellikler, uygun kültürel buyruk altında farklı bir inisiyatif tarafından devralınabilir; böyle bir durum da hipnoz dediğimiz şeydir. Bu farklı inisiyatifin telkinin ve transın azalan bilincinin diğer faktörleriyle birlikte çalışmasının nedeni, bir şekilde öznel bilinçten daha eski bir zihniyetin paradigmasını devreye sokmasıdır.
***
<!-- UNIT 045 | HEADING | Başlık: ### İtiraz: Hipnoz Diye Bir Şe -->

### İtiraz: Hipnoz Diye Bir Şey Gerçekten Var mıdır?
***
Son olarak, olası alternatif yorumlara kısaca değinmeliyim. Ancak şu anda hipnoz kuramlarından ziyade, her biri gittiği yere kadar doğru olan bakış açıları mevcuttur. Bir görüş; hayal gücünün, hipnozitörün telkin ettiği şeye odaklanmanın ve böyle bir hayal gücünün uyumlu eylemle sonuçlanma eğiliminin önemli olduğunda ısrar eder. [20] Öyledir. Bir diğeri, önemli olanın tekli-güdülenme durumu olduğunu savunur. [21] Elbette bu bir betimlemedir. Bir başkası, temel fenomenin yalnızca farklı rolleri canlandırma yeteneği, çoğu hipnotik performansın mış-gibi niteliği olduğunu belirtir. [22] Bu kesinlikle doğrudur. Bir başkası haklı olarak disosiyasyonu vurgular. [23] Bir diğeri, hipnozun ebeveynle çocuksu bir ilişkiye gerileme olduğunu söyler. [24] Nitekim bikameral zihnin herhangi bir kalıntısı sıklıkla böyle görünür, çünkü bikameral zihnin kendisi böylesi uyarıcı-öğütleyici deneyimlere dayanır.
***
Fakat temel kuramsal tartışma —ki bu süregelen bir tartışmadır ve bizim için burada en önemli olanıdır— hipnozun normal durumda her gün olup bitenden gerçekten farklı bir şey olup olmadığıdır. Zira bu görüş nihai ise, bu bölümdeki farklı bir zihniyete dair yorumum bütünüyle yanlıştır. Hipnoz hiçbir şeyin kalıntısı olamaz, çünkü gerçekte var değildir. Bu tutum, hipnozun tüm tezahürlerinin normal fenomenlerin abartılması olduğunu gösteriyor ısrar eder. Bunları tek tek sayabiliriz: Operatöre gösterilen itaat türüne gelince; hepimiz bir öğretmenle, bir trafik polisiyle ya da belki bir meydan dansının yöneticisiyle karşılaştığımız gibi tanımlanmış durumlarda düşünmeksizin aynı şeyi yaparız.
***
Telkin edilen sağırlık gibi fenomenlere gelince; herkes bir başka kişiyi dikkatle 'dinleyip' tek bir sözcük bile duymama deneyimini yaşamıştır. Gök gürültülü bir fırtına boyunca uyuyup bebeğinin ağlamasını işiterek uyanan bir anne, yalnızca hipnozitörün sesini duyup başka her şeye uyuyan hipnotize edilmiş deneğinkinden farklı bir mekanizma işletiyor değildir. Gözlemciyi bu kadar hayrete düşüren telkin edilmiş amneziye gelince; beş dakika önce ne düşündüğünü kim hatırlayabilir? O sırada hatırlamak için kendinize bir kurgu veya yapı telkin etmelisiniz. Ve günümüzün operatörü bunu yapabilir veya yapmayabilir; dalma parafrılanını olumsuzlayabilir veya pekiştirebilir; böylece denek hatırlar ya da hatırlamaz.
***
Hipnoz altındaki telkin edilmiş felce gelince; bir yürüyüş sırasında bir arkadaşıyla tartışmaya dalıp giderek daha fazla kapılarak her ikisi de durana kadar daha yavaş yürümeyen kim vardır? Yoğunlaşmış dikkat, hareketin durması anlamına gelmiştir.
***
Hipnotik fenomenlerin en dikkat çekicisi olan hipnotik anesteziye gelince; ağlama durana ve acı unutulana kadar bir oyuncakla dikkati dağıtılan yaralı bir çocuğu kim görmemiştir? Ya da hissedilmeyen yaralardan kan kaybeden kaza kurbanlarını kim bilmez? Ve akupunktur da gerçekten bununla ilişkili bir fenomen olabilir. Ve "gizli gözlemci"ye gelince; bu tür bir paralel işlemleme her zaman gerçekleşir. Sıradan konuşmada birini dinler ve aynı anda ne söyleyeceğimizi planlarız. Oyuncular bunu sürekli yapar, her zaman kendi gizli gözlemcileri gibi hareket ederler; Stanislavski'nin aksine, performanslarını her zaman eleştirebilirler. Ve I.1'deki bilinçdışı düşünce örneklerinin birçoğu ya da I.4'ü açan araba kullanma ve sohbet etme tasvirim buna başka örneklerdir.
***
Ve post-hipnotik telkinin şaşırtıcı başarısına gelince; hepimiz bazen bir olaya belirli bir biçimde tepki vermeye karar verir ve ardından önceki nedenimizi unutarak öyle yaparız. Birkaç sayfa önceki baskın elin sözde felcinde olduğu gibi, gerçekte 'pre-hipnotik telkin'den farksızdır. Tepkilerimizi çok özel biçimlerde önceden belirleyebilen kolektif bilişsel buyruğun bir yapılanmasıdır. Ve hipnoz altında sergilenen diğer dikkate değer marifetler için de durum böyledir; hepsi gündelik fenomenlerin abartılmasıdır. Argümana göre hipnoz, bir gözlemciye yalnızca farklı görünür. Trans davranışı, meşhur "dalgın profesör" örneğinde olduğu gibi yalnızca yoğun bir konsantrasyondur. Nitekim yakın tarihli çok sayıda deney, tüm hipnotik fenomenlerin uyanık deneklerde basit bir telkinle tekrarlanabileceğini göstermeyi amaçlamıştır. [25]
***
Benim ve başkalarının da yanıtı şudur: Bu, hipnozu açıklamak değildir. Bu, onu yok sayarak geçiştirmektir. Hipnozun tüm fenomenleri sıradan yaşamda tekrarlanabilse bile (ki tekrarlanabileceğini düşünmüyorum), hipnoz yine de belirgin prosedürlerle; diğer deneyimlerle ve bikameral zihnin diğer kalıntılarıyla korelasyon gösteren belirgin yatkınlıklarla ve hipnotik fenomenlerin hipnotik telkinle ve hipnotik telkin olmaksızın yeniden üretilebilme kolaylığındaki muazzam farklarla tanımlanabilir. Zihniyetimizdeki olası gelecekteki değişimlere ilişkin herhangi bir spekülasyonda bu son fark son derece önemlidir. Bu bölüme neden böyle başladığımın sebebi budur. Eğer bizden hayvan olmamız, beş yaşında çocuk olmamız, iğne battığında acı duymamamız, renk körü olmamız, katalepsiye girmemiz veya görsel alanın hayali dönüşlerine karşı nistagmus sergilememiz [26] ya da sirkeyi şampanya gibi tatmamız istenirse; bunu normal bilinç durumumuzda yapmak, hipnoz altında sıradan bilinç yokken yapmaya kıyasla kıyaslanamayacak kadar zordur. Bir operatörle bağ kurulmaksızın bu tür marifetler, grotesk ikna çabaları ve muazzam konsantrasyon yükleri gerektirir. Uyanıklık durumunun tam bilinci, böylesine dolaysız bir kontrole ulaşmak için kolayca aşılamayacak dikkat dağıtıcı yakınlıkların devasa bir yaban hayatı gibi görünür.
***
Pencereden dışarı bakmayı ve bu renklerin gerçekten gri tonları gibi görünmesini sağlayacak derecede kırmızı-yeşil renk körü taklidi yapmayı deneyin. [27] Belirli bir ölçüde yapılabilir, ancak hipnoz altında çok daha kolaydır. Ya da şimdi oturduğunuz yerden kalkın ve önümüzdeki on beş dakika boyunca kollarınızı çırparak ve tuhaf sesler çıkararak bir kuş gibi davranın; hipnoz altında yapılması kolay bir şeydir. Fakat yalnızsa, bu son cümleyi okuyan tek bir okur bile bunu yapamaz. O terli aptallık ya da saçmalık duyguları her ne ise, o neden-yapayım'lar ve bu-çok-saçma'lar, böylesi bir performansı bir tanrı gibi kıskanan dikkatli tiranlar gibi içeri üşüşür; böylesi bir itaati başarmak için bir grubun iznine, kolektif bir buyruğun yetkelemesine ve bir operatörün —veya bir tanrının— buyruğuna ihtiyacınız vardır. Veya ellerinizi önünüzdeki masaya koyun ve birini belirgin şekilde daha kırmızı yapın; bunu şimdi yapmanız mümkündür, ancak hipnoz altında çok daha kolaydır. Ya da hiçbir rahatsızlık hissetmeden her iki elinizi on beş dakika boyunca havada tutun; hipnoz altında basit bir görevdir, ancak hipnoz olmadan son derece zahmetlidir. O halde sıradan şartlarda büyük güçlükle yapabileceğimiz şeyleri yapmamıza izin veren, bu olağanüstü olanaklaşmayı sağlayan hipnozun sunduğu şey nedir? Yoksa bunları yapan 'biz' değil miyiz? Nitekim hipnozda sanki bir başkası bizim aracılığımızla bir şeyler yapıyormuş gibidir. Ve bu neden böyledir? Ve bu neden daha kolaydır? Böylesi bir denetimi kazanmak için bilinçli benliklerimizi kaybetmemiz gerektiğinden ve bu denetimin artık bizim tarafımızdan gerçekleştirilemeyeceğinden midir?
***
Başka bir düzeyde, gündelik yaşamlarımızda gerçekten olmak istediğimiz şeye dönüşmek için kendimizi yetkelemek adına neden kendi üzerimize çıkamıyoruz? Hipnoz altında kimlik ve eylem bakımından değiştirilebiliyorsak, davranışın karardan böylesine mutlak bir bağla akması için neden kendi içimizde ve kendimizce bunu yapamıyoruz; öyle ki içimizde irade dediğimiz şey her ne ise, bir operatörün bir denek üzerindeki o mutlak eli gibi eylem üzerinde bir efendi ve kaptan olarak hüküm süremiyor? Buradaki yanıt kısmen, bu mevcut bin yılda öğrenilmiş bilincimizin sınırlılıklarında yatar. Bize yardım etmesi için bikameral zihnin, yani eski denetim yöntemimizin bir kalıntısına ihtiyaç duyarız. Bilinçle birlikte, bikameral zihni karakterize eden o daha basit ve daha mutlak davranış denetimi yöntemlerinden vazgeçtik. Anlatımlaştırmalarımızın amaçları ve gerekçeleri, analog 'Ben'lerimizin çok yollu serüvenleri olan o vızıldayan nedenler ve niçinler bulutu içinde yaşarız. Ve olasılıkların bu şekilde durmaksızın üretilmesi, bizi aşırı fevri türden bir davranıştan kurtarmak için tam da gerekli olan şeydir. Analog 'Ben' ve metafor 'ben' her zaman birçok kolektif bilişsel buyruğun kavşağında dinlenir. Kendimize çok uzaklara kadar buyurabilmek için fazlasıyla çok şey biliyoruz.
***
Teologların "iman lütfu" dedikleri şey sayesinde yaşamlarını dini inançta merkezileştirebilen ve kuşatabilenler gerçekten de farklı kolektif bilişsel buyruklara sahiptir. Dua ve onun beklentileri aracılığıyla kendilerini tıpkı post-hipnotik telkinde olduğu gibi gerçekten değiştirebilirler. İster siyasi ister dini olsun ya da daha önceki bir bilişsel buyruk aracılığıyla salt kendine inanç olsun, inancın mucizevi yollarla işlediği bir gerçektir. Hapishanelerin ya da toplama kamplarının acılarını yaşamış olan herkes, hem zihinsel hem de fiziksel hayatta kalışın bu tür dokunulmaz ellerde sıklıkla özenle tutulduğunu bilir.
***
Fakat bilinçli modeller ve şüpheci ahlak kuralları üzerinde seğirtmek zorunda olan geri kalanımız için azalmış denetimimizi kabullenmek zorundayız. Kendi kendinden şüphe etmede ustalaşmışızdır, kendi başarısızlıklarımızın alimleriyizdir, mazeret üretmede ve kararlarımızı yarına ertelemede birer dehayızdır. Ve böylece umut çözülüp denenmemiş olanın içinde ölene dek güçsüz kararlılıkta idmanlı hale geliriz. En azından bazılarımızın başına gelen budur. Ve ardından bu bilmeler gürültüsünün üzerine çıkmak ve kendimizi gerçekten değiştirmek için, 'bizim' sahip olmadığımız bir yetkelemeye ihtiyaç duyarız. Hipnoz herkes için işlemez. Bunun pek çok nedeni vardır. Fakat hipnozu güç bulan belirli bir grupta bu neden nörolojiktir ve kısmen genetiktir. Böyle insanlarda genel bikameral paradigmanın kalıtılan nörolojik temelinin biraz daha farklı örgütlendiğini düşünüyorum. Sanki bir operatörün dışsal yetkelemesini kolayca kabul edemezler, çünkü bikameral paradigmanın o parçası çoktan işgal edilmiştir. Nitekim geri kalanımıza, özellikle de zaman zaman genellikle yatırıldıkları hastanelerde tecrit edildiklerinde, sanki çoktan hipnotize edilmişler gibi görünürler. Bazı kuramcılar durumlarının tam da bu olduğunu —sürekli bir kendi kendine hipnoz durumu— bile ileri sürmüşlerdir. Ancak böyle bir tutumun hipnoz teriminin korkunç bir kötüye kullanımı olduğunu ve şizofrenler dediğimiz kişilerin davranışlarına başka bir gözle bakılması gerektiğini düşünüyorum — ki bir sonraki bölümde yapacağımız şey de budur.
***
<!-- UNIT 057 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Hipnozun eksiksiz bir tarihi henüz yazılmamıştır. Fakat bkz. F. A. Pattie, "Brief History of Hypnotism," J. E. Gordon, der., *Handbook of Clinical and Experimental Hypnosis* (New York: Macmillan, 1967) içinde. Ayrıca hipnoz alanındaki önemli araştırmacılardan biri olan Theodore Sarbin'in tarihsel bir makalesi için bkz. "Attempts to Understand Hypnotic Phenomena," Leo Postman, der., *Psychology in the Making* (New York: Knopf, 1964), s. 745-784.
***
<!-- UNIT 058 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] A.-M.-J. Chastenet, Marquis de Puységur'ün önemli yazılarında ortaya konduğu gibi: *Mémoires pour Servir à L'Histoire et à L'Établissement du Magnétisme Animal*, 2. baskı (Paris, 1809).
***
<!-- UNIT 059 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Konunun başka açılardan ilk temkinli araştırmacısı olan Sir James Braid'in bu gösterileri sonradan kendisini utandırmıştır. 1845'ten sonra bu tür sonuçlara bir daha asla değinmedi — ve muhtemelen bunları hiç anlamadı. Braid'in hipnoz tarihindeki kilit konumunun ayrıntılı bir anlatımı için bkz. J. M. Bramwell, *Hypnotism: Its History, Practice, and Theory* (London: 1903; New York: Julian Press, 1956).
***
<!-- UNIT 060 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Bkz. Alfred Binet ve C. Féré, *Le Magnétisme Animal* (Paris: Alcan, 1897). Bu kendini kandıran çalışma ve ardından Delboeuf ile daha isabetli olan Nancy Okulu arasındaki anlaşmazlık, ayrıca Binet'nin daha sonra bu ahmakça hatasını kabul edişi, Theta Wolf'un mükemmel biyografisi *Alfred Binet* (Chicago: University of Chicago Press, 1973), s. 40-78'de anlatılır.
***
<!-- UNIT 061 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] Bu, hipnoz araştırmaları tarihindeki önemli fikirlerden biridir. Martin Orne'un makalelerine, özellikle "Nature of Hypnosis: Artifact and Essence," *Journal of Abnormal and Social Psychology*, 1959, 58:277-299'a bkz.; bu bağlamda David Rosenhan'ın önemli ve ayıltıcı çalışması "On the Social Psychology of Hypnosis Research," J. E. Gordon, der., *Handbook of Clinical and Experimental Psychology* içinde.
***
<!-- UNIT 062 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Telkin süreçlerinin en iyi tartışması Perry London'ın "The Induction of Hypnosis," J. E. Gordon, s. 44-79'daki çalışmasıdır. Yararlı bulduğum genel hipnoz tartışmaları için Ronald Shor'un makalelerine, özellikle "Hypnosis and the Concept of the Generalized Reality-Orientation," *American Journal of Psychotherapy*, 1959, 13:582-602 ve "Three Dimensions of Hypnotic Depth," *International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis*, 1962, 10:23-38'e bkz.
***
<!-- UNIT 063 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Bu örnek için Martin Orne'a minnettarım.
***
<!-- UNIT 064 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Hipnotize edilmiş denekleri hipnotik durumu taklit etmesi istenen kontrol denekleriyle karşılaştıran temel çalışma Martin Orne tarafından yapılmıştır. Bu dahiyane derecede basit örnek ona aittir.
***
<!-- UNIT 065 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Martin Orne, "The Nature of Hypnosis: Artifact and Essence."
***
<!-- UNIT 066 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] Kapsamlı bir vaka tasviri için bkz. Milton Rokeach, *The Three Christs of Ypsilanti* (New York: Knopf, 1960).
***
<!-- UNIT 067 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] Bu noktalardaki tartışmalar için Harvard'dan John Kihlstrom'a minnettarım. Amneziklerin dili ile hatırlayanların dili arasındaki belirgin tezat, yakında yayınlanacak olan çalışmasındandır.
***
<!-- UNIT 068 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] Ernest Hilgard, "A Neodissociation Interpretation of Pain Reduction in Hypnosis," *Psychological Review*, 1973, 80:396-411. Daha önceki bölümlerin eleştirel okuması için Ernest Hilgard'a şükranlarımı burada kaydetmek isterim. Cesaret verici eleştirileri son derece yardımcı oldu.
***
<!-- UNIT 069 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] Bu alandaki klasikler şunlardır: Pierre Janet, *The Major Symptoms of Hysteria*, 1907 (2. baskı, New York: Holt, 1920) ve Morton Prince, *The Unconscious* (New York: Macmillan, 1914). Mükemmel bir tartışma için Ernest Hilgard'ın "Dissociation Revisited" makalesine bkz., M. Henle, J. Jaynes ve J. J. Sullivan, der., *Historical Conceptions of Psychology* (New York: Springer, 1973) içinde.
***
<!-- UNIT 070 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] T. R. Sarbin, "Contribution to Role-Taking Theory: I. Hypnotic Behavior," *Psychological Review*, 1943, 57:255-270.
***
<!-- UNIT 071 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] Gerçek anlamda kontrollü deneyleri ilk gerçekleştiren ve iç gözlemsel verileri küçümseyen katı bir davranışçı olan Clark Hull bile, hipnoza "prestij telkini" olarak bakmak zorunda kalmıştı; belki de "hipnotik prosedürden kaynaklanabilecek yukarı yönde niceliksel bir kayma ile." *Hypnosis and Suggestibility: An Experimental Approach* (New York: Appleton-Century-Crofts, 1933), s. 392.
***
<!-- UNIT 072 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] Bkz. Ernest Hilgard, *Hypnotic Susceptibility* (New York: Harcourt, Brace and World, 1965), s. 101. III.2'de tartışılan glosolaliyi araştıranlar, "dillerde konuşabilen" kişinin karizmatik liderine çok benzer türde bir güven duyması gerektiğini belirtmişlerdir. Böyle bir lidere duyulan güven azaldığında, fenomen de azalır. Hipnotik telkin prosedürleri için kaset kayıtları kullanılarak prestij değişkenini manipüle etmek ve bu faktörün hipnozdaki önemini gerçekten kanıtlamak son derece basit bir mesele olacaktır.
***
<!-- UNIT 073 | NOTE | Dipnot [17] -->

[17] Theodore X. Barber ve D. S. Calverley'nin verilerinden: "Hypnotic-Like Suggestibility in Children and Adults," *Journal of Abnormal and Social Psychology*, 1963, 66:589-597. Gelecek bir kitapta çocuğun bilincinin gelişimini tartışacak ve en yüksek hipnotik yatkınlık yaşının bilincin tam gelişiminin hemen ardından geldiğini öne süreceğim.
***
<!-- UNIT 074 | NOTE | Dipnot [18] -->

[18] R. C. Gur ve R. E. Gur, "Handedness, Sex, and Eyedness as Moderating Variables in the Relation between Hypnotic Susceptibility and Functional Brain Asymmetry," *Journal of Abnormal Psychology*, 1974, 83:635-643.
***
<!-- UNIT 075 | NOTE | Dipnot [19] -->

[19] Josephine R. Hilgard, *Personality and Hypnosis* (Chicago: University of Chicago Press, 1970), Bölüm 7. Sonraki üç paragrafın dayandığı veriler de sırasıyla onun bu önemli kitabının 5, 8 ve 14. bölümlerinden gelir.
***
<!-- UNIT 076 | NOTE | Dipnot [20] -->

[20] Magda Arnold, "On the Mechanism of Suggestion and Hypnosis," *Journal of Abnormal and Social Psychology*, 1946, 41:107-128.
***
<!-- UNIT 077 | NOTE | Dipnot [21] -->

[21] Robert White, "A Preface to the Theory of Hypnotism," *Journal of Abnormal and Social Psychology*, 1941, 16:477-505.
***
<!-- UNIT 078 | NOTE | Dipnot [22] -->

[22] T. R. Sarbin, "Contributions to Role-Taking Theory." Fakat ayrıca Milton Anderson ile birlikte yazdığı daha yakın tarihli makalesine bkz.: "Role-Theoretical Analysis of Hypnotic Behavior," J. E. Gordon içinde.
***
<!-- UNIT 079 | NOTE | Dipnot [23] -->

[23] Ernest Hilgard, "A Neodissociation Interpretation."
***
<!-- UNIT 080 | NOTE | Dipnot [24] -->

[24] Hipnozun iki psikanalitik yorumundan biridir. Örneğin bkz. Merton M. Gill ve Margaret Brenman, *Hypnosis and Related States* (New York: International Universities Press, 1959). Diğer yorum, yani hipnozun operatör ile denek arasında bir aşk ilişkisi olduğu tezi artık ciddiye alınmaz.
***
<!-- UNIT 081 | NOTE | Dipnot [25] -->

[25] Bu görüşe sahip en önde gelen ve yorulmak bilmez araştırmacı Theodore X. Barber'dır. Barber için "hipnoz", uyanık yaşamdan farklı bir durum olarak mevcut değildir ve bu nedenle terim her zaman tırnak içinde yazılmalıdır. Çok sayıdaki makalesi arasından bkz. "Experimental Analysis of 'Hypnotic' Behavior: Review of Recent Empirical Findings," *Journal of Abnormal Psychology*, 1965, 70:132-154.
***
<!-- UNIT 082 | NOTE | Dipnot [26] -->

[26] J. P. Brady ve E. Levitt, "Nystagmus as a Criterion of Hypnotically Induced Visual Hallucinations," *Science*, 1964, 146:85-86. Ancak yazarların bunun gerçek sanrıların varlığını kanıtladığı yönündeki görüşüne katılmıyorum.
***
<!-- UNIT 083 | NOTE | Dipnot [27] -->

[27] Ishihara renk körlüğü testine önce kırmızı rengi görmemeye çalışarak, ardından yeşili görmemeye çalışarak yanıt vermesi istenen normal denekler, Ishihara kartlarının bazılarını kırmızı veya yeşil renk körlüğü olan bireylerden beklenen şekilde okumuşlardır. Bu durum Theodore X. Barber ve D. C. Deeley tarafından gösterilmiştir: "Experimental Evidence for a Theory of Hypnotic Behavior: I. 'Hypnotic Color-Blindness' without 'Hypnosis'," *International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis*, 1961, 9:79-86. Fakat hipnoz altında bu yalancı-renk-körlüğünü elde etmek çok daha kolaydır; örneğin bkz. Milton Erickson, "The Induction of Color-Blindness by a Technique of Hypnotic Suggestion," *Journal of General Psychology*, 1939, 20:61-89.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: # KİTAP III, BÖLÜM 5: Şizofren -->

# KİTAP III, BÖLÜM 5: Şizofreni
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: ### BÖLÜM 5 -->

### BÖLÜM 5
***
<!-- UNIT 003 | HEADING | Başlık: ### Şizofreni Çoğumuz yaşamımı -->

### Şizofreni Çoğumuz yaşamımızın bir döneminde fiili bikameral zihne yaklaşan bir duruma kendiliğinden geri kayarız. Bazılarımız için bu yalnızca birkaç düşünce yoksunlaşması veya sesler duyma atağıdır. Fakat aşırı aktif dopamin sistemlerine sahip olan ya da süregiden stresin biyokimyasal ürünlerini vücuttan atılabilir bir forma kolayca parçalayacak bir enzimden yoksun olan diğerlerimiz için bu, çok daha sarsıcı bir deneyimdir — şayet buna bir deneyim denebilirse. Bizi eleştiren ve ne yapmamız gerektiğini söyleyen zorlayıcı önemde sesler duyarız. Aynı zamanda kendimizin sınırlarını kaybeder gibi oluruz. Zaman ufalanır. Farkında olmadan davranırız. Zihinsel mekânımız yok olmaya başlar. Paniğe kapılırız, yine de panik bizim başımıza geliyor değildir. Ortada bir biz yoktur. Dönecek hiçbir yerimiz olmadığından değil; hiçbir yerimiz yoktur. Ve o hiçbir yerin içinde, ne yaptığımızı bilmeksizin, başkaları veya seslerimiz tarafından garip ve korkutucu biçimlerde manipüle edilen otomatlar haline geliriz; kendimizi şizofreni teşhisi konulduğu söylenen bir hastane olarak tanıyacağımız bir yerde buluruz. Gerçekte bikameral zihne nüksetmişizdir.
***
En azından bu, bu kitabın önceki bölümlerinde apaçık olan bir hipotezi sunmanın kışkırtıcı, aşırı basitleştirilmiş ve abartılı bir yoludur. Zira burada sunulan görüşlerin, akıl hastalıklarının bu en yaygını ve en dirençlisi olan şizofreni için yeni bir kavramsallaştırma önerdiği oldukça açıktır. Bu öneri, önceki bölümlerde tartışılan fenomenler gibi şizofreninin de en azından kısmen bikameralliğin bir kalıntısı, bikameral zihne kısmi bir nüks olduğudur. Elinizdeki bölüm bu olasılığın bir tartışmasıdır.
***
<!-- UNIT 005 | HEADING | Başlık: ### Tarihteki Kanıtlar -->

### Tarihteki Kanıtlar
***
Bu hastalığın en erken tarihine bir bakışla, yalnızca bir yan bakışla başlayalım. Eğer hipotezimiz doğruysa, her şeyden önce bikameral zihnin çöküşünden önce deli olarak toplumdan ayrılmış bireylere dair hiçbir kanıt bulunmamalıdır. Ve deliller çok dolaylı olduğu için zayıf bir durum oluştursa da bu doğrudur. Ancak büyük bikameral medeniyetlerin heykellerinde, edebiyatında, duvar resimlerinde ve diğer yapıtlarında, bir bireyi deliliğin yaptığı şekilde diğerlerinden farklı kılan bir davranış türüne dair hiçbir tasvir veya değinme yoktur. Budalalık evet, ama delilik hayır. [1] Örneğin İlyada'da hiçbir delilik fikri yoktur. [2] Bireylerin diğerlerinden hasta olarak ayırt edilmesini özellikle vurguluyorum; çünkü kuramımıza göre MÖ ikinci bin yıldan önce herkesin şizofren olduğunu söyleyebiliriz.
***
İkinci olarak, yukarıdaki hipotez temelinde, bilinçli dönemde delilikten ilk kez söz edildiğinde, kesinlikle bikameral terimlerle söz edilmesini beklemeliyiz. Ve bu çok daha güçlü bir durum ortaya koyar. Phaidros'ta Platon deliliği "ilahi bir armağan ve insanlara bağışlanan en yüce lütufların kaynağı" olarak adlandırır. [3] Ve bu pasaj, dört tür deliliğin ayırt edildiği tüm Diyaloglar'daki en güzel ve en coşkulu pasajlardan birinin başlangıcıdır: Apollon'dan kaynaklanan peygamberce delilik, Dionysos'tan kaynaklanan ritüel deliliği, "narin ve bakir ruhu ele geçirip orada taşkınlık esinleyen, lirik ve diğer tüm vezinleri uyandıran Musa'larca ele geçirilmiş olanların" şiirsel deliliği ve son olarak Eros ile Aphrodite'den kaynaklanan erotik delilik. Peygamberce anlamına gelen *mantikê* sözcüğü ile psikotik biçimde deli anlamına gelen *manikê* sözcüğü bile genç Platon için aynı sözcüktü; t harfi onun için "yalnızca modern ve zevksiz bir ekleme"den ibaretti. [4] Burada belirtmeye çalıştığım nokta, şizofreni dediğimiz durumun biçimlerinin bikameral adını verdiğimiz fenomenlerle erken dönemdeki ilişkisine dair en ufak bir kuşku bulunmadığıdır.
***
Bu uygunluk, antik Yunancada delilik anlamına gelen bir başka sözcük olan *paranoia*da da kendini gösterir; *para* + *nous* kökünden gelen bu sözcük kelimenin tam anlamıyla kişinin kendi zihninin yanı başında bir başka zihne sahip olması demektir; hem şizofreninin halüsinatif durumunu hem de bikameral zihin olarak tanımladığımız durumu betimler. Bunun elbette on dokuzuncu yüzyıl kökenli olan ve zulüm görme hezeyanları şeklindeki bambaşka anlamıyla bu terimin modern ve etimolojik olarak hatalı kullanımıyla hiçbir ilgisi yoktur. Delilik için kullanılan antik genel terim olarak paranoia, önceki bölümde tanımlanan bikameralliğin diğer kalıntılarıyla birlikte varlığını sürdürdü ve ardından MS ikinci yüzyıl civarında onlarla birlikte dilsel olarak öldü.
***
Fakat savaş, kıtlık ve veba dönemi olan bizzat Platon'un kendi döneminde bile, dört ilahi delilik yavaş yavaş bilge kişinin şiiri ve sıradan insanın batıl inancı alanına kayıyordu. Şizofreninin hastalık boyutu ön plana çıktı. Sonraki diyaloglarda yaşlı Platon daha şüphecidir; şizofreni dediğimiz durumu, bazı insanların "kendilerinin tanrı olduğuna, bazılarının ise uçabildiğine" inandığı sürekli bir rüya görme hali olarak nitelendirir; [5] bu durumda bu tür bir illete yakalananların aileleri para cezası tehdidi altında onları evde tutmalıdır. [6]
***
Delilerden artık uzak durulacaktır. Aristophanes'in egzotik farslarında bile onları uzak tutmak için üzerlerine taşlar atılır. O halde bugün şizofreni dediğimiz şey, insanlık tarihinde ilahi olanla bir ilişki olarak başlar ve ancak MÖ 400 civarında bugün bildiğimiz iş göremez kılan hastalık olarak görülmeye başlar. Bu gelişimi, elinizdeki kitabın konusu olan zihniyet değişimi kuramından ayrı olarak anlamak güçtür.
***
<!-- UNIT 011 | HEADING | Başlık: ### Sorunun Güçlükleri -->

### Sorunun Güçlükleri
***
Günümüzdeki semptomlarına aynı bakış açısından bakmadan önce, çok genel türden birkaç ön gözlemde bulunmak istiyorum. Konuya ilişkin literatürde çalışmış olan herkesin bildiği gibi, bugün şizofreninin ne olduğuna, tek bir hastalık mı yoksa birden çok hastalık mı olduğuna, çoklu etiyolojilerin nihai ortak yolu mu olduğuna, süreç ve reaktif veya akut ve kronik ya da hızlı başlayan ve yavaş başlayan şizofreni olarak çeşitli şekillerde adlandırılan iki temel örüntünün var olup olmadığına dair oldukça belirsiz bir tartışma manzarası vardır. Bu anlaşmazlığın ve belirsizliğin nedeni, bu alandaki araştırmaların bulunabilecek en inatçı kontrol güçlükleri yumağı olmasıdır. Şizofreniyi incelerken aynı zamanda hastaneye yatırılmanın, ilaçların, önceki terapilerin, kültürel beklentinin, tuhaf deneyimlere verilen çeşitli öğrenilmiş tepkilerin veya hastaneye yatış travması nedeniyle iletişim kurmayı korkutucu bulan hastaların durumsal krizleri hakkında doğru veri elde etmedeki farklılıkların etkilerini nasıl bertaraf edebiliriz?
***
Bu güçlüklerin arasından kesin bir konuma doğru yol bulmak buradaki çabamı aşar. Bunun yerine, üzerinde geniş mutabakat bulunan bazı basitliklerle bunların etrafından dolanmak niyetindeyim. Bunlar şunlardır: Şizofreni olarak adlandırılabilecek bir sendrom gerçekten vardır; en azından alevli [florid] durumda klinikte kolayca tanınır ve tüm dünyadaki bütün uygar toplumlarda bulunur. [7] Dahası, bu bölümün doğruluğu açısından, bu teşhisi almış tüm hastalardan bahsedip bahsetmediğim gerçekten önemli değildir. [8] Ne hastalığın ilk ortaya çıktığı hali ne de hastaneye yatışın ardından gelişen hali önemlidir. Benim tezim daha mütevazı bir şeydir: Alevli ve ilaçsız şizofreninin temel, en karakteristik ve en yaygın biçimde gözlemlenen semptomlarından bazıları, önceki sayfalarda bikameral zihne dair verdiğim tanımla benzersiz bir biçimde tutarlıdır. Bu semptomlar öncelikle I.4'te tanımlanan işitsel sanrıların varlığı ve I.2'de tanımlanan bilincin bozulmasıdır; yani analog 'Ben'in kaybı, zihin mekânının aşınması ve anlatımlaştırma yapamama durumudur. Şimdi bu semptomları sırasıyla inceleyelim.
***
<!-- UNIT 014 | HEADING | Başlık: ### Sanrılar -->

### Sanrılar
***
Yine sanrılar. Ve burada söyleyeceğim şeyler, daha önceki tartışmama yalnızca bir ektir.
***
Kendimizi alevli ve ilaçsız şizofrenlerle sınırlandırırsak, sanrıların yalnızca istisnai vakalarda bulunmadığını belirtebiliriz. Genellikle başat durumdadırlar; ısrarla ve kitlesel olarak içeri üşüşürler, özellikle hızla değiştiklerinde hastanın kafası karışık görünmesine yol açarlar. Çok akut vakalarda seslere görsel sanrılar eşlik eder. Fakat daha sıradan vakalarda hasta bir ses ya da birçok ses işitir; bir aziz ya da bir iblis, penceresinin altında onu yakalamak, yakmak, boynunu vurmak isteyen bir grup adam. Yolunu gözlerler, duvarlardan içeri girmekle tehdit ederler, tırmanıp yatağının altına ya da yukarısına havalandırma deliklerine saklanırlar. Ve sonra ona yardım etmek isteyen başka sesler vardır. Bazen Tanrı bir koruyucudur, bazen de eziyet edenlerden biridir. Eziyet eden sesler karşısında hastalar kaçabilir, kendilerini savunabilir veya saldırabilirler. Yardımcı ve teselli edici sanrılarda ise hasta pürdikkat dinleyebilir, bir bayram gibi tadını çıkarabilir, hatta cennetin seslerini duyarak ağlayabilir. Bazı hastalar yataklarında battaniyelerin altında yatarken her türlü sanrısal deneyimden geçebilir; diğerleri ise ortalıkta dolanır, sesleriyle yüksek ya da alçak sesle konuşur, her türlü anlaşılmaz jest ve hareketi yapar. Konuşma veya okuma sırasında bile hastalar sanrılarına sürekli alçak sesle yanıt verebilir veya her birkaç saniyede bir seslerine fısıltıyla ara sözler söyleyebilirler.
***
Şimdi, bikameral zihinle paralellik açısından bütün bunların en ilginç ve önemli yönlerinden biri şudur: İşitsel sanrılar genel olarak bireyin kendi denetimi altında zerrece değildir; ancak bireyin parçası olduğu genel toplumsal koşullardan gelen en masum telkine bile son derece açıktır. Başka bir deyişle, bu tür şizofrenik semptomlar tıpkı hipnoz vakasında olduğu gibi kolektif bir bilişsel buyruktan etkilenir.
***
Yakın tarihli bir çalışma bunu çok net biçimde ortaya koyar. [9] Sanrılar gören kırk beş erkek hasta üç gruba ayrıldı. Bir grup, kemerlerinde basıldığında şok veren bir manivelası olan küçük bir kutu taşıdı. Sesler duymaya başladıklarında kendilerine bu şekilde şok vermeleri talimatı verildi. İkinci grup benzer kutular taktı, benzer talimatlar aldı, ancak manivelaya basmak hastaya şok vermiyordu. Üçüncü gruba benzer görüşmeler ve değerlendirmeler yapıldı, ancak kutuları yoktu. Bu arada kutular, manivelaya basılma sayısını kaydeden sayaçlar içeriyordu; bu sıklık deneyin iki haftası boyunca 19 ile 2362 kez arasında değişti. Fakat önemli olan nokta, her üç grubun da sanrıların sıklığının azalabileceği beklentisine gelişigüzel yönlendirilmiş olmasıydı.
***
Öğrenme kuramı temelinde elbette yalnızca şok verilen grubun iyileşeceği öngörülmüştü. Fakat öğrenme kuramının vay haline; her üç grup da belirgin biçimde daha az ses duydu. Bazı vakalarda sesler tamamen yok oldu. Ve bu bakımdan hiçbir grup diğerine üstünlük sağlamadı; bu da zihinsel örgütlenmenin bu boyutunda beklenti ve inancın muazzam rolünü açıkça gösterir.
***
İlişkili bir diğer gözlem ise sanrıların çocukluktaki öğretilere ve beklentilere bağlı olduğudur — tıpkı bikameral çağlarda geçerli olduğunu öne sürdüğümüz gibi. Çocuğun eğitiminin bir parçasının Tanrı ile aşırı ortodoks kişisel bir ilişki olduğu çağdaş kültürlerde, şizofren olan bireyler diğerlerine kıyasla katı dini sanrılar duymaya daha yatkındır. Örneğin Batı Hint Adaları'ndaki İngiliz adası Tortola'da çocuklara Tanrı'nın yaşamlarının her ayrıntısını kelimenin tam anlamıyla kontrol ettiği öğretilir. İlahın adı tehditlerde ve cezalarda anılır. Kiliseye gitmek başlıca sosyal etkinliktir. Bu adanın yerlileri herhangi bir psikiyatrik bakıma ihtiyaç duyduklarında, istisnasız olarak Tanrı'dan ve İsa'dan buyruklar işitme deneyimlerini, cehennemde yanma duygularını veya yüksek sesle dua etme ve ilahi söyleme sanrılarını, bazen de dua ile küfrün bir bileşimini tarif ederler. [10]
***
Şizofreninin işitsel sanrıları belirli bir dini temele sahip olmadığında bile, esasen bikameral zihin için geçerli olduğunu öne sürdüğüm rolü, yani hastanın davranışını başlatma ve yönlendirme rolünü oynamaya devam eder. Kimi zaman sesler hastane içinde bile birer yetke olarak kabul edilir. Bir kadın, psikoterapi sağlamak amacıyla Halk Sağlığı Servisi tarafından yaratıldığına inandığı ve çoğunlukla yararlı olan sesler duyuyordu. Keşke psikoterapi her zaman bu kadar kolay başarılabilseydi! Bu sesler sürekli ona tavsiyeler veriyordu; bu arada psikiyatriste sesler duyduğunu söylememesini de tembihliyorlardı. Zor telaffuzlar konusunda ona akıl veriyor ya da dikiş ve yemek pişirme konusunda ipuçları fısıldıyorlardı. Kendi anlattığı gibi:
***
> Pasta yaparken bana karşı çok sabırsızlanıyor. Her şeyi kendi başıma çözmeye çalışıyorum. Mandallı bir önlük dikmeye çalışıyorum ve o tam yanımda bana ne yapmam gerektiğini söylemeye çalışıyor. [11]
***
Özellikle psikanalitik eğilimli bazı psikiyatrik araştırmacılar, hastanın kullandığı çağrışımlardan hareketle seslerin "tüm vakalarda... hastaların geçmiş yaşamlarında önemli olmuş kişilere, özellikle de ebeveynlerine kadar izinin sürülebileceği" çıkarımını yapmak isterler. [12] Bu figürler tanındığı takdirde kaygı yaratacağı için, hastalar tarafından bilinçdışı olarak çarpıtıldığı ve kılık değiştirdiği varsayılır. Fakat neden böyle olsun? Bizzat hastanın ebeveynleriyle (ya da sevilen diğer yetkelerle) yaşadığı deneyimlerin, sanrısal sesin etrafında yapılandığı çekirdek haline geldiğini düşünmek çok daha yalındır; tıpkı bikameral çağda tanrılar için geçerli olduğunu öne sürdüğüm gibi. Sanrılarda ebeveynlerin hiç yer almadığını söylemek istemiyorum. Özellikle genç hastalarda sıklıkla yer alırlar. Fakat bunun dışında, şizofreninin ses figürleri kılık değiştirmiş ebeveynler değildir; hastanın uyarıcı-öğütleyici deneyimlerinden ve kültürel beklentilerinden sinir sistemi tarafından yaratılan yetke figürleridir; ebeveynleri elbette bu uyarıcı deneyimin önemli bir parçasıdır.
***
Sanrılardaki en ilginç sorunlardan biri de bunların bilinçli düşünceyle olan ilişkisidir. Şizofreni kısmen bikameral zihne bir dönüşse ve bu durum sıradan bilince taban tabana zıtsa (ki her vakada böyle olması gerekmez), sanrıların 'düşüncelerin' yerini alması beklenebilir. En azından bazı hastalarda sanrılar ilk kez bu şekilde ortaya çıkar. Bazen sesler önce düşünceler gibi başlar, ardından belirsiz fısıltılara dönüşür ve yavaş yavaş daha yüksek ve daha buyurgan hale gelir. Diğer vakalarda hastalar seslerin başlangıcını "sanki düşünceleri bölünüyormuş gibi" hissederler. Hafif vakalarda sesler tıpkı 'düşünceler' gibi bilinçli dikkatin denetimi altında bile olabilir. Sanrısı olmayan bir hastanın anlattığı gibi:
***
> İki buçuk yıldır bu koğuştayım ve neredeyse günün her günü ve her saati etrafımda sesler duyuyorum; bazen rüzgardan, bazen ayak seslerinden, bazen takırdayan tabaklardan, hışırdayan ağaçlardan ya da geçen tren ve araçların tekerleklerinden geliyor sesler. Sesleri ancak dikkatimi onlara verirsem duyuyorum, ama kesinlikle duyuyorum. Bu sesler bana şu veya bu hikayeyi anlatan sözcükler; sanki kafamın içindeki düşünceler değiller de geçmişteki eylemleri anlatıyorlar — ama ancak onları düşündüğümde. Bütün gün boyunca aklımın ve kalbimin günlük tarihini bana dosdoğru anlatıp duruyorlar. [13]
***
Sanrılar sıklıkla hastanın kendisinden daha fazla anıya ve bilgiye erişebiliyor gibi görünür — tıpkı antik çağın tanrıları gibi. Hastaların hastalıklarının belirli evrelerinde, kendileri düşünme fırsatı bulamadan seslerin onların düşüncelerini dile getirdiğinden şikayet ettiklerini duymak alışılmadık bir durum değildir. Düşüncelerinin önceden sezilmesi ve kendisine yüksek sesle ifade edilmesi süreci klinik literatürde *Gedankenlautwerden* [düşüncelerin sesli hale gelmesi] olarak adlandırılır ve bikameral zihne çok yaklaşır. Bazıları kendi başlarına düşünme fırsatı bulamadıklarını söyler; bu her zaman onlar için yapılır ve düşünce onlara verilir. Okumaya çalıştıklarında sesler onlardan önce okur. Konuşmaya çalıştıklarında düşüncelerinin önceden söylendiğini duyarlar. Bir başka hasta hekimine şunları anlatmıştı: "Düşünmek canını yakıyor, çünkü kendi başına düşünemiyor. Ne zaman düşünmeye başlasa, tüm düşünceleri ona dikte ediliyor. Düşünce zincirini değiştirmek için büyük çaba harcıyor, fakat yine düşünmesi onun yerine yapılıyor... Kilisede korodan önce korunun ne söyleyeceğini önceden söyleyen bir ses duyuyor sıklıkla... Sokakta yürürken diyelim bir tabela görse, ses üzerinde ne varsa ona okuyor... Uzakta bir tanıdık görse, genellikle kendisi o kişiyi düşünmeye başlamadan önce ses ona 'Bak, falanca geçiyor,' diye sesleniyor. Bazen yoldan geçenleri fark etmeye zerre kadar niyeti olmasa da, ses onlar hakkındaki yorumlarıyla onu dikkat etmeye zorluyor." [14]
***
Birçok şizofrenin sendromunda bu işitsel sanrıların taşıdığı bu merkezi ve benzersiz konumu dikkate almak önemlidir. Neden mevcutturlar? Ve bu hastalığın stresinde beynin genellikle bastırılmış olan bir yapısı etkinleşmiyorsa, "sesler duymak" neden bütün kültürlerde evrenseldir? Ve şizofrenlerin bu sanrıları neden bu kadar sık dramatik bir yetkeye, özellikle de dini bir yetkeye sahiptir? Bu konuda bir çalışma hipotezi bile sağlayan tek fikrin bikameral zihin fikri olduğunu görüyorum; bu sanrılardan sorumlu nörolojik yapı, dini duyguların zeminlerine nörolojik olarak bağlıdır ve bunun nedeni dinin ve tanrıların bizzat kaynağının bikameral zihinde olmasıdır.
***
Dini sanrılar, birçok hastada birkaç dakikadan birkaç yıla kadar değişen, altı aylık sürenin oldukça yaygın olduğu bir tür uyanık rüya olan alacakaranlık durumlarında [twilight states] özellikle yaygındır. İstisnasız olarak bu tür durumlar dini rüyetler, duruşlar, törenler ve tapınmayla karakterizedir; hasta tıpkı bikameral durumdaki gibi sanrılarla yaşar; şu farkla ki çevrenin kendisi sanrısal olabilir ve hastane ortamı silinip gidebilir. Hasta cennetteki azizlerle temas halinde olabilir. Ya da etrafındaki doktorları veya hemşireleri ne iseler öyle tanıyabilir, fakat onların kılık değiştirmiş tanrılar ya da melekler olduklarının anlaşılacağına inanabilir. Bu tür hastalar cennet sakinleriyle doğrudan konuşmaktan sevinç gözyaşları dökebilir, ilahi seslerle ve hatta gecenin içinden kendilerine seslenen yıldızlarla konuşurken durmadan haç çıkarabilirler. Çoğunlukla paranoid kişi, insanlarla geçinme konusunda uzun bir güçlük döneminin ardından, hastalığının şizofrenik boyutuna bir meleğin, İsa'nın veya Tanrı'nın hastayla bikameral olarak konuştuğu ve ona yeni bir yol gösterdiği sanrısal bir dini deneyimle başlayabilir. [15] Dolayısıyla evrenin güçleriyle kendine özel bir ilişkisi olduğuna ikna olur ve etrafındaki tüm olayların patolojik öz-gönderimi, hastanın üzerinde tartışamadığı hezeyanlı fikirlere dönüşerek yıllarca sürdürülebilir.
***
Dini sanrılara yönelik bu eğilimi özellikle aydınlatan vaka, on dokuzuncu yüzyılın sonlarında parlak bir Alman hukukçu olan Schreber'in ünlü vakasıdır. [16] Şizofreni hastasıyken gördüğü sanrılara ilişkin son derece edebi geçmişe dönük anlatımı, antik insanların tanrılarıyla olan ilişkilerine benzerliği açısından dikkat çekicidir. Hastalığı, evinin duvarlarında bir çatırdama sanrısı gördüğü şiddetli bir kaygı atağıyla başladı. Ardından bir gece bu çatırtılar aniden seslere dönüştü; bunları derhal ilahi bildirimler olarak tanıdı ve "o zamandan beri durmaksızın benimle konuştular." Sesler "uyku haricinde yedi yıllık bir süre boyunca sürekliydi ve başka insanlarla konuşurken bile engellenmeksizin devam ediyordu." [17] "Ufuktaki çok uzak bir noktadan kafama doğru yaklaşan uzun çekilmiş iplikler gibi... Ya da bana doğru düz bir çizgi halinde değil de bir tür çember ya da parabol çizerek gelen güneşten veya diğer uzak yıldızlardan" gelen ışık huzmeleri görüyordu. [18] Ve bunlar ilahi seslerin taşıyıcılarıydı ve tanrıların bizzat fiziksel varlıklarına dönüşebiliyorlardı.
***
Hastalığı ilerledikçe, ilahi seslerin kısa süre sonra tıpkı bikameral çağlarda gerçekleştiği varsayılabileceği gibi üst ve alt tanrılardan oluşan bir hiyerarşi içinde örgütlenmesi özellikle ilgi çekicidir. Ve ardından tanrılardan ışınlarını aşağı doğru akıtan sesler "beni boğmaya ve nihayetinde aklımı elimden almaya" çalışır gibiydi. Bir "ruh-cinayeti" işliyorlardı ve onu giderek "erkeklikten çıkarıyorlardı", yani kendi inisiyatifini elinden alıyor veya analog 'Ben'ini aşındırıyorlardı. Hastalığının sonraki dönemlerinde, daha bilinçli anlarında bunu bedensel olarak bir kadına dönüştürülme hezeyanına anlatımlaştırdı. Freud, bu anıların ünlü analizinde bu belirli anlatımlaştırmayı bence aşırı vurgulamış, tüm hastalığı bilinçdışından fışkıran bastırılmış eşcinselliğin sonucu haline getirmiştir. [19] Ancak böyle bir yorum, hastalığı başlatan stresin orijinal etiyolojisiyle muhtemelen ilişkili olsa da, vakayı bir bütün olarak açıklamada çok güçlü değildir.
***
Şimdi akıl hastalığının bu fenomenleri ile antikitedeki tanrıların örgütlenişi arasında bir paralellik kurma cüretini gösterebilir miyiz? Schreber'in aynı zamanda "küçük adamlar"a dair sesli-rüyetler görmesi, pek çok erken medeniyette bulunan figürinleri düşündürür. Ve yavaş yavaş iyileşirken tanrılarının konuşma temposunun yavaşlaması ve ardından belirsiz bir tıslamaya dönüşmesi, [20] fetihten sonra İnkalar için putların nasıl tınladığını andırır.
***
Bir başka düşündürücü paralellik de, dünyanın en parlak ışığı olan Güneş'in, tıpkı bikameral medeniyetlerin teokrasilerinde olduğu gibi, ilaç almayan birçok hastada özel bir önem kazanmasıdır. Örneğin Schreber, bir süre "üst Tanrısı (Hürmüz)"nü işittikten sonra sonunda onu "güneş... gümüşten bir ışın deniziyle çevrili..." olarak gördü. [21] Ve daha çağdaş bir hasta şöyle yazmıştı:
***
> Güneşin üzerimde olağanüstü bir etkisi olmaya başladı. Bütün güçle yüklü görünüyordu; Tanrı'yı yalnızca simgelemekle kalmıyor, fiilen Tanrı oluyordu. "Dünyanın Işığı", "Bir Daha Asla Batmayan Doğruluk Güneşi" gibi ifadeler durmaksızın kafamın içinde dönüyordu ve güneşin sadece görünmesi bile içinde çırpındığım bu manik heyecanı büyük ölçüde şiddetlendirmeye yetiyordu. Güneşe kişisel bir tanrı olarak hitap etmeye ve ondan ritüel bir güneş tapınması türetmeye zorlanıyordum. [22]
***
Burada hiçbir biçimde sinir sisteminde psikozun zihinsel yeniden örgütlenişi altında serbest kalan doğuştan bir güneş tapınması ya da doğuştan tanrılar olduğunu düşünmüyorum. Sanrıların aldıkları belirli biçimin nedenleri kısmen dünyanın fiziksel doğasında, fakat çoğunlukla eğitimde ve tanrılar ile din tarihine olan aşinalıkta yatar.
***
<!-- UNIT 035 | HEADING | Başlık: Fakat şunu öne sürmek istiyoru -->

Fakat şunu öne sürmek istiyorum:
***
(1) Beyinde böylesi sanrıların bizzat varlığı için aptik yapılar vardır;
***
(2) Bu yapılar uygar toplumlarda gelişir, öyle ki böylesi sanrısal seslerin genel dini niteliğini ve yetkesini belirler ve belki de onları hiyerarşiler halinde örgütler; (3) Bu aptik yapıların ardındaki paradigmalar, insanlığın erken uygarlaşması sırasında doğal ve insani seçilimle beyne evrilmiştir; ve (4) Birçok şizofreni vakasında anormal biyokimya ile normal ketlenmelerinden kurtulur ve deneyim halinde özgülleşirler.
***
Şizofrenideki bu son derece gerçek sanrı fenomenleri hakkında söylenecek çok daha fazla şey vardır. Ve bu alanda daha fazla araştırmaya duyulan ihtiyaç ne kadar vurgulansa azdır. Sanrıların yaşam öyküsünü ve bunun hastanın hastalığının yaşam öyküsüyle nasıl ilişkili olduğunu bilmek isterdik; bu konuda neredeyse hiçbir şey bilinmiyor. Belirli sanrısal deneyimlerin bireyin yetiştirilme tarzıyla nasıl ilişkili olduğunu daha fazla bilmek isterdik. Neden bazı hastalar hayırhah sesler duyarken diğerleri öylesine amansızca eziyet eden sesler duyarlar ki onlara son verme çabasıyla kaçar, kendilerini savunur ya da birine veya bir şeye saldırırlar? Ve neden yine başkaları hastanın bir şenlik gibi zevk aldığı öylesine esrik biçimde dini ve ilham verici seslere sahiptir? Ve seslerin dil özellikleri nelerdir? Hastanın kendi konuşmasıyla aynı sözdizimini ve sözcük dağarcığını mı kullanırlar? Yoksa III.3'ten bekleyebileceğimiz gibi daha kalıplaşmış ve ölçülü müdürler? Bütün bunlar ampirik olarak çözülebilecek sorunlardır. Çözüldüklerinde, medeniyetin bikameral başlangıçlarına dair bize gerçekten daha fazla içgörü kazandırabilirler.
***
<!-- UNIT 039 | HEADING | Başlık: ### Analog 'Ben'in Aşınması -->

### Analog 'Ben'in Aşınması
***
Metaforlaştırılmış zihin mekânımızda kendimize dair sahip olduğumuz bu analog, kişisel eylem sorunlarına anlatımlaştırma yoluyla çözümler ürettiğimiz, nereye gittiğimizi ve kim olduğumuzu gördüğümüz o şey ne kadar da aşkın bir öneme sahiptir! Ve şizofrenide bu azalmaya başladığında ve içinde var olduğu mekân çökmeye başladığında, bu deneyim ne kadar korkutucu olmalıdır! Alevli şizofreni hastalarının tümü bu semptoma belirli bir derecede sahiptir:
***
> Hasta olduğumda nerede olduğum duygusunu kaybediyorum. 'Ben'in sandalyede oturabildiğini hissediyorum, yine de bedenim fırlayıp yaklaşık 1 metre önümde taklalar atıyor. > Başkalarıyla sohbeti sürdürmek gerçekten çok zor, çünkü başkalarının gerçekten konuşup konuşmadığından ve benim gerçekten yanıt verip vermediğimden emin olamıyorum. [23]
***
> > Yavaş yavaş kendimin ne kadarının bende olduğunu ve ne kadarının çoktan başkalarında olduğunu ayırt edemez hale geliyorum. Ben bir yığıntıyım, bir ucube, her gün yeniden biçimlendirilen bir canavarım. [24] > > Düşünme, karar verme ve yapmayı isteme yetim kendi kendine parçalanıyor. Sonunda günün diğer her parçasıyla karıştığı ve geride bıraktığı şeyi yargıladığı dışarıya fırlatılıyor. Bir şeyleri yapmayı arzulamak yerine, mekanik ve korkutucu görünen bir şey tarafından yapılıyorlar... bir insanın içinde barınması gereken o duygu dışarıda, geri dönmeyi arzuluyor ama geri dönme gücünü de beraberinde götürmüş vaziyette. [25]
***
Bu ego kaybının, onu tarif edebilen hastalar tarafından tarif edilme yolları çok çeşitlidir. Bir başka hasta "düşüncelerini yeniden bulabilmek için" saatlerce hareketsiz oturmak zorundadır. Bir başkası "ölüp gitmiş gibi" hisseder. Schreber'in gördüğümüz gibi "ruh-cinayeti"nden söz ettiğini hatırlıyoruz. Çok zeki bir hastanın "kendi egosunu birkaç kısa anlığına bulabilmesi için" saatlerce süren yorucu bir çabaya ihtiyacı vardır. Ya da benlik kozmik güçler, iyilik veya kötülük güçleri ya da bizzat Tanrı tarafından etrafındaki her şey tarafından soğurulduğunu hisseder. Nitekim bizzat şizofreni terimi, şizofreninin tanımlayıcı işareti olarak bu merkezi deneyime işaret etmek üzere Bleuler tarafından türetilmiştir. 'Aklını yitirme' duygusudur bu; benliğin varlığı sona erene veya alışılmış şekilde eylemle ya da yaşamla bağlantısız görünene kadar 'kopup gitmesi' duygusudur; bu da "duygu küntlüğü" veya abuli [iradi eylemsizlik] gibi daha belirgin tasviri semptomların birçoğuyla sonuçlanır.
***
Analog 'Ben'in bu aşınmasının kendini gösterdiği bir başka yol da şizofrenlerin bir insan çizme konusundaki görece yetersizlikleridir. Elbette kağıt üzerine bir insan çizdiğimizde bu çizimin analog 'Ben' dediğimiz benliğin bozulmamış bir metaforuna bağlı olduğunu söylemek biraz zayıf bir varsayımdır. Fakat bu sonuç öylesine tutarlı olmuştur ki, artık şizofreninin bir göstergesi olarak rutin biçimde uygulanan İnsan Çizme Testi (DAP) haline gelmiştir. [26] Bütün şizofreni hastaları bu tür çizimleri zor bulmaz. Ancak zor bulduklarında bu son derece teşhis edicidir. Eller ya da gözler gibi bariz anatomik parçaları atlarlar; bulanık ve bağlantısız çizgiler kullanırlar; cinsiyet genellikle belirsizdir; figürün kendisi sıklıkla bozulmuş ve karmakarışıktır.
***
Ancak bir insan çizememenin analog 'Ben'in aşınmasının bir yansıması olduğu genellemesine biraz ihtiyatla yaklaşılmalıdır. Yaşlı insanların da bazen bu şizofrenlerle aynı parçalanmış ve ilkel çizimleri sergiledikleri görülmüştür ve bu sonuç ile elinizdeki bölümde incelenen hipotez arasında önemli bir tutarsızlık olduğuna da dikkat edilmelidir. Daha önceki bir bölümde analog 'Ben'in MÖ ikinci bin yılın sonlarına doğru ortaya çıktığını belirtmiştik. Bir insan çizme yetisi çizimi yapanın bir analog 'Ben'e sahip olmasına bağlıysa, o tarihten önce tutarlı hiçbir insan resmi bulunmamasını beklerdik. Oysa durum kesinlikle böyle değildir. Bu çelişkiyi açıklamanın yolları olduğu açıktır, ancak şu anda bu anomaliyi yalnızca kaydetmeyi tercih ediyorum. Analog 'Ben'in aşınmasına dair bu tartışmayı, kendi kültürümüzde ona eşlik eden o muazzam kaygıdan ve içsel benliklerimizin bu en önemli parçasının, bilinçli kararın o neredeyse kutsal merkezinin bu dehşet verici silinip gidişini durdurmaya yönelik bazen başarılı bazen başarısız çabalardan bahsetmeksizin bırakmamalıyız. Aslında bikameral zihne geri dönüşle hiçbir ilgisi olmayan davranışların çoğu, analog 'Ben'in bu kaybıyla savaşma çabası olarak yorumlanabilir.
***
Bazen örneğin "Ben varım" [I am] semptomu denilen şey görülür. Hasta davranışı üzerinde bir miktar kontrol sağlayabilmek için kendi kendine defalarca "Ben varım" veya "Her şeyin içinde mevcut olan benim" ya da "Ben beden değil, zihnim" diye tekrarlar. Bir başka hasta bilincinin çözülüşüne karşı kendini demirlemek için yalnızca "güç" veya "yaşam" gibi tekil sözcükleri kullanabilir. [27]
***
<!-- UNIT 047 | HEADING | Başlık: ### Zihin Mekânının Çözülüşü -->

### Zihin Mekânının Çözülüşü
***
Bir şizofren yalnızca 'Ben'ini değil, aynı zamanda zihin mekânını da, yani iç gözlem yaptığımızda bir uzam gibi görünmesi sağlanan dünyaya ve nesnelerine dair sahip olduğumuz o saf parafrılanı da kaybetmeye başlar. Hastaya bu durum düşüncelerini kaybetmek ya da şizofrenin derhal tanıdığı bir ifadeyle "düşünce yoksunlaşması" gibi hissettirir. Bunun etkisi analog 'Ben'in aşınmasıyla öylesine iç içedir ki ondan ayrılamaz. Hastalar kendilerini içinde bulundukları mekanlarda kolayca düşünemezler ve bu nedenle başlarına gelebilecek şeylere önceden hazırlanmak için bilgiyi kullanamazlar.
***
Bunun deneysel olarak gözlemlenebilmesinin bir yolu reaksiyon süresi çalışmalarıdır. Her türden tüm şizofrenler, kendilerine değişen uzunluktaki aralıklarla sunulan uyaranlara yanıt vermeye çalıştıklarında normal bilinçli insanlara kıyasla çok daha az yeteneklidirler. Bozulmamış bir analog 'Ben'den ve içinde kendini bir şey yaparken canlandırabileceği bir zihin mekânından yoksun olan şizofren yanıt vermeye "hazırlanamaz" ve bir kez yanıt verdiğinde görevin gerektirdiği şekilde yanıtı değiştiremez. [28] Blokları biçim temelinde sınıflandıran bir hasta, farklı bir şekilde sınıflandırması talimatı verildiğinde renk temelinde sınıflandırmaya geçemeyebilir. Benzer şekilde analog 'Ben'in ve zihin mekânının kaybı mış-gibi davranışlarının kaybıyla sonuçlanır. Alışılmış bilinçli yolla hayal edemediği için rol yapamaz veya hayali eylemlere girişemez ya da hayali olaylardan bahsedemez. Örneğin içinde su yoksa bir bardaktan su içiyormuş gibi yapamaz. Ya da doktor olsaydı ne yapacağı sorulduğunda doktor olmadığını söyleyebilir. Veya evli olmayan bir hastaya evli olsaydı ne yapacağı sorulduğunda evli olmadığını yanıtlayabilir. Ve önceki bölümün sonunda belirttiğim gibi hipnozun mış-gibi davranışı konusundaki güçlüğü de buradan kaynaklanır.
***
Zihin mekânının çözülüşünün kendini gösterdiği bir başka yol da şizofrende çok yaygın olan zamana ilişkin yönelim bozukluğudur. Zamanın bilincine ancak onu uzamsal bir ardışıklık içinde düzenleyebildiğimiz ölçüde varabiliriz ve şizofrenide zihin mekânının daralması bunu güçleştirir ya da imkansız kılar. Örneğin hastalar "zamanın durduğundan" ya da her şeyin "yavaşlamış" veya "askıya alınmış" göründüğünden ya da daha basitçe "zamanla ilgili sorunları" olduğundan yakınabilirler. İyileştikten sonra eski bir hastanın hatırladığı gibi:
***
> Uzun bir süre hiçbir gün bana bir gün gibi ve hiçbir gece bana bir gece gibi gelmedi. Fakat özellikle bunun hafızamda hiçbir biçimi yok. Zamanı yemeklerimle anlardım, ancak her gerçek günde bize yemek takımları verildiğine inandığım için —her on iki saatte yaklaşık yarım düzine kahvaltı, öğle yemeği, çay ve akşam yemeği takımı— bunun pek yardımı olmuyordu. [29] İlk bakışta bu durum şizofreninin bikameral zihne kısmi bir nüks olduğu hipoteziyle tutarsız görünebilir. Zira bikameral insan günün saatlerini ve yılın mevsimlerini kesinlikle biliyordu. Fakat öne sürdüğüm üzere bu bilme, bilinçli olan bizlerin sürekli yaptığı uzamsal olarak ardışık bir zamandaki anlatımlaştırmadan çok farklı bir bilmeydi. Bikameral insan davranışsal bir bilmeye sahipti; uyanma ve uyuma, ekme ve hasat etme ipuçlarına yanıt veriyordu; bu ipuçları öylesine önemliydi ki Stonehenge'de olduğu gibi tapınılıyordu ve muhtemelen kendileri de halüsinojenikti. Bu tür ipuçlarına dikkatin yerini farklı bir zaman duygusunun aldığı bir kültürden gelen biri için, o uzamsal ardışıklığın kaybı hastayı görece zamansız bir dünyada bırakır. Bu bağlamda, normal hipnoz deneklerine zamanın var olmadığı telkin edildiğinde şizofreniform bir tepkinin ortaya çıkması ilginçtir. [30]
***
<!-- UNIT 052 | HEADING | Başlık: ### Anlatımlaştırmanın Başarıs -->

### Anlatımlaştırmanın Başarısızlığı
***
Analog 'Ben'in ve zihin mekânının aşınmasıyla birlikte anlatımlaştırma imkansız hale gelir. Sanki normal durumda anlatımlaştırılan her şey, belki genel bir şeye tabi olan ancak normal anlatımlaştırmada gerçekleştiği gibi birleştirici kavramsal bir amaca veya hedefe bağlı olmayan çağrışımlara bölünür. Davranışlar için mantıksal nedenler verilemez ve sorulara verilen sözel yanıtlar herhangi bir içsel zihin mekânından değil, basit çağrışımlardan veya bir konuşmanın dışsal koşullarından kaynaklanır. Kişinin kendini açıklayabileceği fikrinin bizzat kendisi —ki bikameral çağda bu belirgin biçimde tanrıların işleviydi— artık ortaya çıkamaz.
***
Analog 'Ben'in, zihin mekânının ve anlatımlaştırma yetisinin kaybıyla birlikte davranış ya sanrısal yönlendirmelere yanıt verir ya da alışkanlıkla devam eder. Benliğin kalıntısı, sanki bedeni bir başkası hareket ettiriyormuşçasına komut verilen bir otomat gibi hisseder. Sanrısal emirler olmasa bile bir hasta itaat etmek zorunda olduğu şekillerde komuta edildiği duygusuna kapılabilir. Bir ziyaretçiyle normal şekilde el sıkışabilir, fakat bu sorulduğunda "Bunu ben yapmıyorum, el kendini uzatıyor," yanıtını verebilir. Veya bir hasta özellikle koprolalide olduğu gibi diğer sözcüklerin yerine müstehcen sözcükler geçtiğinde, konuşurken dilini bir başkasının hareket ettirdiğini hissedebilir. Şizofreninin erken evrelerinde bile hasta; hoş ya da nahoş anıların, müziğin veya duyguların yabancı bir kaynaktan kendisine zorla dayatıldığını ve dolayısıyla 'kendisi'nin bunlar üzerinde hiçbir denetimi olmadığını hisseder. Bu semptom son derece yaygındır ve teşhis edicidir. Ve bu yabancı etkiler daha sonra sıklıkla daha önce tartıştığım tam teşekküllü sanrılara dönüşür. Bleuler'e göre "kişilikten kopan psişik tezahürler olan otomatizmlere bilinçli duygular nadiren eşlik eder. Hastalar mutlu hissetmeksizin dans edip gülebilir; nefret etmeksizin cinayet işleyebilir; hayattan hayal kırıklığına uğramaksızın kendi canlarına kıyabilirler... hastalar kendi kendilerinin efendisi olmadıklarını fark ederler." [31]
***
Birçok hasta bu tür otomatizmlerin gerçekleşmesine öylece izin verir. Hâlâ marjinal olarak anlatımlaştırma yapabilen diğerleri ise eylemlerinin bu şekilde yabancı denetimine karşı koruyucu araçlar icat ederler. Negativizmin kendisi, hatta nevrotiklerde bile bence böyledir. Örneğin Bleuler'in içsel olarak şarkı söylemeye zorlanan hastalarından biri, ağzının şarkı söylemesini durdurmak için ağzına tıkıştırdığı küçük bir tahta parçasını tutmayı başarıyordu. Şu anda bikameral zihne bir nüksün öne süreceği gibi, bu tür otomatizmlerin ve içsel komutların her zaman hastayı eylemlerinde yönlendiren tane tane seslerin sonucu olup olmadığını bilmiyoruz. Bunu bilmek gerçekten imkansız olabilir; zira kişiliğin hâlâ hekime yanıt veren kopuk parçası, sinir sisteminin diğer kısımlarınca 'işitilen' bikameral komutları bastırmış olabilir. Birçok hastada bu durum Buyruk Otomatizmi [Command Automatism] adı verilen semptom olarak belirir. Hasta dışarıdan gelen her türlü telkine ve komuta uyar. Başka açılardan negativist olsa bile yetkili kısa emirlere itaat etmemekten acizdir. Bu tür emirler basit eylemlerle ilgili olmalı ve uzun karmaşık bir göreve uygulanamaz. Katatoniklerin iyi bilinen balmumu esnekliği [flexibilitas cerea] bu başlık altına girebilir; hasta konulduğu herhangi bir pozisyonda kalarak gerçekte hekime itaat ediyor. Bu tür fenomenlerin tümü elbette bikameral zihin dediğimiz durumun özelliği olmasa da, altta yatan ilke öyledir. İlginç bir hipotez şu olabilir: Bu tür Buyruk Otomatizmine sahip hastalar, işitsel sanrıların bulunmadığı ve hekimin dışsal sesinin onun yerini aldığı hastalardır.
***
Böyle bir hipotezle tutarlı olan bir diğer semptom da ekolalidir. Hiçbir sanrı bulunmadığında hasta başkalarının konuşmalarını, çığlıklarını veya ifadelerini tekrarlar. Fakat sanrılar mevcut olduğunda bu durum halüsinatif ekolaliye dönüşür; burada hasta çevresindekilerin değil, seslerinin kendisine söylediği her şeyi yüksek sesle tekrarlamak zorunda kalır. Halüsinatif ekolali, öne sürdüğüm üzere, esasen Eski Ahit peygamberlerinde ve Homeros şiirlerinin aoidos'larında gördüğümüz zihinsel örgütlenmeyle aynıdır.
***
<!-- UNIT 057 | HEADING | Başlık: ### Beden İmgesi Sınır Bozuklu -->

### Beden İmgesi Sınır Bozukluğu
***
Analog 'Ben'in ve zihin mekânının aşınmasının, şizofreninin Rorschach çalışmalarında Sınır Kaybı [Boundary Loss] olarak adlandırılan durumla da sonuçlanması mümkündür. Bu, mürekkep lekelerinde görülen ve kötü tanımlanmış, belirsiz veya var olmayan sınırlara ya da kenarlara sahip imgelerin oranına ilişkin bir puandır. Buradaki bakış açımızdan en ilginç olanı, bu ölçümün canlı halüsinatif deneyimlerin varlığıyla güçlü bir korelasyon göstermesidir. Sınır Kaybı puanı yüksek bir hasta bunu sıklıkla bir dağılma duygusu olarak tanımlar:
***
> Erirken ellerim yok, ezilmemek için bir kapı eşiğine sığınıyorum. Her şey benden uzağa uçuyor. Kapı eşiğinde bedenimin parçalarını bir araya toplayabiliyorum. Sanki içime bir şey fırlatılmış da beni parçalara ayırıp patlatmış gibi. Neden kendimi farklı parçalara bölüyorum? Denge duygumun olmadığını, kişiliğimin eridiğini ve egomun yok olduğunu ve artık var olmadığımı hissediyorum. Her şey beni parçalara ayırıyor... Deri, farklı parçaları bir arada tutmanın tek olası aracıdır. Vücudumun farklı parçaları arasında hiçbir bağlantı yok... [32]
***
Sınır Kaybı üzerine bir çalışmada Rorschach testi 80 şizofreni hastasına uygulandı. Sınır belirginliği puanları, yaş ve sosyoekonomik durum açısından eşleştirilmiş normal ve nevrotik grubundakinden anlamlı derecede düşüktü. Bu tür hastalar mürekkep lekelerinde yaygın olarak parçalanmış hayvan ya da insan bedenleri görürlerdi. [33] Bu durum analog benliğin, yani bilinçte kendimize dair sahip olduğumuz metafor resminin parçalanışını yansıtır. Worcester Eyalet Hastanesindeki 604 hasta üzerinde yapılan bir başka çalışmada Sınır Kaybının —ki buna analog 'Ben'in kaybını da dahil edebiliriz— sanrıların gelişiminde bir faktör olduğu özellikle tespit edildi. Daha fazla sanrıya sahip hastalar, "benlik ile dünya arasındaki sınırları" kurmada daha az başarılı olan hastalardı. [34] Aynı düşünce çizgisi doğrultusunda kronik şizofreni hastaları bazen ister tek başlarına ister bir grup içinde fotoğraflansınlar bir fotoğrafta kendilerini tanıyamaz veya yanlış tanıyabilirler.
***
<!-- UNIT 061 | HEADING | Başlık: ### Şizofreninin Avantajları -->

### Şizofreninin Avantajları
***
Kuşkusuz tuhaf bir başlık; böylesine korkutucu bir hastalığın ne gibi avantajları olduğunu nasıl söyleyebiliriz? Ancak ben bu tür avantajları tüm insanlık tarihinin ışığında kastediyorum. Çok açık bir biçimde, strese verilen bu kökten farklı tepkinin altında yatan biyokimyanın genetik kalıtsal bir temeli vardır. Ve üreme yıllarımızın bu kadar erken döneminde ortaya çıkan böylesi bir genetik yatkınlık hakkında sorulması gereken soru şudur: Bir zamanlar ne gibi bir biyolojik avantaja sahipti? Evrimcinin jargonuyla söylersek, neden seçilime uğradı? Ve böylesi bir genetik yatkınlık tüm dünyada mevcut olduğuna göre, çok çok uzun zaman önce hangi dönemde seçildi? Yanıt elbette bu kitapta daha önce defalarca dile getirdiğim temalardan biridir. Bu tür genlerin seçilimsel avantajı, erken medeniyetlerimizin bin yılları boyunca doğal ve insani seçilimle evrilen bikameral zihindi. İlgili genler —ister bilinçli insanlar için bir enzim eksikliği olsun ister başka bir şey— peygamberlerin, 'nebiler oğulları'nın ve onlardan önceki bikameral insanın arka planındaki genlerdir.
***
Şizofreninin belki de evrimsel olan bir başka avantajı yorulmazlıktır. Birkaç şizofren özellikle hastalığın erken evrelerinde genel bir yorgunluktan yakınsa da, çoğu hasta yakınmaz. Aslında normal insanlara kıyasla daha az yorgunluk gösterirler ve muazzam dayanıklılık başarılarına muktedirdirler. Saatlerce süren muayenelerden yorulmazlar. Gece gündüz hareket edebilir veya herhangi bir yorgunluk belirtisi göstermeksizin durmaksızın çalışabilirler. Katatonikler, okurun birkaç dakikadan fazla tutamayacağı garip bir pozisyonu günlerce koruyabilirler. Bu durum yorgunluğun büyük ölçüde öznel bilinçli zihnin bir ürünü olduğunu ve Mısır piramitlerini, Sümer zigguratlarını veya Teotihuacan'daki devasa tapınakları yalnızca el emeğiyle inşa eden bikameral insanın bunu bilinçli, kendine dönük düşünen insanlara kıyasla çok daha kolay yapabildiğini gösterir.
***
Şizofrenlerin geri kalanımızdan 'daha iyi' yaptığı bir başka şey de —gerçi soyut olarak karmaşık dünyamızda bu kesinlikle bir avantaj değildir— basit duyusal algıdır. Görsel uyaranlara karşı daha tetiktedirler; onları bu tür uyaranları bilincin tamponundan geçirmek zorunda olmayan varlıklar olarak düşünürsek bu beklenebilir. Bu durum, ani bir uyarının ardından EEG alfa dalgalarını normal insanlardan daha hızlı bloke etme yetilerinde ve odaklanan yansıtılmış görsel sahneleri normalden belirgin biçimde daha iyi tanımalarında görülür. [35] Nitekim şizofrenler neredeyse duyusal veriler içinde boğulurlar. Anlatımlaştıramadıkları ya da uzlaştıramadıkları için her bir ağacı görürler ama ormanı asla göremezler. Fiziksel çevreleriyle daha dolaysız ve mutlak bir ilişki, daha büyük bir dünyada-olma hali içindedirler. En azından görsel algıyı bozan prizma gözlükler takılan şizofrenlerin aşırı telafi yapmadıkları için geri kalanımıza kıyasla daha kolay uyum sağlamayı öğrendikleri gerçeğine böyle bir yorum getirilebilir. [36]
***
<!-- UNIT 065 | HEADING | Başlık: ### Şizofreninin Nörolojisi -->

### Şizofreninin Nörolojisi
***
Şizofreni kısmen bikameral zihne bir nüks ise ve önceki çözümlemelerimizin herhangi bir değeri varsa, o halde I.5'te önerilen nörolojik modelle tutarlı olan bir tür nörolojik değişiklikler bulmalıyız. Orada bikameral zihnin sanrısal seslerinin, sağ temporal lobda bir şekilde örgütlenen ve anterior komissürler ve belki de korpus kallozum üzerinden sol veya baskın yarıküreye iletilen depolanmış uyarıcı-öğütleyici deneyimlerin alaşımları olduğunu öne sürmüştüm.
***
Dahası, bilincin ortaya çıkışının sağ temporal korteksten kaynaklanan bu işitsel sanrıların ketlenmesini zorunlu kıldığını öne sürmüştüm. Fakat bunun nöro-anatomik anlamda tam olarak ne ifade ettiği hiç de açık değildir. Beyinde diğerlerini ketleyen belirli alanlar bulunduğunu, beynin çok genel bir biçimde her zaman uyarılma ile ketleme arasında karmaşık bir tür gerilim (veya denge) içinde olduğunu ve ayrıca ketlemenin birkaç farklı yolla gerçekleşebileceğini kesinlikle biliyoruz. Bu yollardan biri, bir yarıküredeki bir alanın diğer yarıküredeki bir alanın uyarılmasıyla ketlenmesidir. Örneğin frontal göz alanları karşılıklı olarak ketleyicidir; öyle ki bir yarıküredeki frontal göz alanının uyarılması diğerini ketler. [37] Ve frontal göz alanlarını birbirine bağlayan korpus kallozum liflerinin bir kısmının bizzat ketleyici olduğunu veya karşı yarıküredeki ketleyici merkezleri uyardığını varsayabiliriz. Davranışta bu, herhangi bir yöne bakmanın iki frontal göz alanının zıt yönlü uyarımının vektörel bileşkesi olarak programlandığı anlamına gelir. [38] Ve yarıkürelerin bu karşılıklı ketlemesinin diğer çeşitli iki taraflı [bilateral] işlevlerde de işlediği varsayılabilir.
***
Fakat bu karşılıklı ketlemeyi asimetrik tek taraflı [unilateral] işlevlere genelleştirmek daha cesur bir meseledir. Örneğin sol yarıküredeki bir zihinsel sürecin, sağdaki farklı bir işlevle karşılıklı ketleme içinde eşleştiğini, dolayısıyla sözde yüksek zihinsel süreçlerden bazılarının iki karşıt yarıkürenin bileşkeleri olabileceğini varsayabilir miyiz?
***
Her halükarda, şizofreninin bikameral zihinle ve onun nörolojik modeliyle ilişkisine dair bu fikirlere bir nebze inandırıcılık kazandırmanın ilk adımı, şizofrenlerde bir tür lateralite farklılığı aramaktır. Bu tür hastalar geri kalanımızdan farklı bir sağ yarıküre etkinliğine sahip midir? Bu hipotez üzerindeki araştırmalar henüz başlangıç aşamasındadır, ancak son derece yeni olan aşağıdaki çalışmalar en azından düşündürücüdür: - Çoğumuzda uzun bir zaman dilimi boyunca toplam EEG, baskın sol yarıkürede sağ yarıküreye kıyasla biraz daha büyük bir etkinlik gösterir. Fakat şizofrenide durum tersine dönme eğilimindedir: sağda biraz daha fazla etkinlik görülür. [39]
***
- Şizofrenideki bu artmış sağ yarıküre etkinliği, normal insanlarda sanrılara yol açan durumun aynısı olan birkaç dakikalık duyusal yoksunluğun ardından çok daha belirgindir. - EEG makinemizi her birkaç saniyede bir hangi yarıkürenin daha aktif olduğunu anlayabileceğimiz şekilde ayarlarsak, çoğumuzda bu ölçümün yarıküreler arasında dakikada yaklaşık bir kez gidip geldiğini görürüz. Fakat şimdiye kadar test edilen şizofrenlerde bu geçiş ancak yaklaşık her dört dakikada bir gerçekleşir; bu şaşırtıcı bir gecikmedir. Bu durum, daha önce değindiğim "bölümlü kurgu"nun [segmental set] bir açıklaması olabilir; şizofrenler şu veya bu yarıkürede "takılıp kalma" eğilimindedir ve bu nedenle bir bilgi işlemleme modundan diğerine geri kalanımız kadar hızlı geçemezler. Daha hızlı bir tempoda bir ileri bir geri geçiş yapan bizlerle olan etkileşimlerindeki kafa karışıklıkları ve sıklıkla mantıksız olan konuşma ve davranışları buradan kaynaklanır. [40]
***
- Şizofrenideki bu daha yavaş geçişin açıklamasının anatomik olması mümkündür. Uzun süreli şizofrenlere yapılan bir dizi otopsi, şaşırtıcı bir biçimde iki yarıküreyi birbirine bağlayan korpus kallozumun normal beyinlerdekinden 1 mm daha kalın olduğunu göstermiştir. Bu istatistiksel olarak güvenilir bir sonuçtur. Böylesi bir fark şizofrenlerde yarıkürelerin daha fazla karşılıklı ketlenmesi anlamına gelebilir. [41] Bu çalışmada anterior komissürler ölçülmemiştir.
***
- Kuramımız doğruysa, hastalık, dolaşım değişiklikleri veya nörokimyasının stres kaynaklı değişimi nedeniyle sol temporal kortekste meydana gelen kapsamlı herhangi bir işlev bozukluğu, sağ temporal korteksi normal ketleyici kontrolünden kurtarmalıdır. Temporal lob epilepsisine sol temporal lobdaki (veya hem sol hem sağdaki) bir lezyon neden olduğunda, dolayısıyla (muhtemelen) sağı normal ketlenmesinden kurtardığında, hastaların tam yüzde 90'ında kitlesel işitsel sanrılarla birlikte paranoid şizofreni gelişir. Lezyon yalnızca sağ temporal lobda olduğunda ise yüzde 10'undan daha azında bu tür semptomlar gelişir. Aslında bu ikinci grup manik-depresif bir psikoz geliştirme eğilimindedir. [42]
***
Bu bulguların doğrulanması ve daha fazla araştırılması gerekir. Fakat hep birlikte, şizofrenide belirgin lateralite etkilerini kuşkusuz ve ilk kez gösterirler. Ve bu etkilerin yönü, şizofreninin bikameral zihin adını verdiğim insan beyninin daha önceki bir örgütlenişiyle ilişkili olabileceğine dair kısmi bir kanıt olarak yorumlanabilir.
***
<!-- UNIT 074 | HEADING | Başlık: ### Sonuç Olarak -->

### Sonuç Olarak
***
Şizofreni, hem yakalananlarda hem de onları sevenlerde yaydığı yürek acısı yüzünden araştırmalarımızın ahlaki bakımdan en önde gelen sorunlarından biridir. Son on yıllar bu hastalığın tedavi edilme biçimindeki güçlü ve hızlanan iyileşmeyi şükranla izledi. Fakat bu durum benimki gibi yeni ve bazen gösterişli kuramların sancakları altında değil, daha ziyade günden güne yürütülen terapinin ayakları yere basan pratik yönlerinde gerçekleşti.
***
Nitekim şizofreni kuramları —ki sayıları pek çoktur— fazlasıyla sık biçimde birbiriyle yarışan perspektiflerin heves atları oldukları için büyük ölçüde kendi kendilerini hezimete uğrattılar. Her disiplin diğerlerinin bulgularını kendi alanındaki faktörlere ikincil sayar. Sosyo-çevresel araştırmacı şizofreni hastasını stresli bir çevrenin ürünü olarak görür. Biyokimyacı stresli çevrenin etkisini yalnızca hastadaki anormal bir biyokimya yüzünden gösterdiğinde ısrar eder. Bilgi işlemleme terimleriyle konuşanlar bu alandaki bir eksikliğin doğrudan strese ve karşı-stres savunmalarına yol açtığını söyler. Savunma mekanizması psikoloğu bozulmuş bilgi işlemeyi gerçeklikle temastan kendi kendine güdümlü bir geri çekilme olarak görür. Genetikçi aile öyküsü verilerinden kalıtsal yorumlar çıkarır. Diğerleri ise aynı verilerden şizofrenojenik ebeveyn etkisinin rolüne dair yorumlar geliştirebilir. Ve bu böyle sürer gider. Bir eleştirmenin ifade ettiği gibi: "Tıpkı atlıkarıncaya binmek gibi, insan atını seçer. Atının diğerlerine öncülük ettiğine inanabilir. Ardından belirli bir biniş bittiğinde, atın gerçekte hiçbir yere gitmediğini gözlemlemek için aşağı inmek zorundadır." [43] Bu nedenle bu ağır listeye bir yük daha eklerken bir miktar cüretkarlık taşıdığımın farkındayım. Fakat bu kitabın önceki kısımlarının düşündürücülüğünü tamamlamak ve açıklığa kavuşturmak adına sorumluluk gereği de olsa bunu yapmak zorunda hissettim. Zira şizofreni, ister tek bir hastalık ister birçok hastalık olsun, alevli evresinde daha önce bikameral zihnin belirgin özellikleri olduğunu belirttiğimiz belirli özelliklerle fiilen tanımlanır: İşitsel sanrıların varlığı, bunların sıklıkla dini ve her zaman buyurgan niteliği, egonun veya analog 'Ben'in ve bir zamanlar ne yapılacağını ve zaman ile eylem içinde nerede olunduğunu anlatımlaştırabildiği zihin mekânının çözülüşü; büyük benzerlikler bunlardır.
***
Fakat büyük farklılıklar da vardır. Bu hipotezde herhangi bir gerçeklik payı varsa, nüks yalnızca kısmidir. Öznel bir bilinci oluşturan öğrenmeler güçlüdür ve asla tamamen bastırılamaz. Ve dolayısıyla dehşet ve öfke, ızdırap ve çaresizlik buradan doğar. Böylesine sarsıcı bir değişime eşlik eden kaygı, kişilerarası ilişkilerin alışılmış yapısıyla olan uyumsuzluk, seslerin gündelik yaşam için yetersiz rehberler olmasına yol açan kültürel destek ve tanımdan yoksun oluşu, önündeki her şeyi sular altında bırakan kırılmış bir çevresel duyusal uyarım barajına karşı savunma ihtiyacı; bütün bunlar bikameral toplumların mutlak olarak toplumsal bireyinin davranışından çok farklı bir toplumsal geri çekilme üretir. Bilinçli insan 'kendini' bulmak ve amaçlarına ve durumuna uygun olarak nerede olduğunu bilmek için sürekli iç gözlemini kullanır. Ve bu güvenlik kaynağından yoksun olan, anlatımlaştırmadan mahrum kalan, etrafındakilerce kabul edilemez bulunan ve gerçekdışı sayılarak reddedilen sanrılarla yaşayan alevli şizofren; Marduk'un ya da Ur putlarının tanrı mülkiyetindeki işçilerininkine taban tabana zıt bir dünyadadır. Modern şizofren böyle bir kültürün arayışı içindeki bir bireydir. Fakat genellikle bu daha ilkel zihinsel örgütlenmeye karşı mücadele eden, sanrının denetimi yapması gereken bir zihinsel örgütlenmenin ortasında bir tür denetim kurmaya çalışan öznel bilincin bir parçasını hâlâ korur. Aslında o, çevresine karşı çırılçıplak kalmış, tanrısız bir dünyada tanrıları bekleyen bir zihindir.
***
<!-- UNIT 078 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] I. Samuel 13'te bazen şizofreniye yapılan ilk atıf olarak öne sürülen sözcük bile, bir budala anlamında ahmak olarak çevrilmesi daha doğru olan İbranice *halal* sözcüğüdür.
***
<!-- UNIT 079 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] E. R. Dodds Odysseia'daki birkaç yerin deliliğe atıfta bulunduğunu öne sürdüğünde, argümanını ikna edici bulmuyorum. Ve Homeros'un döneminde "ve muhtemelen çok daha önce" yaygın bir akıl hastalığı kavramı bulunduğu sonucuna vardığında, bu tamamen temelsiz bir iddiadır. Bkz. E. R. Dodds, *The Greeks and the Irrational* (Berkeley: University of California Press, 1968), s. 67.
***
<!-- UNIT 080 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] *Phaidros*, 244A.
***
<!-- UNIT 081 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] A.g.e., 244C.
***
<!-- UNIT 082 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] *Theaitetos*, 158.
***
<!-- UNIT 083 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] *Yasalar*, 934.
***
<!-- UNIT 084 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] Princeton Nöro-Psikiyatri Enstitüsünde H. Osmond ve A. El-Meligi tarafından geliştirilen "The Experiential World Inventory", farklı ülkelerde ve kültürlerde şizofrenlere uygulanmış ve çok benzer sonuçlar elde edilmiştir.
***
<!-- UNIT 085 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Yalnızca bu hastalar da değil. Psikiyatride teşhis kategorilerini kendilerine özgü ilaçlarla ayırt etmeye yönelik büyüyen bir eğilim vardır: fenotiyazinlerle şizofreniler ve lityumla manik-depresyon. Bu doğruysa, daha önce paranoid şizofreni teşhisi konmuş birçok hasta aslında manik-depresiftir; çünkü yalnızca lityuma yanıt verirler. Manik evrede bu tür hastaların neredeyse yarısında sanrılar görülür.
***
<!-- UNIT 086 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Arthur H. Weingaertner, "Self-administered aversive stimulation with hallucinating hospitalized schizophrenics," *Journal of Consulting and Clinical Psychology*, 1971, 36:422-429.
***
<!-- UNIT 087 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] Edwin A. Weinstein, "Aspects of Hallucinations," L. J. West, der., *Hallucinations* (New York: Grune and Stratton, 1962), s. 233-238.
***
<!-- UNIT 088 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] A. H. Modell, "Hallucinations in schizophrenic patients and their relation to psychic structure," West içinde, s. 166-173; alıntı s. 169'dandır.
***
<!-- UNIT 089 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] Modell, West içinde, s. 168.
***
<!-- UNIT 090 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] Gustav Störring, *Mental Pathology* (Berlin: Swan Sonnenschein, 1907), s. 27.
***
<!-- UNIT 091 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] A.g.e., s. 30.
***
<!-- UNIT 092 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] Eugen Bleuler, *Dementia Praecox or The Group of Schizophrenias*, Joseph Zinkin çev. (New York: International Universities Press, 1950), s. 229.
***
<!-- UNIT 093 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] D. P. Schreber, *Memoirs of My Nervous Illness*, I. MacAlpine ve R. A. Hunter, çev. ve der. (London: Dawson, 1955).
***
<!-- UNIT 094 | NOTE | Dipnot [17] -->

[17] A.g.e., s. 225.
***
<!-- UNIT 095 | NOTE | Dipnot [18] -->

[18] A.g.e., s. 227-228.
***
<!-- UNIT 096 | NOTE | Dipnot [19] -->

[19] Sigmund Freud, "Psycho-analytic notes on an autobiographical account of a case of paranoia," *Complete Psychological Works*, Cilt 12, James Strachey çev. ve der. (London: Hogarth Press, 1958).
***
<!-- UNIT 097 | NOTE | Dipnot [20] -->

[20] Schreber, s. 226, 332.
***
<!-- UNIT 098 | NOTE | Dipnot [21] -->

[21] A.g.e., s. 269.
***
<!-- UNIT 099 | NOTE | Dipnot [22] -->

[22] J. Custance, *Wisdom, Madness and Folly* (New York: Pellegrini and Cudahy, 1952), s. 18.
***
<!-- UNIT 100 | NOTE | Dipnot [23] -->

[23] Her iki alıntı da Princeton, New Jersey'deki Brain-Bio Center'dan Dr. C. C. Pfeiffer'ın hastalarındandır; bu merkezde şizofreni esasen beyin besinleriyle tedavi edilebilir birkaç biyokimyasal hastalık olarak kabul edilir.
***
<!-- UNIT 101 | NOTE | Dipnot [24] -->

[24] Storch, aktaran H. Werner, *Comparative Psychology of Mental Development* (New York: International Universities Press, 1957), s. 467.
***
<!-- UNIT 102 | NOTE | Dipnot [25] -->

[25] E. Meyer ve L. Covi, "The experience of depersonalization: A written report by a patient," *Psychiatry*, 1960, 23:215-217.
***
<!-- UNIT 103 | NOTE | Dipnot [26] -->

[26] DAP ile yapılan araştırmaların ilk birkaç yılı L. W. Jones ve C. B. Thomas tarafından bildirilmiştir: "Studies on figure drawings," *Psychiatric Quarterly Supplement*, 1961, 35:212-216.
***
<!-- UNIT 104 | NOTE | Dipnot [27] -->

[27] Carney Landis, *Varieties of Psychopathological Experience* (New York: Holt, Rinehart and Winston, 1964).
***
<!-- UNIT 105 | NOTE | Dipnot [28] -->

[28] David Shakow'un yaygın olarak kabul gören kuramının bir yorumudur: "Segmental Set," *Archives of General Psychiatry*, 1962, 6:1-17.
***
<!-- UNIT 106 | NOTE | Dipnot [29] -->

[29] M. Harrison, *Spinners Lake* (London: Lane, 1941), s. 32.
***
<!-- UNIT 107 | NOTE | Dipnot [30] -->

[30] Bernard S. Aaronson, "Hypnosis, responsibility, and the boundaries of self," *American Journal of Clinical Hypnosis*, 1967, 9:229-246.
***
<!-- UNIT 108 | NOTE | Dipnot [31] -->

[31] Bleuler, s. 204.
***
<!-- UNIT 109 | NOTE | Dipnot [32] -->

[32] P. Schilder, *The Image and Appearance of the Human Body* (London: Kegan Paul, Trench, Trubner, and Co., 1935), s. 159.
***
<!-- UNIT 110 | NOTE | Dipnot [33] -->

[33] S. Fisher ve S. E. Cleveland, "The Role of Body Image in Psychosomatic Symptom Choice," *Psychological Monographs*, 1955, 69, No. 17, tam no. 402.
***
<!-- UNIT 111 | NOTE | Dipnot [34] -->

[34] L. Phillips ve M. S. Rabinovitch, *Journal of Abnormal and Social Psychology*, 1958, 57:181.
***
<!-- UNIT 112 | NOTE | Dipnot [35] -->

[35] Bkz. R. L. Cromwell ve J. M. Held, "Alpha blocking latency and reaction time in schizophrenics and normals," *Perceptual and Motor Skills*, 1969, 29:195-201; E. Ebner ve B. Ritzler, "Perceptual recognition in chronic and acute schizophrenics," *Journal of Consulting and Clinical Psychology*, 1969, 33:200-206.
***
<!-- UNIT 113 | NOTE | Dipnot [36] -->

[36] Bkz. E. Ebner, V. Broekma ve B. Ritzler, "Adaptation to awkward visual proprioceptive input in normals and schizophrenics," *Archives of General Psychiatry*, 1971, 24:367-371.
***
<!-- UNIT 114 | NOTE | Dipnot [37] -->

[37] A. S. F. Layton ve C. S. Sherrington, "Observation on the excitable cortex of chimpanzees, orangutan, and gorilla," *Quarterly Journal of Experimental Physiology*, 1917, 11:135.
***
<!-- UNIT 115 | NOTE | Dipnot [38] -->

[38] Buradaki ifade Marcel Kinsbourne'a aittir: "The control of attention by interaction between the cerebral hemispheres," Fourth International Symposium on Attention and Performance, Boulder, Colorado, Ağustos 1971.
***
<!-- UNIT 116 | NOTE | Dipnot [39] -->

[39] Arthur Sugarman, L. Goldstein, G. Marjerrison ve N. Stoltzfus, "Recent Research in EEG Amplitude Analysis," *Diseases of the Nervous System*, 1973, 34:162-181.
***
<!-- UNIT 117 | NOTE | Dipnot [40] -->

[40] Bu, Leonide E. Goldstein'ın birkaç denek üzerindeki ön çalışmasıdır: "Time Domain Analysis of the EEG: the Integrated Method," Rutgers Medical School ön baskısı, 1975. Bu önerileri benimle tartıştığı için kendisine minnettarım.
***
<!-- UNIT 118 | NOTE | Dipnot [41] -->

[41] Randall Rosenthal ve L. B. Bigelow, "Quantitative Brain Measurements in Chronic Schizophrenia," *British Journal of Psychiatry*, 1972, 121:259-264.
***
<!-- UNIT 119 | NOTE | Dipnot [42] -->

[42] P. Flor-Henry, "Schizophrenic-like Reactions and Affective Psychoses Associated with Temporal Lobe Epilepsy: Etiological Factors," *American Journal of Psychiatry*, 1969, 126:400-404.
***
<!-- UNIT 120 | NOTE | Dipnot [43] -->

[43] R. L. Cromwell, "Strategies for Studying Schizophrenic Behavior" (yayın öncesi kopya), s. 6.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: # KİTAP III, BÖLÜM 6: Bilimin -->

# KİTAP III, BÖLÜM 6: Bilimin Kehanetleri ### BÖLÜM 6
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: ### Bilimin Kehanetleri III. K -->

### Bilimin Kehanetleri III. Kitabın bu birkaç heterojen bölümünde, yakın dünyamızın belirli özelliklerinin —yani kahinlikler ve dinler gibi toplumsal kurumların; ele geçirilme, hipnoz ve şizofreni gibi psikolojik fenomenlerin ve ayrıca şiir ve müzik gibi sanatsal pratiklerin— tüm bunların insan doğasının daha önceki bir örgütlenişinin kalıntıları olarak kısmen nasıl yorumlanabileceğini elimden geldiğince açıklamaya çalıştım. Bunlar hiçbir biçimde daha önceki zihniyetimizden bugüne yansıyan olası uzantıların eksiksiz bir kataloğu değildir. Yalnızca en bariz olanlardan bazılarıdır. Ve bunları sürekli kuşatan gelişen olan bilinçle olan etkileşimlerinin incelenmesi, başka türlü sahip olamayacağımız bir kavrayışı bize kazandırır. Bu son bölümde bizzat bilime dönmek ve onun da, hatta bu incelememin tamamının da, bikameral zihnin çöküşüne bir yanıt olarak okunabileceğine işaret etmek istiyorum. Zira bilimin doğayla o Yakubvari güreşinde böylesine dindarca talep ettiği o kesinlik lütfunun doğası nedir? Evrenin kendini bize açık kılmasını neden talep ederiz? Neden umursarız?
***
Kuşkusuz bilime yönelik dürtünün bir kısmı saf meraktır; tutulmamışı tutmak ve izlenmeyeni izlemektir. Bilinmeyenin karşısında hepimiz birer çocuğuz. Elektron mikroskobunun ya da kuarkların veya yıldızlar arasındaki kara deliklerdeki negatif yerçekiminin ifşalarından haz duymak, daha önceki bir zihniyetin kaybına verilmiş bir tepki değildir. Teknoloji, bilimsel ayinin ikinci ve daha da sürdürücü bir kaynağıdır; bilimsel temelini tarih boyunca kendi artan ve denetlenemeyen ivmesi üzerinde ileri taşır. Ve belki de avlanmaya, bir sorunu köşeye sıkıştırmaya yönelik derin bir aptik yapı, hakikat arayışına kendi motivasyonel akışını ekler.
***
Fakat bilimin bu ve diğer nedenlerinin üzerinde ve arkasında daha evrensel bir şey, bu uzmanlaşma çağında çoğu zaman dile getirilmeyen bir şey bulunmuştur. Varlığın bütünlüğünü, şeylerin temel tanımlayıcı gerçekliğini, tüm evreni ve insanın onun içindeki yerini anlamakla ilgili bir şeydir bu. Nihai yanıtlar için yıldızlar arasında el yordamıyla arayış, sonsuz genellik uğruna sonsuz küçüklükte gezinme, bilinmeyenin derinliklerine doğru gittikçe derinleşen bir hac yolculuğudur. Tarihin sisleri arasındaki uzak başlangıcı, bikameral zihnin çöküşünde kayıp buyrukların aranışında uzaktan görülebilen bir yönelimdir.
***
Bu arayış, II.4'te gördüğümüz gibi bilimin başladığı yer olan Asur'un kehanet [kehanet alametleri] literatüründe apaçıktır. Bundan yalnızca yarım bin yıl sonra Yunanistan'da Pythagoras'ın ilahi sayılar ve onların ilişkilerinden oluşan bir teolojide yaşamın kayıp değişmezlerini arayarak matematik bilimini başlatmasında da apaçıktır. Ve böylece iki bin yıl boyunca, benzer bir motivasyonla Galileo matematiğe Tanrı'nın dili der ya da Pascal ve Leibniz onu yankılayarak matematiğin o heybetli doğruluğunda Tanrı'yı işittiklerini söylerler. Bazen insanlığı etkilemiş olan iki büyük çabanın, yani din ile bilimin bizi zıt yönlere çeken tarihsel düşmanlar olduğunu düşünürüz, hatta böyle düşünmek hoşumuza gider. Ancak bu özel kimlik çabası apaçık yanlıştır. Birbirine düşman olan şey din ile bilim değil, kilise ile bilimdi. Ve bu bir çelişme değil, bir rekabetti. Her ikisi de diniydi. Aynı zemin üzerinde birbirine öfkeyle homurdanan iki devdiler. Her ikisi de ilahi vahye giden tek yol olduğunu iddia ediyordu.
***
Bu, ilk kez geç Rönesans'ta, özellikle Galileo'nun 1633'te hapsedilmesiyle mutlak bir odak noktasına ulaşan bir rekabetti. Belirtilen ve yüzeysel neden, yayınlarının önceden papalık onayıyla mühürlenmemiş olmasıydı. Fakat gerçek tartışmanın böylesine önemsiz bir yüzey olayı olmadığından eminim. Zira söz konusu metinler, bir yüzyıl önce bir din adamı tarafından hiçbir kargaşa çıkmaksızın yayımlanmış olan güneş merkezli Kopernik güneş sistemi kuramından ibaretti. Gerçek ayrım çok daha derindeydi ve sanırım ancak insanlığın ilahi kesinliklere duyduğu özlemin ardındaki aciliyetin bir parçası olarak anlaşılabilir. Gerçek uçurum, kilisenin siyasi yetkesi ile deneyimin bireysel yetkesi arasındaydı. Ve asıl soru kayıp yetkelememizi ilahi sesler işiten antik peygamberlerden gelen havarisel bir silsile yoluyla mı bulacağımız, yoksa hiçbir ruhban aracılığı olmaksızın şu anda nesnel dünyadaki kendi deneyimimizin göklerini araştırarak mı bulacağımızdı. Hepimizin bildiği gibi ikincisi Protestanlık ve rasyonalist boyutuyla Bilimsel Devrim adını verdiğimiz süreç haline geldi. Bilimsel Devrimi doğru anlayacaksak, onun en güçlü itici gücünün gizli tanrısallığın amansızca aranışı olduğunu her zaman hatırlamalıyız. Bu haliyle bikameral zihnin çöküşünün doğrudan bir ardılıdır. On yedinci yüzyılın sonlarında, bariz bir örnek seçmek gerekirse, fizik, psikoloji ve biyolojinin temellerini atanlar hepsi amatör ilahiyatçı ve son derece dindar olan üç İngiliz Protestandı: Göksel kütleçekimin evrensel yasalarında Tanrı'nın sözünü yazıya geçiren kuşkucu Isaac Newton; bilme deneyiminin zenginliklerinde En Bilen Varlık'ını tanıyan sıska ve lafızcı John Locke; ve hayvan ve bitki yaşamının tasarımının mükemmelliğinde Yaratıcısının Sözünü sevinçle resmeden, kürsüden uzak kalmış pasaklı bir din adamı olan gezgin John Ray. Bu dini motivasyon olmasaydı bilim, ekonomik zorunluluklar üzerinde topallayan salt bir teknolojiden ibaret kalırdı.
***
Sonraki yüzyıl, ana gücüne birazdan değineceğim Aydınlanma'nın rasyonalizmiyle karmaşıklaşır. Fakat Aydınlanma'nın o devasa gölgesinde bilim, ilahi müelliflik arayışının bu büyüsüne bağlı kalmayı sürdürdü. En açık ifadesi Deizm ya da Almanya'daki adıyla *Vernunftreligion* [akıl dini] olarak adlandırılan akımda ortaya çıktı. Kilisenin "Söz"ünü bir kenara fırlattı, rahiplerini hor gördü, sunak ve kutsal törenle alay etti ve akıl ile bilim yoluyla Tanrı'ya ulaşmayı hararetle vaaz etti. Bütün evren bir tecellidir! Tanrı, süslü cüppeler giymiş rahiplerin karanlık mırıltılarındaki cehalet paravanlarının ardında değil, aklın tüm ihtişamıyla konuşulmak ve pırıl pırıl işitilmek üzere yıldızların altında, doğanın tam da burasındadır.
***
Bu bilimsel deistlerin evrensel bir mutabakat içinde oldukları söylenemez. Hayvan davranışı biliminin modern kurucusu olan havari düşmanı Reimarus gibi bazıları için hayvanların *trieb*leri yani dürtüleri aslında Tanrı'nın düşünceleriydi ve onların kusursuz çeşitliliği bizzat O'nun zihniydi. Oysa fizikçi Maupertuis gibi diğerleri için Tanrı bu tür anlamsız fenomen çeşitliliğini pek umursamazdı; yalnızca saf soyutlamalarda, insan aklının matematiğin ince adanmışlıklarıyla bu çeşitliliğin ardında seçebileceği Doğanın büyük genel yasalarında yaşardı. [1] Nitekim günümüzün katı maddeci bilim insanı, yalnızca iki yüzyıl önce bu denli farklı ve çeşitli yönlerdeki bilimin dini bir çaba olduğu, antik mezmurlarla aynı arzuyu, yani elohim'i bir kez daha "yüz yüze" görme çabasını paylaştığı gerçeğinden rahatsızlık duyacaktır.
***
İnsanlığın son 4000 yıldır bu gezegende sergilediği bu drama, bu devasa senaryo, dünya tarihinin merkezi entelektüel eğilimine geniş bir açıdan baktığımızda netlik kazanır. MÖ ikinci bin yılda tanrıların seslerini duymayı bıraktık. MÖ birinci bin yılda sesleri hâlâ duyanlarımız, yani kahinlerimiz ve peygamberlerimiz de yok olup gitti. MS birinci bin yılda kayıp tanrısallıklarımıza, kutsal metinlerde korunan onların söyleyişleri ve işitişleri aracılığıyla itaat ettik. Ve MS ikinci bin yılda bu yazılar da yetkelerini kaybetti. Bilimsel Devrim kayıp yetkelemeyi Doğada keşfetmek için bizi o eski sözlerden uzaklaştırdı. Bu son dört bin yılda içinden geçtiğimiz süreç, türümüzün yavaş ve amansızca dünyevileşmesidir [sekülerleşmesidir]. Ve MS ikinci bin yılın son kısmında bu süreç görünüşe göre tamamlanıyor. Bu gezegendeki en asil ve en büyük çabamızın Büyük İnsani İronisi şudur: Yetkeleme arayışımızda, Doğada Tanrı'nın dilini okuma çabamızda, orada ne kadar büyük bir yanılgı içinde olduğumuzu bu kadar net okumamız gerekmiştir.
***
Artık apaçık bir olgu olan bilimin bu sekülerleşmesi, kuşkusuz az önce değindiğim Fransız Aydınlanması'nda kök salmıştır. Fakat 1842'de Almanya'da dört parlak genç fizyoloğun ünlü bir manifestosuyla sert ve tavizsiz bir hal aldı. Korsanlar gibi, kelimenin tam anlamıyla kendi kanlarıyla imzaladılar. Hegelci idealizmden ve onun maddi meselelere getirdiği sözde-dini yorumlardan bıkmış olarak, bilimsel etkinliklerinde yaygın fizikokimyasal kuvvetler dışındaki hiçbir kuvveti dikkate almamaya öfkeyle karar verdiler. Hiçbir ruhani varlık yok. Hiçbir ilahi töz yok. Hiçbir hayati kuvvet yok. Bu, o zamana kadar bilimsel materyalizmin en tutarlı ve en keskin ifadesiydi. Ve muazzam derecede etkili oldu. Beş yıl sonra, bu gruptan biri olan ünlü fizikçi ve psikolog Hermann von Helmholtz, Enerjinin Korunumu İlkesini ilan etti. Joule bunu daha nazikçe söylemişti: "Doğanın Büyük Unsurları yok edilemezdir"; deniz, güneş, kömür, gök gürültüsü, ısı ve rüzgar tek bir enerjidir ve ebedidir. Fakat Helmholtz Romantiğin duygusallığından nefret ediyordu. İlkeyi matematiksel olarak ele alışı, vurguyu soğuk bir biçimde o günden beri bulunduğu yere yerleştirdi: Enerji dönüşümlerinden oluşan kapalı dünyamızda hiçbir dış kuvvet yoktur. Yıldızlar arasında hiçbir tanrı için hiçbir köşe, bu kapalı madde evreninde sızabilecek hiçbir ilahi etki için en ufak bir yarık yoktur; kesinlikle hiç yoktur.
***
Bütün bunlar, hemen ardından insan ilişkilerinde kutsal fikrinin daha da çarpıcı bir biçimde dünyevileştirilmesi gelmeseydi, Bilim için saygıyla salt bir çalışma ilkesi olarak kalabilirdi. Özellikle sarsıcıydı, çünkü bizzat dini saiklerle hareket eden bilimin kendi saflarından gelmişti. Britanya'da on yedinci yüzyıldan beri "doğa tarihi" olarak adlandırılan çalışma, doğada hayırhah bir Yaratıcının mükemmelliklerini bulmanın teselli edici sevinciydi. Bu şefkatli motivasyonların ve tesellilerin üzerine, bizzat kendi aralarından iki kişinin, her ikisi de büyük üslupta amatör doğa bilimcisi olan Darwin ve Wallace'ın tüm doğayı yaratanın ilahi bir zeka değil evrim olduğunu ikiz bildirisi kadar daha büyük hangi yıkım yığılabilirdi? Bu da daha önce başkalarınca, örneğin Darwin'in dedesi Erasmus Darwin veya Lamarck ya da Robert Chambers veya hatta bir Emerson ya da Goethe'nin coşkularında daha nazik bir dille ortaya konmuştu. Fakat yeni vurgu göz kamaştırıcı derecede güçlü ve amansızdı. Soğuk ve Hesapsız Şans, bu yaşam güreşinde bazılarının daha iyi hayatta kalmasını ve böylece nesiller boyu daha fazla üremesini sağlayarak, bu insan türünü maddeden, salt maddeden körü körüne ve hatta acımasızca yontmuştu. Alman materyalizmiyle birleştiğinde —ki bu kitabın Giriş bölümünde gördüğümüz gibi pervasızca hırçın Huxley'de böyleydi— doğal seçilim yoluyla evrim kuramı, insanın Yüce Büyüklüklerin, yani elohim'in amaçlı yaratımı olduğu ve kökleri dosdoğru Bikameral Çağın bilinçdışı derinliklerine uzanan o yüceltici geleneğin çöküş çanıydı. Tek bir sözcükle dışarıdan hiçbir yetkeleme olmadığını söylüyordu. Bakın! Orada hiçbir şey yok. Yapmamız gereken şey kendi içimizden gelmelidir. Eynan'daki kral Hermon Dağı'na dik dik bakmayı bırakabilir; ölü kral nihayet ölebilir. Bizler, MS ikinci bin yılın sonundaki bu kırılgan insan türü, kendi kendimizin yetkelemesi haline gelmeliyiz. Ve burada ikinci bin yılın sonunda ve üçüncüsüne girmek üzereyken bu sorunla kuşatılmış durumdayız. Bu, yeni bin yılın belki yavaş, belki hızlı, belki de zihniyetimizde yeni değişimlerle çözmeye çalışacağı bir sorundur.
***
İkinci bin yılın bu son yıllarında insana dair dini görüşün aşınması, hâlâ bikameral zihnin çöküşünün bir parçasıdır. Yaşamın her kıvrımında ve alanında yavaş yavaş ciddi değişiklikler yaratıyor. Bugün dini yapılar arasındaki üye rekabetinde, bilinçli mantık tarafından en çok aşındırılanlar, ritüel olarak bikameral geçmişe uzanan o uzun havarisel silsileye daha yakın olan eski ortodoks konumlardır. II. Vatikan Konsili'nden bu yana Katolik Kilisesi'ndeki değişimler, kesinlikle bilincin insan türüne girişini izleyen kutsaldan bu uzun geri çekilme terimleriyle taranabilir. Geleneksel teolojik kavramların art arda gözden geçirilmesini kışkırtan rasyonalist bilimin baskıları altındaki dini kolektif bilişsel buyrukların çöküşü, ritüelin ardındaki metaforik anlamı ayakta tutamaz. Ritüeller davranışsal metaforlardır; eyleme dökülmüş inanç, önceden haber verilmiş kehanet, dışzihinsel düşünmedir. Ritüeller, kilise yaşamının kalbindeki büyük anlatımlaştırmaların hafıza araçlarıdır. Ve bunlar kendiliğindenlik kültlerine boşaltılıp yüksek ciddiyetlerinden arındırıldığında, hissedilmeden icra edilip sorumsuz bir nesnellikle akıl yürütüldüğünde merkez yok olur ve genişleyen helezonlar başlar. İletişim çağındaki sonuç dünya çapında olmuştur: sıradanlığa gevşeyen liturji, önemini yitiren huşu ve insana ne olduğunu ve ne olması gerektiğini söyleyen o kimlik verici tarihsel tanımın silinip gitmesi. Şaşkın bir ruhban sınıfınca başlatılan bu hüzünlü oyalanmalar, [2] saptırmak üzere tasarlandıkları o büyük tarihsel akıntıyı teşvik etmekten başka bir işe yaramaz. Sözel olarak dolayımlanan gerçekliğe paralojik uyumumuz azalmıştır: yolumuzdaki sandalyelerin etrafından dolaşmak yerine onlara çarparız; konuşmamızı anlamadığımızı söylemektense dilsiz kalırız; basit yerelleşmede ısrar ederiz. Geçmişten arınacak mıyız yoksa geleceğe mi hızlanacağız, buna bağlı olarak ilahi bir trajedi ya da dünyevi bir komedidir bu.
***
Ruhban yetkelemesinin bu modern çözülüşünde gerçekleşen şey, bize uzun zaman önce bizzat bikameral zihnin çöküşünün ardından olanları biraz hatırlatır. Çağdaş dünyanın her yerinde ikameler, başka yetkeleme yöntemleri vardır. Bazıları antik olanların yeniden canlandırılmasıdır: kilisenin bir zamanlar çok güçlü olduğu Güney Amerika'da ele geçirilme dinlerinin popülaritesi; temeli "Ruh"a dayanan aşırı dini mutlakçılık (ki bu aslında Pavlus'un İsa'nın üzerine çıkışıdır); Yakın Doğu'da bikameral zihnin çöküş döneminden kalan o doğrudan miras olan astrolojinin ciddi biçimde kabul edilişindeki endişe verici artış; ya da Çin'deki çöküşün hemen ardından gelen dönemden doğrudan bir miras olan I Ching'in daha küçük çaplı kehaneti. Çeşitli meditasyon prosedürlerinin, duyarlılık eğitim gruplarının, zihin kontrolünün ve grup karşılaşma pratiklerinin devasa ticari ve bazen psikolojik başarıları da vardır. Diğer inanışlar sıklıkla inançsızlığın yeni can sıkıntısından birer kaçış gibi görünür, ancak onlar da bu yetkeleme arayışıyla karakterizedir: Scientology'de olduğu gibi çeşitli sözde-bilimlere duyulan inançlar ya da evrenimizin diğer kısımlarından yetke getiren tanımlanamayan uçan nesnelere (UFO) veya tanrıların bir zamanlar fiilen böylesi ziyaretçiler olduğuna duyulan inanç; ya da bir yetkelemenin gelebileceği yaşamlarımızın ruhsal bir kuşatılmışlığının sözde kanıtı olarak duyu-ötesi algıya duyulan inatçı ve bulanık hayranlık; veya Amerikan yerli Kızılderili medeniyetlerinin çoğunun bikameral zihinlerinin çöküşünde olduğu gibi, daha derin gerçekliklerle temas kurmanın yolları olarak psikotrop ilaçların kullanımı. III.2'de kurumsallaşmış kahinliklerin çöküşünün daha küçük güdümlü ele geçirilme kültleriyle sonuçlandığını gördüğümüz gibi, kurumsal dinlerin zayıflaması da her türden bu daha küçük, daha özel dinlerle sonuçlanıyor. Ve bu tarihsel sürecin bu yüzyılın geri kalanında artması beklenebilir.
***
Modern bilimin kendisinin de benzer bir örüntüden muaf olduğunu söyleyemeyiz. Zira modern entelektüel manzara aynı ihtiyaçlarla şekillenir ve sıklıkla daha geniş hatlarında, hafifçe gizlenmiş bir biçimde de olsa aynı yarı-dini jestlerden geçer. Bilimcilikler [scientisms] olarak adlandıracağım bu yapılar, bir araya gelen ve neredeyse kendileri de şaşırarak inanç amentülerine dönüşen bilimsel fikir kümeleridir; çağımızda bilim ile dinin boşanmasının bıraktığı o derinden hissedilen boşluğu dolduran bilimsel mitolojilerdir. [3] Yerini almaya çalıştıkları dinlerle aynı tepkiyi uyandırma biçimleriyle klasik bilimden ve onun sıradan tartışmalarından ayrılırlar. Ve dinlerle en belirgin özelliklerinin birçoğunu paylaşırlar: her şeyi açıklayan rasyonel bir ihtişam; son derece görünür ve eleştirinin ötesinde olan karizmatik bir lider ya da liderler silsilesi; bir şekilde olağan bilimsel eleştiri arenasının dışında tutulan bir dizi kanonik metin; fikirlerin belirli jestleri ve yorumlama ritüelleri; ve mutlak bir bağlılık talebi. Karşılığında inanan kişi dinlerin bir zamanlar ona daha evrensel olarak vermiş olduğu şeyi alır: bir dünya görüşü, önemlilikler hiyerarşisi ve ne yapacağını ve ne düşüneceğini bulabileceği bir kehanet yeri; kısacası insanın eksiksiz bir açıklaması. Ve bu bütünlük, gerçekte her şeyi açıklayarak değil, etkinliğinin etrafını kuşatarak, dikkati şiddetle ve mutlak biçimde sınırlandırarak elde edilir; öyle ki açıklanmayan hiçbir şey görüş alanında değildir.
***
Az önce bahsettiğim materyalizm bu tür bilimciliklerin ilklerinden biriydi. On dokuzuncu yüzyılın ortalarındaki bilim insanları, beslenmenin insanların bedenlerini ve zihinlerini nasıl değiştirebileceğine dair çarpıcı keşiflerle neredeyse heyecandan uyuşmuşlardı. Ve böylece etrafında aşınan dinlerin bazı biçimlerini ve tüm hararetini üstlenerek yoksulluğu ve acıyı dindirmekle özdeşleşen Tıbbi Materyalizm adlı bir harekete dönüştü. Kendi kuşağının en heyecan verici zihinlerini fethetti ve programı uzaktan tanıdık gelir: dualar değil eğitim; komünyon değil beslenme; sevgi değil tıp; ve vaaz değil siyaset.
***
Uzaktan tanıdıktır; çünkü hâlâ Hegel'in hayaletini taşıyan Tıbbi Materyalizm, Marx ve Engels'te diyalektik materyalizme evrildi ve etrafındaki köhne inançların ruhban biçimlerinden daha da fazlasını kendine topladı. O zamanki ve şimdiki merkezi batıl inancı sınıf mücadelesidir; geçmişin eksiksiz bir açıklamasını veren ve yaşamın her makamında ve alarmında ne yapılacağına önceden karar veren bir tür kehanettir. Ve modern insanın o kolektif kimlik işaretleri olan etnik köken, milliyetçilik ve sendikacılık sınıf mücadelesinin mitsel karakterini çoktan göstermiş olsa da, Marksizm bugün hâlâ dünyanın gördüğü en otoriter devletleri kurmak için milyonlarca kişilik orduları savaşa sürüyor.
***
Tıp bilimlerinde en önde gelen bilimcilik bence psikanaliz olmuştur. Merkezi batıl inancı bastırılmış çocukluk cinselliğidir. Bu şekilde yorumlanabilen bir avuç erken histeri vakası, tüm kişiliği ve sanatı, tüm uygarlığı ve onun huzursuzluklarını anlamanın mecazanları haline gelir. Ve o da tıpkı Marksizm gibi mutlak bağlılık, inisiyasyon prosedürleri, kanonik metinlerine yönelik hürmetkar bir ilişki talep eder ve karşılığında birkaç yüzyıl önce dinin alanı olan kararda ve yaşamın yöneliminde aynı desteği sunar. Ve kendi geleneğime daha yakın bir örnek vermek gerekirse, davranışçılığı ekleyeceğim. Zira onun da merkezi kehanet yeri bir avuç sıçan ve güvercin deneyindedir; onları tüm davranışın ve tarihin mecazanları haline getirir. O da inanan bireye dünyasını karşılayacağı ve onun kaprislerini anlayacağı pekiştirme olasılıklarıyla denetim tılsımını verir. Ve her organizmanın biyolojik olarak evrilmiş aptik yapılanması göz önüne alındığında, ardındaki radikal çevreciliğin —yani pekiştirmeyle her şeye dönüştürülebilecek bir tabula rasa organizma inancının— sorgulanabilir olduğu uzun zamandır bilinse de, bu ilkeler inananları böylesi bir denetime dayalı yeni bir toplum umuduna çekmeyi sürdürür.
***
Elbette insan hakkındaki bu bilimcilikler doğru olan bir şeyle başlar. Beslenmenin hem zihin hem de beden sağlığını iyileştirebileceği doğrudur. Marx'ın Louis Bonaparte'ın Fransasında incelediği şekliyle sınıf mücadelesi bir olguydu. Birkaç hastada cinsel anıların analizi yoluyla histerik semptomların hafiflemesi muhtemelen gerçekleşti. Ve aç hayvanlar ya da kaygılı insanlar yiyecek veya onaylanma için edimsel tepkileri kesinlikle öğrenecektir. Bunlar gerçek olgulardır. Fakat kurban edilen bir hayvanın karaciğerinin biçimi de gerçek bir olgudur. Astrologların Yükselenleri ve Gökkubbe Ortaları ya da suyun üzerindeki yağın biçimi de öyledir. Tüm dünyanın temsilcisi olarak dünyaya uygulandığında olgular batıl inançlara dönüşür. Bir batıl inanç, nihayetinde bilme ihtiyacına hizmet etmek için yabanileşmiş bir mecazandan ibarettir. Tıpkı hayvanların iç organları ya da kuşların uçuşları gibi, bu tür bilimci batıl inançlar da insanın geçmişini ve geleceğini okuyabileceğimiz ve eylemlerimizi yetkeleyebilecek yanıtları duyabileceğimiz korunmuş ayinsel mekanlar haline gelir.
***
O halde bilim, tüm olgusallık gösterişine rağmen, sözde-dinlerin kolayca küçümsenen patlamalarından farksız değildir. Dini temelinden bu geçiş döneminde bilim, sıklıkla astrolojinin göksel haritalarıyla ya da yüzlerce başka irrasyonalizmle Nihai Yanıt'a, Tek Hakikat'e, Tek Neden'e duyulan aynı nostaljiyi paylaşır. Laboratuvarların hayal kırıklıklarında ve terinde, tıpkı Habiru mültecilerinin yaptığı gibi tarikatlar halinde kaynaşma ve kavrulmuş olguların o kurak Sina'larında hakikat ve coşkuyla akan zengin ve cesur bir anlam uğruna oraya buraya yönelme ayartısını hisseder. Ve bütün bunlar, metaforum da dahil olmak üzere, bikameral zihnin çöküşünden sonraki bu geçiş döneminin bir parçasıdır. Ve bu kitap da bir istisna değildir.
***
<!-- UNIT 020 | HEADING | Başlık: * * * -->

* * *
***
İlginçtir ki bu çağdaş hareketlerin hiçbiri beslenmemizdeki kırışıklıklar düzeltildikten sonra ya da "devletin sönümlenmesi" gerçekleştikten sonra veya libidolarımız uygun şekilde yatırıldıktan ya da pekiştirmelerin kaosu düzene sokulduktan sonra nasıl olmamız gerektiği hakkında bize hiçbir şey söylemez. Bunun yerine imaları çoğunlukla geriye dönüktür; neyin yanlış gittiğini anlatır, kozmik bir kepazeliği, potansiyelimizin daha önceki bir güdüklüğünü çıtlatır. Kilise kesinliğinin geri çekilmesinin yarattığı boşlukta bu tür hareketlerin devraldığı dini biçimin bir başka özelliğidir bu: varsayılan bir insanın düşüşü. Kayıp bir masumiyete dair bu tuhaf ve bence sahte fikir, insanlığın ilk büyük bilinçli anlatımlaştırması olarak tam da bikameral zihnin çöküşünde yerini alır. Asur mezmurlarının şarkısıdır bu; İbrani ilahilerinin feryadıdır; Cennet mitidir; dünyanın büyük dinlerinin kaynağı ve ilk öncülü olan ilahi lütuftan o temel düşüştür. İnsanın bu varsayımsal düşüşünü, yeni bilinçlenen insanların başlarına gelenleri, yani insani yönlendirmelerin ve bencil mahremiyetlerin kaosunda ilahi seslerin ve güvencelerin kaybını anlatımlaştırma çabaları olarak yorumluyorum.
***
Kayıp kesinlik ve ihtişam temasının yalnızca tarih boyunca insanın tüm dinleri tarafından dile getirildiğini değil, aynı zamanda din dışı entelektüel tarihte de defalarca ortaya çıktığını görürüz. Platonik Diyaloglar'ın anımsama [anamnesis] kuramından —yeni olan her şeyin aslında kayıp daha iyi bir dünyayı hatırlamak olduğu fikrinden— Rousseau'nun doğal insanın medeniyetin yapaylıklarıyla yozlaştığı yönündeki şikayetine kadar her yerde mevcuttur. Ve bunu bahsettiğim modern bilimciliklerde de görürüz: Marx'ın erken yazılarında açıkça belirtilen o kayıp "insanlığın tam bir güzellikle serpildiği toplumsal çocukluğu" varsayımında; parayla yozlaşmış bir masumiyet, yeniden kazanılacak bir cennette. Ya da Freud'un medeniyette nevrozun köklülüğüne ve gerek ırksal gerekse bireysel geçmişimizdeki korkunç ilksel eylemlere ve arzulara yaptığı vurguda; ve çıkarım yoluyla psikanaliz aracılığıyla geri döndüğümüz bütünüyle belirsiz önceki bir masumiyette. Veya daha az belirgin olsa da davranışçılıkta, insanın gerçek doğasını çarpıtmadan önceki o bütünüyle belirsiz bir ideale döndürülmesi için denetlenmesi ve düzenlenmesi gereken şeyin gelişimin ve toplumsal sürecin kaotik pekiştirmeleri olduğu yönündeki belgelenmemiş inançta.
***
Bu nedenle çağımızın bu ve diğer birçok hareketinin, medeniyetlerimizin o büyük ve uzun tablosunda insan doğalarının daha önceki bir örgütlenişinin kaybıyla ilişkili olduğuna inanıyorum. Artık orada olmayana geri dönme çabalarıdır bunlar; tıpkı şairlerin var olmayan Musa'larına dönme çabaları gibi; ve bu halleriyle içinde gömülü olduğumuz bu geçiş binyıllarının ayırt edici özelliğidirler. Bireysel düşünürün, bu sayfayı okuyanın ya da yazarının veya Galileo ya da Marx'ın tanrıların mutlaklarına ulaşmak ya da bilinç öncesi bir masumiyete dönmek için bilinçli ve açık bir iradeye sahip olacak kadar aciz bir yaratık olduğunu kastetmiyorum. Böylesi terimler bireysel yaşamlara uygulandığında ve tarihin daha geniş bağlamından koparıldığında anlamsızdır. Ancak nesilleri kişilerimiz ve yüzyılları saatlerimiz yaparsak örüntü netleşir.
***
Bireyler olarak kendi kolektif buyruklarımızın insafına kalmış durumdayız. Gündelik dikkatlerimizin, bahçelerimizin, siyasetimizin ve çocuklarımızın üzerinden kültürümüzün biçimlerine karanlık bir aynadan bakarız. Ve kültürümüz bizim tarihimizdir. İletişim kurma, ikna etme ya da yalnızca başkalarının ilgisini çekme çabalarımızda, farklılıkları arasından seçim yapabileceğimiz ancak bütünlüğünden kaçamayacağımız kültürel modelleri kullanır ve onların içinde hareket ederiz. Ve hitap biçimlerinin, kendimiz veya fikirlerimiz için umut, ilgi, takdir ya da övgü doğurmanın bu anlamındadır ki iletişimlerimiz bu tarihsel örüntülere, bizzat iletişim eyleminde bile iletilen şeyin ayrılmaz bir parçası olan bu ikna oluklarına bürünür. Ve bu kitap da bir istisna değildir. Kesinlikle hiçbir istisna değildir. Kendi kişisel anlatımlaştırmalarımda, yaşamımın büyük bölümünde yoğun bir bağ kurduğum bir sorunun bireysel tercihi gibi görünen bir şeyle başladı: dokunulmaz anıların ve gösterilemez hülyaların tüm bu görünmez ülkesinin, herhangi bir aynada bulabileceğim her şeyden daha fazla kendim olan bu iç-kozmosun [introcosm] doğası ve kökeni sorunu. Fakat bilincin kaynağını keşfetmeye yönelik bu dürtü bana göründüğü şey miydi? Hakikat kavramının bizzat kendisi kültürel olarak verilmiş bir yönelimdir; daha önceki bir kesinliğe duyulan o kuşatıcı nostaljinin bir parçasıdır. Arthurcu bir şövalyenin Kutsal Kase'yi arayabileceği gibi dünya boyunca peşine düşülebilecek evrensel bir istikrar, orada duran ebedi bir ilke sarsılmazlığı fikrinin bizzat kendisi, tarihin morfolojisinde, bikameral zihnin çöküşünden sonraki ilk iki bin yılda kayıp tanrıların aranışının doğrudan bir uzantısıdır. O zamanlar arkaik bir zihniyetin yıkıntıları arasında eylemin yönelimi için bir kehanet [augury] olan şey, şimdi olguların mitolojileri arasında bir kesinlik masumiyeti arayışıdır.
***
<!-- UNIT 025 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] William Woodward ile birlikte yazdığım makalede bunu daha kapsamlı tartışıyorum: "In the Shadow of the Enlightenment," *Journal of the History of the Behavioral Sciences*, 1974, 10:3-15, 144-159.
***
<!-- UNIT 026 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] İlahiyatçılar bu sorunların gayet iyi farkındadır. Tartışmalarına girmek için Harvey Cox'un *The Secular City*si ile başlanabilir, ardından Mary Douglas'ın *Natural Symbols*ı, ardından Charles Davis'in *Worship and Secularization*, der. Wiebe (Vos, Holland: Bussum, 1970), s. 10-27 içindeki "Ghetto or Desert: Liturgy in a Cultural Dilemma" makalesi ve ardından James Hitchcock'un *The Recovery of the Sacred* (New York: Seabury Press, 1974) adlı eseri izlenebilir.
***
<!-- UNIT 027 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] George Steiner, 1974 yılındaki etkileyici Massey Konferanslarında bunlara "mitolojiler" adını vermiş ve bu noktayı daha uzun uzadıya tartışmıştır. Bazı ifadelerini ödünç aldım.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

<!-- UNIT 001 | HEADING | Başlık: # Sonsöz (1990) -->

# Sonsöz (1990)
***
<!-- UNIT 002 | HEADING | Başlık: ## Dört Hipotez Bu denemenin k -->

## Dört Hipotez Bu denemenin kitap halinde ilk yayımlanışının üzerinden on yılı aşkın bir süre geçti ve yayıncılarım, bu kitaba gelen genel tepkileri ve şayet kitabı yeniden yazacak olsaydım yapacağım değişiklikleri ele alabileceğim bir sonsöz eklemem konusunda beni teşvik etti.
***
Bazı profesyonel entelektüellerin sunduğum kadar kapsamlı bir kuramla ilk karşılaştıklarında en sevdikleri pratik, çekildiğinde geriye kalan her şeyi sökecek o gevşek ipliği aramaktır. Haklılar da. Bu, bilimsel düşünce disiplininin bir parçasıdır. İnsan doğası ve tarihinin böylesine geniş bir arazisini kateden, sayısız hırçın uzmanın kıskançlıkla koruduğu alanlara dalan herhangi bir çalışmada, bazen olgusal ama korkarım daha çok üsluba dair bu tür aksaklıkların bulunması kaçınılmazdır. Ne var ki bu kitabın dokusunun, böylesi kötü bir ilmiğin çekilmesiyle tümünün söküleceği türden olduğu iddiası, bilimsel hakikat arayışındaki bir olgudan ziyade ortodoksluğun bir temennisidir. Bu kitap tek bir hipotezden ibaret değildir. I. ve II. Kitaplarda dört ana hipotez yer alır. Bunların her birine bazı yorumlar eklemek için bu fırsatı memnuniyetle karşılıyorum.
***
1. *Bilinç dile dayanır.* Böyle bir önerme, elbette gerek popüler inançta gerekse dilde kök salmış olan alışılagelmiş ve kanaatimce yüzeysel bilinç görüşleriyle çelişir. Ancak içebakışa açık olan ile biliş adını vermeye başladığımız diğer tüm sinirsel yetenekler kümesi arasında titiz ayrımlar yapılmadığı sürece bilinç biliminde hiçbir ilerleme kaydedilemez. Bilinç ile biliş aynı şey değildir ve birbirlerinden kesin sınırlarla ayrılmalıdır. Yeterince vurgulamadığım en yaygın hata, bilinci algı ile karıştırmaktır. Geçenlerde, Felsefe ve Psikoloji Derneği'nin bir toplantısında, tanınmış ve saygın bir filozof bu noktaya şiddetle itiraz etmek üzere ayağa kalktı. Doğrudan gözlerimin içine bakarak haykırdı: "Şu anda sizi algılıyorum. Şu anda sizin bilincinde olmadığımı mı söylemeye çalışıyorsunuz?" İçindeki kolektif bilişsel buyruk evet diye haykırıyordu. Oysa gerçekte, ortaya koyduğu retorik argümanın bilincindeydi. Benden başka bir yöne dönmüş ya da gözlerini kapatmış olsaydı, benim çok daha iyi bilincinde olabilirdi.
***
Bu tür bir kafa karışıklığı, en azından 1921'de Bertrand Russell tarafından körüklenmişti: "Algıladığımız her şeyin bilincindeyizdir."[1] Mantıksal atomculuğu felsefede moda haline geldikçe, meseleyi başka türlü görebilmek zorlaştı. Daha sonraki bir kitabında Russell bilince örnek olarak "Bir masa görüyorum" ifadesini verir.[2] Oysa bize modern bilinç fikrini kazandıran Descartes buna asla katılmazdı. Bilincin varlığını inkâr ederken kesinlikle duyusal algıyı kastetmeyen Watson gibi radikal bir davranışçı da katılmazdı. Tıpkı yukarıda aktardığım vakada olduğu gibi, Russell'ın masanın değil, üzerine yazdığı argümanın bilincinde olduğunu öne sürüyorum. Kendi gösterimimle bu durumu şöyle şemalaştırırdım:
***
'Ben' -> (Bir masa görüyorum). Russell bilincinin ikinci terim olduğunu düşünüyordu, oysa gerçekte bilinci ifadenin tamamıydı. Kendi bilinci için sahiden geçerli, gerçekten yaşanmış, etolojik açıdan daha geçerli bir örnek bulmalıydı; örneğin, "Whitehead öldüğüne göre artık *Principia*'yı yeniden yazsam iyi olacak" ya da "Bir başka Leydi Russell'ın nafakasını nasıl karşılayabilirim?" gibi. O vakit bambaşka sonuçlara ulaşırdı. Bu tür örnekler eylem halindeki bilinçtir. "Bir masa görüyorum" ise öyle değildir.
***
Algı, bir uyaranı duyumsamak ve ona uygun tepki vermektir. Tıpkı araba kullanma örneğinde betimlemeye çalıştığım gibi, bu durum bilinçdışı bir düzeyde gerçekleşebilir. Soruna bakmanın bir başka yolu da, bakterileri muhakkak algılayan ve onları yutarak uygun tepkiyi veren akyuvarların davranışını hatırlamaktır. Dolayısıyla bilinci algı ile eşitlemek, dolaşım sistemimizde dönüp duran milimetreküp kan başına altı bin bilinçli varlığa sahip olduğumuzu söylemekle eşdeğerdir — ki bence bu bir *reductio ad absurdum*dur (saçmaya indirgemedir). Bilinç bütünüyle dil demek değildir; fakat dil tarafından üretilir ve dile başvurularak erişilir. Dilin bilinci nasıl ürettiğinin o ince ağ örgüsünü çözmeye giriştiğimizde, kuram oluşturmanın son derece çetin bir düzlemine adım atarız. Bu sürecin tarihte işlediği ilksel mekanizmaları kısaca özetlemiş, ardından II. Kitap 5. Bölümde bunun Yunanistan'da bilincin gelişimi boyunca nasıl somutlaştığını göstermeye çalışmıştım. Bilinç daha sonra dilin içine yerleşir ve böylece çocuklar tarafından kolayca öğrenilir. Genel kural şudur: Bilinçte, daha önce davranışta ortaya çıkmamış hiçbir işlem yoktur.
***
Kısaca hatırlatmak gerekirse, 40. sayfadaki daire-üçgen problemine dönersek, bu yapılanmayı çözerken her ne kadar gerçekte hiçbir şey görmüyor olsak da "Üçgen olduğunu 'görüyorum'" deriz. Problemin bu çözümünü nasıl ifade edeceğimizi bulma yapılanmasında, zihnimizde birdenbire fiili görme mecazı belirir. Belki farklı bir bilinç dokusuna yol açan başka mecazanlar[3] da bulunabilirdi; fakat Batı kültüründe 'görmek' ve zihinsel olayları sabitlemek için kullandığımız diğer sözcükler gerçekten de görseldir. Ve bu 'görmek' sözcüğünü kullanmakla, fiili görmenin parafranlarını ya da çağrışımlarını da beraberinde getiririz. Bu yolla, etrafımızdaki dünyanın uzamsal niteliği bir problemi çözmenin psikolojik olgusuna (ki hatırlanacağı üzere hiçbir bilince ihtiyaç duymaz) zerk edilir. Ve psikolojik olayları betimlemek için kullandığımız dilin bir sonucu olarak bu ilişkili uzamsal nitelik, sürekli tekrarlarla bilincimizin bu işlevsel mekânına, yani zihin mekânına dönüşür. Zihin mekânını bilincin birincil özelliği olarak değerlendiriyorum. Bu, tam şu anda önseçimli olarak üzerinde 'içebakış yaptığınız' ya da 'gördüğünüz' mekândır.
***
Peki 'görme' işini kim yapar? İçebakışı kim gerçekleştirir? Burada, benzerliğin şeylerden ya da eylemlerden ziyade ilişkiler arasında kurulması bakımından mecazdan ayrılan analojiyi devreye sokarız. Duyu organlarıyla donanmış beden (Ben olarak anılan) fiziksel görme için neyse, zihin mekânındaki bu zihinsel türden 'görme' ile ilişki kurmak üzere kendiliğinden bir analog 'Ben' de öyle gelişir. Analog 'Ben', bilincin en önemli ikinci özelliğidir. Daha sonraki bir gelişimde bilincin bir nesnesi haline gelen benlikle karıştırılmamalıdır. Analog 'Ben' içeriksizdir; sanırım Kant'ın transandantal egosuyla akrabadır. Bedensel Ben çevresinde gezinip şuna ya da buna bakabildiği gibi, analog 'Ben' de zihin mekânında 'gezinmeyi', şu ya da bu şeye 'dikkat etmeyi' veya odaklanmayı öğrenir. Bilincin bütün işleyişleri, davranışla kurulan bu tür mecazlara ve analojilere dayanarak hatırı sayılır bir kararlılığa sahip özenli bir matris inşa eder. Böylece fiili davranışın analog simülasyonunu anlatımlaştırırız; bilincin bu apaçık veçhesi, bilince dair önceki eşzamanlı tartışmaların gözünden kaçmış görünür. Bilinç, her olayın etrafına bir önce ve bir sonra yerleştirerek şeyleri durmaksızın bir hikâyeye uydurur. Bu özellik, fiziksel benliklerimizin fiziksel dünyada uzamsal ardışıklığıyla gezinmesinin bir analogudur; bu ardışıklık zihin mekânında zamanın ardışıklığına dönüşür. Ve bu durum, içinde olayları ve hatta yaşamlarımızı konumlandırdığımız uzamsallaşmış bir zaman olan bilinçli zaman kavramını doğurur. Zamanın bilincine bir mekândan başka bir yolla varmak imkânsızdır.
***
Dolayısıyla bilincin temel çağrışımsal tanımı, işlevsel bir zihin mekânında anlatımlaştırma yapan bir analog 'Ben'dir. Düzanlamsal tanımı ise —tıpkı Descartes, Locke ve Hume için olduğu gibi— içebakışa açık olandır. Sıraladığım özellikler listesi ne tüketici ne de dışlayıcı olma iddiasındadır. Her yerdeki bilincin evrensel veçheleri olmaları da amaçlanmamıştır. Dünyanın geçmişinde olduğu gibi günümüz dünyasındaki büyük kültürel farklılıklar göz önüne alındığında, bilincin özelliklerinin ve vurgularının her yerde aynı olacağını düşünmek bana akıl dışı gelir.
***
Mevcut haliyle verdiğim listenin eksik olduğunu düşünüyorum. En azından iki özellik daha eklenmelidir: duyusal dikkatin analoğu olan odaklanma[4] ve can sıkıcı düşüncelerin bilincinde olmayı bıraktığımız, fiziksel dünyadaki tiksintinin, iğrenmenin ya da can sıkıcı şeylerden basitçe yüz çevirmenin davranışsal analoğu olan bastırma. Ayrıca bu fırsattan istifadeyle, bu kitapta bağdaşım ya da uyumlama olarak adlandırılan ve bazı okurların kafasını karıştıran kavrama da değinmek isterim. Daha da fazla kafa karışıklığı yaratma pahasına bu sözcüğü, şeyleri birbiriyle uyumlu kılan zihinsel süreçler için kastettiğim anlama Whewell'ın daha uygun düşen terimiyle, *consilience* (tümevarımsal örtüşme / bağdaşım) olarak değiştirmek isterdim.[5] Bu durum uyanık yaşamda pek göze çarpmasa da, rüyalarda son derece önemli bir hal alır. Aslında elinizdeki ciltte yer alması için rüyalar üzerine iki bölüm yazmıştım; ancak yayıncılarım kitabın hacmi nedeniyle bunları birkaç yıl içinde çıkacağını umduğum bir sonraki cilde saklamanın daha makul olduğunu belirttiler.[6]
***
Psikologlar bazen tekerleği yeniden icat edip onu kare biçimine sokmakla ve ardından buna "ilk yaklaşım" demekle haklı olarak suçlanırlar. Az önce ana hatlarını çizdiğim gelişim süreci açısından bunun doğru olduğu fikrine katılmaktan imtina ederim; fakat buna sahiden de bir ilk yaklaşım demeyi arzu ederim. Bilinç basit bir mesele değildir ve sanki öyleymiş gibi konuşulmamalıdır. Sözel (hayali konuşmalar yapmak — ki şahsen bende kesinlikle en yaygın kiptir), algısal (sahneleri hayal etmek), davranışsal (kendimizi bir şey yaparken hayal etmek), fizyolojik (yorgunluğumuzu, rahatsızlığımızı veya iştahımızı izlemek) ya da müzikal (müziği zihinde canlandırmak) gibi, tümü de kendilerine has özellikleriyle oldukça farklı görünen değişik bilinçli anlatımlaştırma kiplerine de değinmedim. Bu kiplerin bariz biçimde farklı sinirsel temelleri vardır ve bu da olası herhangi bir bilinç nörolojisinin karmaşıklığına işaret eder.
***
2. *Bikameral zihin.* İkinci ana hipotez, bilinçten önce sözel halüsinasyonlara dayalı farklı bir zihinselliğin var olduğudur. Bana kalırsa bunun kanıtları ezici niteliktedir. İlkçağda nereye bakarsak bakalım, gerek edebi metinlerde gerekse arkeolojik buluntularda bunu destekleyen bir tür kanıt mevcuttur. Bu kuram bir yana bırakılırsa, tanrılar neden vardır? Dinler niçin vardır? Bütün antik edebiyat neden tanrılar hakkındadır ve genellikle tanrılardan işitilmiş gibidir?
***
Ve en başta, neden sözel halüsinasyonlar işitiriz? Bu kitabın yayımlanmasından önce, şizofreninin birincil göstergesi olması dışında, sözel halüsinasyonlara pek dikkat edilmezdi. Ancak o zamandan bu yana yapılan yoğun araştırmalar, sözel halüsinasyonların görülme sıklığının daha önce düşünülenden çok daha yaygın olduğunu gösterdi. Normal insanların kabaca üçte biri hayatlarının bir döneminde halüsinatif sesler işitir. Çocuklar hayali, daha doğrusu halüsinatif oyun arkadaşlarından sesler duyar. Yakın zamanda, yaşamları boyunca hiç konuşmamış veya hareket etmemiş olan ve genellikle "bitkisel hayatta" kabul edilen doğuştan kuadriplejiklerin (dört uzvu felçlilerin) dili kusursuz biçimde anlamakla kalmayıp, Tanrı olarak gördükleri sesler işittikleri de keşfedilmiştir.[7] Birlikte ele alındığında bu çalışmalara atfettiğim önem, hepimizde bu tür halüsinasyonların genetik bir temeli olduğunu, bu temelin muhtemelen geç Pleistosen döneminde insan genomuna evrildiğini ve ardından bikameral zihnin temelini oluşturduğunu bana açıkça göstermeleridir. 3. *Tarihlendirme.* Üçüncü genel hipotez, bilincin ancak bikameral zihnin çöküşünden sonra öğrenildiğidir. Tanrıların yitirilmesinden doğan kaos ortamında ne yapacağını bilememenin getirdiği ıstırabın, eskisinin yerini alacak yeni bir zihinselliğin icadıyla sonuçlanabilecek toplumsal koşulları sağladığına, yani bunun doğru olduğuna inanıyorum.
***
Ne var ki burada aslında iki olasılık söz konusudur. Kuramın zayıf biçimi şunu ileri sürer: Evet, bilinç dile dayanır; fakat bu kadar yeni olmak yerine, dilin başlangıcında, belki de uygarlıktan bile önce, diyelim ki M.Ö. 12.000 civarında, sesler işitmeye dayalı bikameral zihinselliğin başlangıcıyla hemen hemen aynı dönemde başlamıştır. O vakit her iki zihin sistemi, bikameral zihin hantallaşıp bir kenara atılana dek bir arada varlığını sürdürmüş olabilir ve böylece bilinç, insan kararlarının yegâne aracı olarak tek başına kalmıştır. Bu son derece zayıf bir yaklaşımdır; zira neredeyse her şeyi açıklayabilir ve çürütülmesi neredeyse imkânsızdır.
***
Güçlü biçim ise çok daha fazla ilgi çekicidir ve bikameral zihin kavramını ortaya koyarken belirttiğim gibidir. Bilinç dediğimiz bu örtük olayların olağanüstü mahremiyetinin dünyaya girişine şaşırtıcı derecede yakın bir tarih biçer. Bu tarih dünyanın farklı bölgelerinde ufak farklılıklar gösterir; ancak bikameral uygarlığın başladığı Ortadoğu'da bu tarih kabaca M.Ö. 1000'dir. Kanaatimce bu tarihlendirme, bikameral zihnin yaklaşık M.Ö. 1200'de başlayan çöküşünün gayet net görülebildiği Mezopotamya'dan elde edilen kanıtlarda izlenebilir. Bu çöküş kaotik toplumsal düzensizliklerden, aşırı nüfus artışından ve muhtemelen yazının işitsel buyruk kipinin yerini almada gösterdiği başarıdan kaynaklanıyordu. Bu çöküş, günümüzde dinsel olarak adlandıracağımız ve tanrıların yitirilen seslerine dönme çabaları niteliği taşıyan birçok uygulamayı doğurdu; örneğin dua, dinsel tapınma ve özellikle de betimlediğim sayısız kehanet türü — ki bunlar basit bir analojiyle güya tanrıların yönlendirmelerine geri dönerek karar almanın yeni yollarıydı.
***
Artık II. Kitap 3. Bölümde yaptığım kadar Thera patlamasına ağırlık vermezdim. Yine de Yakındoğu'daki teokrasinin yıkılmasına ve dolayısıyla halüsinasyonsuz bir zihinselliğin öğrenilmesi için gerekli koşulların doğmasına yol açtığı tezi kanaatimce geçerliliğini korur. Ne var ki genel tabloda, teokratik bir tarım uygarlığının başarısının beraberinde aşırı nüfus artışını ve dolayısıyla kendi çöküşünün tohumlarını getirdiğini vurgulamayı yeğlerim. Bu durum, tapınak komplekslerinin terk edilmesiyle sonuçlanan uygarlıkların görece hızlı yükseliş ve çöküşlerinin dünyanın daha eski bölgelerindeki bin yıllık uygarlıklarla tezat oluşturduğu Mezoamerika uygarlıklarında açıkça sezilir. Peki bu durum bilincin kendisi midir, yoksa bilinç kavramı mıdır? Bu, Hobbes ve diğerlerine olduğu gibi elinizdeki kurama da yöneltilen meşhur "kullanım-anma" (*use-mention*) eleştirisidir. Burada bilinç kavramı ile bilincin kendisini birbirine karıştırıyor değil miyiz? Benim cevabım, onları kaynaştırdığımız, yani ikisinin aynı şey olduğudur. Dan Dennett'in kurama dair yakın tarihli bir tartışmada belirttiği gibi,[8] anma ile kullanımın özdeş olduğu pek çok örnek vardır. Beyzbol kavramı ile beyzbolun kendisi aynı şeydir. Ya da para, hukuk veya iyi ve kötü kavramları. Yahut bu kitabın kavramı.
***
4. *Çifte beyin.* Herhangi bir tartışmada veya kendi düşüncemizde, sanki var olan her şey önümüze serilmiş bir araziymişçesine bir argümandaki güçlüğü "konumlandırmak" ya da bir problemi "yerleştirmek" gibi uzamsal terimler kullanabildiğimizde, bir berraklık hissine kapılır gibi oluruz. Sözde-berraklık olarak adlandırılması gereken bu his, bilincin uzamsal doğasından kaynaklanır. Dolayısıyla işlevleri beynin farklı bölümlerine yerleştirdiğimizde —haklı olsun ya da olmasın— bunlara dair fazladan bir berraklık dalgası hissederiz. Kitabın o bölümünü 1960'larda yazdığım sırada,
***
sağ yarımküreye ilgi çok azdı. 1964 gibi geç bir tarihte bile bazı önde gelen sinirbilimciler sağ yarımkürenin hiçbir işe yaramadığını söylüyor, onun adeta bir yedek lastik olduğunu ima ediyorlardı. Fakat o günden bu yana sağ yarımküre işlevine dair bulgularda adeta bir patlama yaşandı; bu da korkarım ki, on dokuzuncu yüzyılın sonlarında[9] ve yirminci yüzyılda[10] asimetrik yarımküre işlevine ilişkin benzer tartışmaların bazı tiz aşırılıklarına varan bir popülerleşmeye yol açtı. Yine de ana sonuçlar, ihtiyatla ele alındığında dahi, bikameral hipotez temelinde sağ yarımkürede bulmayı bekleyebileceğimiz şeylerle genel olarak örtüşür. Bu türden en anlamlı bulgu, sağ yarımkürenin bilgiyi sentetik bir biçimde işleyen yarımküre olduğudur. Yapılan daha pek çok çalışmadan artık gayet iyi bilinir ki, sağ yarımküre küp desenlerini (Kohs Küp Desenleri Testi), yüz parçalarını veya müzik akorlarını birleştirmede sol yarımküreden katbekat üstündür;[11] ve nitekim bu sentetik işlevler, uygarlıkları bir araya getirip kaynaştıran öğütçü tanrıların bizzat üstlendiği işlevlerdi.
***
Okur, son derece belirleyici bir deneyin mümkün olduğunu şimdiye kadar tahmin etmiştir. Şizofrenlerin ve diğerlerinin duyduğu sözel halüsinasyonların bir zamanlar bikameral insanların duyduklarına benzediğini varsaydığıma göre, hastalar tam halüsinasyon gördükleri [işittikleri] sırada yeni beyin görüntüleme tekniklerinden biriyle seslerin sağ temporal loptaki bu serebral konumunu test edemez miydik? Bu deneme yakın zamanda, pozitron tomografisiyle serebral glukografi kullanılarak yapıldı; son derece zor bir işlemdi. Nitekim sonuçlar, hasta sesleri duyduğu sırada sağ temporal lopta daha fazla glikoz tutulumu (daha fazla etkinlik göstergesi) olduğunu kanıtladı.[12]
***
Bu dört hipotezin birbirinden ayrılabileceğini vurgulamak isterim. Örneğin sonuncusu (en azından sunduğum basitleştirilmiş biçimiyle) hatalı olabilir, diğerleri ise doğru kalabilir. Beynin iki yarımküresi bikameral zihnin kendisi değil, onun günümüzdeki nörolojik modelidir. Bikameral zihin, ilkçağın edebiyatında ve kalıntılarında kanıtlanan kadim bir zihinselliktir. III. Kitabın son cümlesi, sahiden de nihai ve ağırbaşlı bir yargı gibi çınlar. Öyledir de. Fakat aynı zamanda bir başlangıçtır; insan doğasının, bütün iniş çıkışları, aydınlıkları ve karanlıklarıyla içimizde derinden ve bilinçli olarak bildiğimiz ve hissettiğimiz haliyle açılması, serpilmesidir. Belge bolluğu sayesinde bunu en berrak biçimde M.Ö. birinci binyılın ilk yarısında Yunanistan'da görebiliriz; buradaki değişim gerçekten de şu adla anılabilir:
***
<!-- UNIT 022 | HEADING | Başlık: ### Bilişsel Patlama Bilinçle -->

### Bilişsel Patlama Bilinçle birlikte, zamanın uzamsallaştırılmasının önemi artar ve bu uzamsallaştırma için *chronos* gibi yeni sözcükler doğar. Fakat meseleyi bu şekilde ifade etmek bile çok hafif kalır. Bu, bilincin bilişin geri kalanıyla etkileşime girerek yeni yetenekler ürettiği bir bilişsel patlamadır. Bikameral varlıklar neyin neyi izlediğini, nerede olduklarını bilirken ve tıpkı tüm memelilerin yaptığı gibi davranışsal beklentilere ve duyusal tanımalara sahipken; artık bilinçli hale gelen insan, sanki halihazırda gerçekmiş gibi bütün dehşet, sevinç, umut ya da hırs potansiyeliyle hayal edilen bir geleceğe ve yaşanabilecek olanın hüznüyle ya da yaşanmış olanın tadıyla dolu bir geçmişe 'bakabilir'; geçmiş, içindeki uzun gölgeler arasında anımsama ya da yâd etme denen yeni ve büyülü bir süreçle dolaşabileceğimiz bir mekân mecazanı aracılığıyla ortaya çıkar.
***
Alışkanlık korunumunun (ya da anlamsal belleğin) tam aksine, anımsatıcı bellek (ya da bazen adlandırıldığı gibi anısal bellek),[13] bilinçle birlikte dünyada ilk kez belirir. Ve dünyadaki fiziksel bir mekâna her zaman geri dönülebildiği için, akıldışı bir şekilde, bir şekilde kesinlikle, imkânsız bir kesinlikle, genellikle yarım kalmış bir ilişkiye, bir çocukluk sahnesine veya durumuna, pişmanlık duyulan bir aşk ya da öfke patlamasına yeniden dönebileceğimizi ya da geçmişin o hayali ve var olmayan mekânındaki trajik bir tesadüfi eylemi geri alabileceğimizi hissederiz. Böylece bilinçli yaşamlarımız ve ömürlerimiz olur; yarının karanlığından kendi ölümümüze doğru bakabiliriz. M.Ö. altıncı yüzyılda Herakleitos'un dürtüklemesiyle,[14] sonuna *-sis* son ekini ekleyerek süreçleri adlandırmak ya da zamana yayılan eylemleri simgeleştirmek ve böylece onların bilincine varmak üzere yeni sözcükler veya aslında eski sözcüklerin türevlerini icat ederiz; Yunancadaki *gnosis* (bilme), *genesis* (başlangıç), *emphasis* (içini gösterme/vurgu), *analysis* (çözme/çözümleme) ya da özellikle çeşitli şekillerde anlama, düşünme, kavrayış veya bilinç olarak çevrilen *phronesis* gibi sözcükler. Bu sözcükler ve işaret ettikleri süreçler, M.Ö. altıncı ve yedinci yüzyıllarda yenidir.[15]
***
<!-- UNIT 024 | HEADING | Başlık: ### Benlik -->

### Benlik
***
Bu yeni ömür çizgisi boyunca, benzer olayları ya da bunlardan kesitleri bir araya getirerek —başkalarının bize kim olduğumuzu söylemesinden ve yaptıklarımıza dair kendi bilincimize dayanarak kendimize söyleyebildiklerimizden çıkarımlar yaparak— kendimizde ve başkalarında sürekli olarak bir benlik inşa eder veya icat ederiz. Bir benlik fikrine sahip olmanın faydası, neyi yapıp neyi yapamayacağınızı ya da neyi yapıp neyi yapmamanız gerektiğini bilmenize yardımcı olmasıdır. Bikameral bireylerin sabit kimlikleri, kendilerinin ya da başkalarının sıfatlar takabileceği isimleri vardı; ancak böylesi sözel bir kimlik, bizi bilinçli yaşamanın alternatifleri arasında sarsak bir biçimde sevk ve idare eden o değişken, kırılgan ve savunmacı, bilinçle inşa edilmiş benlikten çok daha yüzeysel bir davranış biçimidir.
***
Özellikle benlik konusunda, ama aynı zamanda zihne dair o tekinsiz terminolojinin tamamında, başka bir yerde adlandırdığım gibi çokanlamlılığın (*polysemy*) ya da sesteş veya çok-gönderimli karmaşanın tehlikelerine karşı tetikte olmalıyız. Bu durum, zihinsel terimlerin çoğunun tarihsel büyümesinden ve içsel değişimlerinden kaynaklanır; bir terimin gönderimi, genellikle terim sahiden çok-gönderimli bir hal alana dek yeni bilinçli gönderimlerin eklenmesiyle değişir. "Benlik" (*self*) buna iyi bir örnektir. Başlangıçta bu sözcük (ya da hangi dilde olursa olsun karşılığı olan sözcük), muhtemelen tüm o bileşiklerinde olduğu gibi sadece bir kimlik belirteci olarak kullanılıyordu: *self-employed* (kendi hesabına çalışan), *self-discipline* (özdisiplin) vb. Ya da bir sineğin kendini temizlediğini söylediğimizde olduğu gibi. Ancak tarihte bilincin fraktal benzeri çoğalması ve yoğunlaşmasıyla, özellikle de M.S. on ikinci yüzyıldan itibaren, "benlik" sözcüğünün bambaşka bir gönderimi varlık kazandı. Bu, "Ben kimim?" sorusunun yanıtıdır. Sosyal psikologların çoğu benliğin bu düzanlamını kabul eder.
***
Böylece, John Locke'un bir yerlerde söylediği gibi,[16] bir parmağımızı kesersek benliği eksiltmiş olmayız. Beden benlik değildir. Kitabımı ilk eleştirenlerden biri, aynaların ilkçağın çok derinliklerine kadar kullanıldığı[17] ve dolayısıyla bu eski halkların bilinçli olduğu yönündeki iyi bilinen olguya işaret etmişti. Oysa biz aynalarda —öyle söylesek de— benliklerimizi görmeyiz; yüzlerimizi görürüz. Yüz ise benlik değildir.
***
Bu kafa karışıklığının önemi ve kitabımın yanlış anlaşılmasındaki sıklığı sebebiyle, burada diğer birkaç çalışmayı kısaca aktarmak isterim. Aynalarla karşılaştıklarında çoğu balık, kuş ya da memeli tamamen ilgisiz kalır ya da toplumsal yahut saldırgan gösterilerde bulunur veya ayna görüntülerine saldırır. Oysa insanlar ve şempanzeler farklıdır: aynaları severler. İnsan çocukları ayna görüntüleri karşısında dört davranış evresinden geçer. Başlangıçta çok az tepki verilir; ardından gülümseme, dokunma, sanki başka bir çocukmuş gibi sesler çıkarma evresi gelir; daha sonra ayna görüntüsünü dikkatle gözlemlerken yapılan sınama veya tekrarlayıcı etkinlik evresi yaşanır; ve nihayet çocuk neredeyse iki yaşına bastığında, görüntüye sanki kendisine aitmiş gibi verilen yetişkin tepkisi ortaya çıkar.[18] Bu son evrenin testi, çocuğun burnuna ruj sürmek ve ardından çocuğun aynaya bakmasını sağlayıp burnuna dokunup dokunmadığını görmektir — ki iki yaşına gelen çocuk bunu kolaylıkla yapar.[19]
***
Fakat bu fenomene yönelik asıl ilgi, Gallup'un aynı sonucun şempanzelerde de elde edilebileceğini göstermesiyle başladı.[20] Aynalarla kapsamlı deneyimler yaşayan şempanzeler derin anestezi altına alındı. Ardından kaşlarına ya da kulaklarının üst yarısına göze çarpan kırmızı bir boya lekesi sürüldü. Uyandıklarında şempanzeler lekelere hiç aldırmadılar; bu da yerel bir dokunsal uyarımın bulunmadığını gösteriyordu. Fakat bir ayna verildiğinde, artık ayna görüntülerini gayet iyi tanıyan şempanzeler, lekeyi ovmak ya da kazımak için derhal o renkli noktaya uzandılar; bu da kendilerinin ayna görüntülerini bildiklerini kanıtlıyordu. Aynalarla hiçbir deneyimi bulunmayan diğer şempanzeler ise bu şekilde tepki vermedi. Buradan hareketle, şempanzelerin benliklere ve kendini tanıma yetisine sahip olduğu iddia edildi. Ya da hayvan davranışı alanındaki kıdemli başlıca isimlerden birinin ifadesiyle, "sonuçlar şempanzelerde öz-farkındalığın açık bir kanıtını sunar."[21]
***
Bu vargı yanlıştır. Öz-farkındalık genellikle zaman içindeki kendi kişiliğimizin bilincinde olmak, başkalarıyla ilişkimiz içinde kendimiz hakkında gündüz düşleri kurarken kim olduğumuza dair bir duyuş, umutlarımız ve korkularımız anlamına gelir. Aynalarda bilinçli benliklerimizi görmeyiz; her ne kadar bu görüntü pek çok vakada benliğin amblemi haline gelse de. Bu deneydeki şempanzeler ve iki yaşındaki çocuk, ne kadar harika olursa olsun, bir ayna görüntüsü ile beden arasında noktası noktasına bir ilişki öğrenmişlerdir. Aynada fark edilen bir noktayı ovuşturmak, aynasız bir biçimde bedende fark edilen bir noktayı ovuşturmaktan özünde farksızdır. Hayvanın kendini başka bir yerde hayal ettiği, yaşamını zaman içinde düşündüğü ya da herhangi bir anlamda içebakış yaptığı gösterilmiş değildir — ki bunların tümü bilinçli bir benliğin işaretleridir. Bu daha az ilgi çekici, daha ilkel yorum, Skinner'ın laboratuvarında gerçekleştirilen dahiyane bir deneyle daha da berrak hale getirildi.[22] Güvercinlerle de esasen aynı paradigma izlendi; tek fark, daha önceki deneylerdeki şempanze ya da çocuğun elbette kendi kendini eğitmesine karşılık, güvercinlerin ayna ile bir dizi özel eğitimden geçirilmesinin gerekmesiydi. Ancak koşulların titizlikle kontrol edildiği yaklaşık on beş saatlik böylesi bir eğitimin ardından, bir güvercinin de açıkça eğitilmemiş olmasına rağmen, doğrudan göremediği bedenindeki mavi bir noktayı bulmak için aynayı kullanabildiği görüldü. Bir güvercinin bu şekilde eğitilebilmesi yüzünden bir benlik kavramına sahip olduğunu düşünmüyorum.
***
<!-- UNIT 031 | HEADING | Başlık: ### Duygulanımdan Duyguya -->

### Duygulanımdan Duyguya
***
Olayların ve deneyimlerin konumlandırılabileceği, anımsanabileceği ve öngörülebileceği yeni uzamsallaşmış zaman, yalnızca bir benliğin bilinçli inşasıyla kalmaz, duygularımızda da çarpıcı bir başkalaşıma yol açar. Diğer memelilerle, sinirsel temeli çok uzun zaman önce doğal seçilim yoluyla beynin derinliklerindeki limbik sisteme evrilmiş, pek de düzenli olmayan bir duygulanım (*affect*) dağarcığını paylaşırız. Burada üç tanesini anmak isterim: korku, utanç ve çiftleşme. Ve bunu yaparken okuru, terminolojinin özellikle bu alanda yine bir sorun teşkil ettiği konusunda önceden uyarmak isterim — hatta kullanmayı pek sevmediğim *duygulanım* (*affect*) sözcüğü bile, sıklıkla etki (*effect*) ile karıştırıldığı ve meslekten olmayanlara tuhaf geldiği için sorunludur. Psikoloji duygulanım derken, belirli bir anatomik dışavurumu ve belirli bir biyokimyası olan, zamanla dağılıp giden, biyolojik olarak örgütlenmiş bir davranışı kasteder. Ancak bilinçle birlikte bütün bunlar değişir. Geçmiş ya da gelecekteki bir duygulanımın bu bilincine *duygu* (*emotion*) adını vereceğim; nitekim onu bu şekilde betimleriz. Ve burada önerdiğim şey, bikameral insandan ve diğer hayvanlardan farklı olarak modern insanlar için iki katmanlı bir duygu kuramıdır.[23] Memeli yaşamının temel duygulanımları vardır ve bir de bizim duygularımız mevcuttur; bunlar, bir ömür içinde, geçmişte ya da gelecekte bir kimliğin içine yerleşmiş olan ve dikkat edilirse durmalarını sağlayacak biyolojik olarak evrilmiş hiçbir mekanizması bulunmayan böylesi duygulanımların bilincidir.
***
<!-- UNIT 033 | HEADING | Başlık: ### Korkudan Kaygıya -->

### Korkudan Kaygıya
***
Korkuda, genellikle ani ve tehditkâr olan, hayvanı veya insanı süregelen davranışından alıkoyan, kaçışı tetikleyen ve çoğu sosyal memelide belirli bedensel ifadeler ile içeride kanda adrenalin ve noradrenalin gibi katekolaminlerin seviyesinde bir artış üreten bir uyaran sınıfı bulunur. Bu, ürkütücü nesne ya da durum ortadan kalktığında birkaç dakika sonra dağılan, iyi bilinen acil durum tepkisidir. Oysa modern bir insanda bilinçle birlikte, önceki korkuları yâd ettiğimizde ya da gelecekteki korkuları hayal ettiğimizde, korku kaygı hissiyle harmanlanır. Şayet burada James-Lange duygu kuramını yankılamak istersek, kaygıya korkumuzun bilgisi derdik. Bir ayı görürüz, korkuyla kaçarız ve kaygı duyarız. Ne var ki fiili korkunun bir provası olarak kaygı, acil durum tepkisini kısmen, en azından zayıf bir biçimde tetikler. Korkutucu durumun bir analoğunu bilinçte tutabilen ve ona karşı kesintisiz bir tepkiyi sürdürebilen şey, insanın bilinçli imgelemeye yönelik bu yeni kapasitesidir. Ve biyokimyasal temeliyle birlikte bu tepkinin nasıl durdurulacağı, özellikle katekolamin seviyelerindeki artış ve bunun bütün uzun vadeli etkileriyle birlikte, bilinçli insanlar için bir sorundu ve sanırım hâlâ bir sorundur. Burada sizden, M.Ö. birinci binyıldaki bir birey için, kendi içinde yerleşik bir durdurma mekanizması bulunmayan ve henüz insanların bunu durduracak bilinçli düşünce mekanizmalarını öğrenmediği dönemdeki bu kaygılara sahip olmanın nasıl bir şey olduğunu düşünmenizi rica ediyorum.
***
Bu durum, Herodotos tarafından betimlenen ve Atina'da sahnelenen ilk trajedide yaşanan meşhur olayla gözler önüne serilir. Sadece bir kez sahnelenmiştir. Oyun, Phrynikhos'un bir önceki yıl gerçekleşen bir felaketi, yani M.Ö. 494'te bu İyon kentinin Persler tarafından yağmalanmasını anlatan *Miletos'un Düşüşü* adlı eseriydi. Seyircilerin tepkisi öylesine aşırıydı ki, bütün Atina günlerce iş göremez hale geldi. Phrynikhos bir daha adı duyulmamak üzere sürgüne gönderildi ve trajedisi yakıldı.
***
<!-- UNIT 036 | HEADING | Başlık: ### Utançtan Suçluluğa -->

### Utançtan Suçluluğa
***
Burada ele almak istediğim ikinci biyolojik duygulanım utançtır. Toplumsal olarak uyandırılan bir duygulanım olması nedeniyle, gerek hayvanlarda gerekse insanlarda deneysel olarak nadiren incelenmiştir. Ortaya çıkaran uyaranları son derece sosyal hayvanlarda genellikle hiyerarşik ilişkileri sürdürmekle ilgili olan karmaşık bir duygulanımdır ve hiyerarşik grup tarafından reddedilmeye verilen boyun eğici tepkidir. Bu tür biyolojik utanç etçil gruplarında bir kontrol mekanizması olarak belirgin olsa da, primatlar arasında ve bilhassa insanlarda çok daha barizdir. Utanç hakkında konuşmaktan bile utanır gibiyizdir; nitekim yetişkinler olarak geçmişte utançla öylesine şekillendirilmiş, toplumsal açıdan kabul edilebilir dar bir davranış bandına öylesine hapsedilmişizdir ki, nadiren tetiklenir. Fakat çocukluğumuza dönüp baktığımızda; akran gruplarımız tarafından dışlanmanın o delici, zonklayan travması; mahrem alandan kamusal görünürlüğe uygunsuzca geçme korkusu; özellikle cinsel ve boşaltım işlevleriyle, başkalarının veya kendimizin tuvalet kazalarıyla ilgili olarak bunu yaşadığımızdaki o azap; ama aynı zamanda daha hafif bir biçimde, diğer çocuklarla aynı giyinmeyi istemek, onlar kadar tebrik kartı almak, geri kalanlarla birlikte sınıfı geçmek veya diğerlerinin ebeveynleriyle zenginlik, sağlık ya da umut bakımından denk ebeveynlere sahip olmak, başkaları tarafından dövülmemek veya alay edilmemek, hatta insan sahiden üstünken okul derslerinde sırf kendi akran kümesinin içine sımsıkı gömüldüğünden emin olmak için vasat olmayı istemek — bunların tümü gelişimimiz üzerindeki en güçlü ve derin etkilerden bazılarıdır. Burada şunu hatırlamalıyız: Yaşımız ilerledikçe akran kümemiz giderek daha az doğrudan akran çevremiz, daha çok aile geleneğimiz, ırkımız, dinimiz, sendikamız ya da mesleğimiz vb. olur.
***
Utancın ya da aşağılanmanın fizyolojik ifadesi elbette yüz kızarmasını, gözlerin ve başın öne eğilmesini; davranışsal ifadesi ise gruptan basitçe saklanmayı içerir. Ne yazık ki bunun biyokimyasal ya da nörolojik temeli hakkında hiçbir şey bilinmez. Şayet sizden beklenenin dışına çıkmanın bu saf biçimiyle utancı hissetmek isterseniz, kalabalık bir caddeye çıkıp yanınızdan geçen herkesin başı üzerinden dakikaları ve saniyeleriyle saati haykırın ve bunu beş dakika boyunca —ya da yaka paça götürülene kadar— sürdürün. Bu utançtır, fakat suçluluk değildir; çünkü toplumunuzun size yanlış demeyi öğrettiği hiçbir şey yapmamışsınızdır.
***
Şimdi ise bilinçli anımsamanın ve gelecek imgeleminin bu duygulanıma ne getirdiğini düşünün. Ve özellikle de bunu, bikameral zihnin tanrı buyruklarının kesinliğiyle birlikte çöküşünün ardından davranış işaretleri olarak gelişen ahlaki doğru ve yanlış ortamında düşünün. Yanlışlar ya da başka bir deyişle günahlar, yahut duyulduğu takdirde bizi toplumdan dışlayacak ya da dışlayacakmış gibi görünen herhangi bir şey, geçmişten anımsanabilir ve gelecek için kaygı konusu yapılabilir. Ve biz buna suçluluk deriz. M.Ö. 1000'den önce, utanç grupları ve toplumları bir arada tutan harç olmasına rağmen hiç kimse suçluluk hissetmemiştir.
***
Suçluluğun utancın aksine bu dönemde yeni bir duygu olduğuna dair kanıtı göstermek için, iyi bilinen tek bir kanıt parçasını aktarmak isterim.[24] Bu, Oidipus'un hikâyesidir. *İlyada*'da iki dizede ve *Odysseia*'da iki dizede anılır ki, bunları bikameral zamanlardan aktarıldığı haliyle gerçek hikâyeye işaret ediyor sayabiliriz. Hikâye babasını öldüren, ardından farkında olmadan annesiyle evlenen ve böylece Thebai Kralı olan, annesinden birkaç çocuk-kardeş sahibi olduktan sonra ne yaptığını keşfeden, ensest her zaman bir tabu olduğu için muhakkak utanç duyan ama besbelli bu utancı atlatan, bundan sonra eşi-annesiyle mutlu bir hayat süren ve bir süre sonra krallara layık onurlarla ölen bir adam hakkındadır. Bu metin M.Ö. 800 civarında yazıya geçirilmiştir, fakat hikâye bundan birkaç yüzyıl öncesine dayanır. Ve sonra, yalnızca dört yüz yıl sonra, Sophokles'in bu konudaki büyük üçlemesine sahibizdir; bilinmeyen bir suçluluk üzerine bir oyun, öyle aşırı bir suçluluk ki bütün bir kent bu yüzden kıtlık içindedir; öyle sarsıcıdır ki suçlu suçunu keşfettiğinde artık dünyaya bakmaya layık olmadığını düşünür ve annesi-karısının göğsünden çekip aldığı broşlarla gözlerini karanlığa gömer ve kız kardeşleri-kızları tarafından Kolonos'ta mistik bir ölüme doğru götürülür.
***
Ve yine, suçluluktan kurtulmanın hiçbir biyolojik mekanizması yoktur. Suçluluktan nasıl kurtulunacağı, artık yeniden kabule yönelik öğrenilmiş bir dizi toplumsal ritüelin geliştirildiği bir problemdir: İbranilerdeki günah keçisi törenleri (uzaklaştırma sözcüğü günümüzde "bağışlama" olarak çevrilir), Yunanlardaki benzer *pharmakos* (yine *pharmakos*'u uzaklaştırma anlamına gelen *aphesis* sözcüğü Yunancada "bağışlama" haline gelir), her türden "arınma" törenleri, vaftiz, *taurobolium*, hac, günah çıkarma, *taşlih*, ayin ve elbette dünyanın günahlarını çekip alan Hıristiyan haçı (bütün bunlardaki mecazlara ve analojilere dikkat edin). Hatta Tanrı'nın doğasını bağışlayıcı bir babaya dönüştürmek bile buna dahildir.
***
Ve burada dikkatinizi çekmek istediğim bir diğer husus, duygulanımlar genellikle ayrıkken ve belirli türden tepkiler için çok özel türden durumlarda uyanırken, bilinçteki duyguların ayrık olmaması, birbirine karışabilmesi ve birbirini tetikleyebilmesidir. Az önce suçlulukta gelecekteki utanç verici deneyimlere dair endişe duyabileceğimizi söyledim ki bu sahiden de kaygıdır; böylece kaygı ve suçluluk gibi iki duygu bir araya gelerek çok daha güçlü bir duygu oluşturur.
***
<!-- UNIT 043 | HEADING | Başlık: ### Çiftleşmeden “Cinselliğe” -->

### Çiftleşmeden “Cinselliğe”
***
Burada ele alacağım üçüncü örnek çiftleşme duygulanımıdır. Bazı yönlerden diğer duygulanımlara benzer, fakat başka yönlerden oldukça farklıdır. Hayvan çalışmaları, halkın düşündüğünün aksine, çiftleşmenin açlık ya da susuzluk gibi biriken zorunlu bir dürtü olmadığını (bilinç yüzünden öyle görünse de), çok özel uyaranlar tarafından tetiklenmeyi bekleyen ayrıntılı bir davranış örüntüsü olduğunu gösterir. Çoğu hayvanda çiftleşme bu nedenle, bir başkasının davranışındaki uyaranlar, feromonlar, ışık koşulları, mahremiyet, güvenlik ve diğer pek çok değişken gibi uygun uyaran kümelerinin yanı sıra yılın veya günün belirli uygun zamanlarıyla sınırlıdır. Bunlar, doğal seçilimin işleyişine dair aşırı basitleştirilmiş bir fikirden beklenebileceğinin aksine, oldukça ince evrimsel avantajlar sebebiyle birçok hayvanda çiftleşmeyi teşvik etmekten ziyade neredeyse engellemek için tasarlanmış gibi görünen son derece karmaşık kur yapma prosedürlerinin muazzam çeşitliliğini içerir. İnsansı maymunlar arasında, diğer primatların aksine, doğal yaşam alanında çiftleşme öylesine nadirdir ki, ilk etologları insana en çok benzeyen bu türlerin nasıl olup da üreyebildiği konusunda hayrete düşürmüştür. Belki bikameral insanda da durum böyleydi.
***
Fakat insanlar çiftleşme davranışlarının bilincine varabildiklerinde, geçmişte bunu yâd edip gelecekte bunu hayal edebildiklerinde, sahiden çok farklı ve bize çok daha tanıdık gelen bir dünyadayızdır. Cinsellik hakkında fantezi kuramasaydınız "cinsel yaşamınızın" neye benzeyeceğini hayal etmeye çalışın. Bu değişimin kanıtı nedir? Antik dünya uzmanları, bikameral dünya dediğim döneme, yani M.Ö. 1000'den öncesine ait duvar resimleri ve heykellerin iffetli olduğu konusunda sanırım hemfikirdir; istisnalar bulunsa da cinsel göndermeler içeren tasvirler neredeyse hiç yoktur. Şu anda Atina Ulusal Müzesi'nin ikinci katında bulunan bikameral Thera'dan kalma mütevazı, masum duvar resimleri buna iyi birer örnektir.
***
Ancak bilincin gelişiyle birlikte, özellikle kanıtların en berrak olduğu Yunanistan'da, bu erken dönem Yunan toplumlarının kalıntıları hiç de iffetli değildir.[25] M.Ö. yedinci yüzyıl vazo resimleriyle, yeni ve yarı-tanrısal varlıklar olan ereksiyon halindeki falluslu satirlerin (*ithyphallic satyrs*) tasvirleriyle birlikte, cinsellik sahiden de önde gelen bir meşgale olarak görünür. Ve meşgale sözcüğünü bilerek kullanıyorum; çünkü başlangıçta sadece pornografik bir heyecan gibi görünmez. Örneğin Ege'deki adalardan biri olan Delos'ta devasa fallik ereksiyonların bulunduğu bir tapınak vardır. Bütün Attika'daki sınır taşları *herm* adı verilen biçimdeydi: yaklaşık bir metre yirmi santim yüksekliğinde, tepesinde genellikle Hermes'in yontulmuş bir başı bulunan ve uygun yükseklikte sütunun yontulmuş tek diğer özelliği olarak ereksiyon halinde bir penis yer alan kare taş dikmeler. Bu hermler günümüz çocukları için muhakkak olacağı gibi kahkaha vesilesi olmak bir yana, Platon'un *Şölen*'inde sarhoş general Alkibiades'in Atina kenti genelinde bu çıkıntıları kılıcıyla vurup kırdığı "hermlerin tahrip edilmesi" vakası kutsala saygısızlık sayıldığına göre, son derece ciddiye alınıyor ve önemli görülüyordu.
***
Kazılar sırasında taş ya da başka malzemelerden yapılmış çok sayıda erekte fallus bulunmuştur. Fallus muskaları vardı. Vazo resimleri, bir Dionysos kültünde fallus sallayan çıplak kadın dansçıları gösterir. Bir yazıt, fallus alayının kente güvenle girmesini sağlamak için savaş zamanlarında bile alınacak önlemleri anlatır. Koloniler, büyük Dionysos şenlikleri için Atina'ya falluslar göndermekle yükümlüydü. Aristoteles bile genellikle büyük trajedilerin ritüel performanslarını izleyen fallik güldürülere ya da satir oyunlarına atıfta bulunur. Bütün bunlar bundan ibaret olsaydı, bu fallusçuluğun yalnızca nesnel bir bereket ritüeli olduğu yönündeki eski Viktorya dönemi yorumlarına katılabilirdik. Oysa bilinçli fantezinin gelişini izleyen fiili cinsel davranıştan elde edilen kanıtlar aksini söyler. Solon tarafından kurulduğu rivayet edilen genelevler, M.Ö. dördüncü yüzyıla gelindiğinde her yerdeydi ve her türdendi. Vazo resimleri mastürbasyondan hayvanlarla cinsel ilişkiye, üçlü cinsel birlikteliklere ve her türlü eşcinselliğe kadar akla gelebilecek her cinsel davranışı betimler.
***
İkincisi sahiden de ancak bu dönemde, kanaatimce kısmen insanın fantezi kurmaya yönelik yeni yeteneği sayesinde başladı. Homeros destanlarında eşcinsellik kesinlikle yoktur. Bu durum, Akhilleus ile Patroklos arasındaki güçlü bağa yansıtma yaparak Homeros'ta eşcinsellik için meşruiyet arayan bazı yakın tarihli Freudcu yorumların ve hatta bu dönemin klasik atıflarının (özellikle Platon tarafından *Yasalar*'da *physis*e, yani doğaya aykırı bulunarak yasaklanmasının ardından) iddialarının aksinedir. Ve yine sizden, insanların ilk kez bilinç kazandığı ve cinsellik hakkında ilk kez fantezi kurabildiği yirmi beş yüz yıl önce, istikrarlı bir topluma ulaşmak için cinsel davranışı nasıl kontrol etmeyi öğrendikleri sorununu düşünmenizi isterim. Özellikle erkekteki erektil doku kadındakinden daha belirgin olduğu ve kısmi ereksiyonlardan gelen geri bildirimin dahi cinsel fantezinin sürmesini teşvik edeceği için (pekiştirme / katılım [recruitment] adı verilen bir süreç), bunun kadınlardan ziyade erkekler için çok daha büyük bir sorun olmasını bekleyebilirdik. Belki de bu tür bir denetim için ortaya çıkan toplumsal adetler, cinsiyetlerin toplumsal olarak daha fazla ayrışmasıyla (ki bu durum Platon'un zamanına gelindiğinde kesinlikle barizdi) ve erkek egemenliğinin pekişmesiyle sonuçlandı. Bu bakımdan, kadının açıkta kalan ayak bileğinin ya da bir tutam saçının kanunen cezalandırıldığı modern ortodoks Müslüman toplumları düşünebiliriz.
***
Söylediklerime dair kanıtlarda büyük boşlukların bulunduğunu elbette kabul ederim. Ve elbette başka duygulanımlar da vardır; öfkenin nefretimiz haline gelmesi veya heyecanın bilincin sihirli dokunuşuyla sevince dönüşmesi yahut bağlılığın bilinçlenerek aşka evrilmesi gibi daha olumlu duygulanımlar. Ben toplumsal açıdan en önemli olanlar olarak kaygıyı, suçluluğu ve cinselliği seçtim. Freudcu eğilime sahip okurlar, kendi kuramlarının buradan başlayabileceğini fark edeceklerdir. Bu hipotezlerin, modern psikoloji ve kişilik olarak değerlendirdiğimiz şeylerin çoğunun ilk kez şekillendiği insanlık tarihinin bu son derece önemli dönemine bakmak için benden daha yetkin tarihçilere yeni bir yol sunmasını umuyorum. Yapılacak daha çok şey, tarihin ve kuramın keşfedilecek daha pek çok koyu ve körfezi vardır. Kadim zihinselliklerin izini sürmek, yeni kavrayışlara ve keşiflere yol açan kesintisiz bir süreçtir. Çince bilmediğim için kitaptaki verilerin bu kısmını ele alamadım. Fakat meslektaşım, eski Çin metinleri uzmanı Michael Carr'ın bir dizi yetkin makaleyle bu eksikliği gidermesinden memnuniyet duyuyorum.[26] Buradaki tarihlendirme Yunanistan ile hemen hemen aynıdır; bu da bazı tarihçilerin bu dönemi "eksen çağı" olarak adlandırmasına yol açmıştır.
***
Birkaç bilim insanı kuramın edebiyattaki yansımalarını araştırmıştır; özellikle de ben bu satırları yazarken çalışma başlığı *Vision, Madness, and Morality, Poetry and the Theory of the Bicameral Mind* olan kitabı tamamlanan Judith Weissman.[27] Thomas Posey sözel halüsinasyonlar üzerine çalışmalarını sürdürüyor, Ross Maxwell daha ileri tarihsel araştırmalar yürütüyor ve D. C. Stove[28] gibi diğer pek çok kişiye de destek ve teşvikleri için teşekkür ediyorum.
***
<!-- UNIT 051 | HEADING | Başlık: PRINCETON ÜNİVERSİTESİ, 1990 -->

PRINCETON ÜNİVERSİTESİ, 1990
***
<!-- UNIT 052 | NOTE | Dipnot [1] -->

[1] Bertrand Russell, *Analysis of Mind* (Londra: Allen and Unwin, 1921).
***
<!-- UNIT 053 | NOTE | Dipnot [2] -->

[2] Bertrand Russell, *Philosophy* (New York: Norton, 1927).
***
<!-- UNIT 054 | NOTE | Dipnot [3] -->

[3] Dostum W. V. Quine, Latince ve Yunancanın bir melezi oldukları gerekçesiyle *mecazılan-mecazan* (*metaphrand-metaphier*) türetimlerime şiddetle karşı çıkıyor. Yine de bölünen ve bölen (*multiplicand* ve *multiplier*) terimleriyle olan çağrışımsal bağları sebebiyle bu sözcükleri korumayı seçtim. Quine, bu ayrımın belki de psikanalizin örtük-belirgin (*latent-manifest*) ayrımıyla ilişkili olabileceği yönünde ilginç bir öneride bulundu. Acaba rüyalar mecaz mıdır? Freud'un bilinçdışı adını verdiği şey, aslında belirgin mecazanın üzerinde işlem yaptığı örtük bir mecazılan mıdır?
***
<!-- UNIT 055 | NOTE | Dipnot [4] -->

[4] Dikkat dağıtıcı unsurlarla test edildiğinde, doğru ve hızlı dikkat eğitiminin görevlerde daha iyi odaklanmayla sonuçlanıp sonuçlanmadığını deneysel olarak görmek ilginç olurdu.
***
<!-- UNIT 056 | NOTE | Dipnot [5] -->

[5] William Whewell, *Theory of Scientific Method* (1858), der. R. E. Butts (Pittsburgh: University of Pittsburgh Press, 1968).
***
<!-- UNIT 057 | NOTE | Dipnot [6] -->

[6] Bu teorinin rüyalara nasıl aktarıldığının bir özetini görmek isteyen okurlara, *Canadian Psychology* (1986, 27:128-182) dergisindeki Bauer Sempozyumu dersimi, özellikle de 146 ve 147. sayfaları okumalarını öneririm.
***
<!-- UNIT 058 | NOTE | Dipnot [7] -->

[7] John Hamilton, “Auditory Hallucinations in Nonverbal Quadriplegics,” *Psychiatry*, 1985, 48:382-392. Sözel halüsinasyonlar konusundaki diğer çalışmalar için bkz. Julian Jaynes, “Verbal Hallucinations and Preconscious Mentality,” Manfred Spitzer ve Brendan H. Maher (der.), *Philosophy and Psychopathology* içinde (New York: Springer Verlag, 1990), s. 157-170.
***
<!-- UNIT 059 | NOTE | Dipnot [8] -->

[8] Daniel Dennett, “Julian Jaynes’ Software Archeology,” *Canadian Psychology*, 1986, 27:149-154.
***
<!-- UNIT 060 | NOTE | Dipnot [9] -->

[9] Anne Harrington, “Nineteenth Century Ideas on Hemisphere Differences and ‘Duality of Mind’,” *Behavioural and Brain Sciences*, 1985, 8:517-659, ya da yazarın genişletilmiş mükemmel çalışması, *Medicine, Mind, and the Double Brain* (Princeton: Princeton University Press, 1987).
***
<!-- UNIT 061 | NOTE | Dipnot [10] -->

[10] S. J. Segalowitz, *Two Sides of the Brain* (Englewood Cliffs, N.J.: Prentice-Hall, 1983).
***
<!-- UNIT 062 | NOTE | Dipnot [11] -->

[11] M. P. Bryden, *Laterality: Functional Asymmetry in the Intact Brain* (New York: Academic Press, 1982).
***
<!-- UNIT 063 | NOTE | Dipnot [12] -->

[12] M. S. Buchsbaum, D. H. Ingvar, R. Kessler, R. N. Waters, J. Cappelletti, D. P. van Kammen, A. C. King, J. L. Johnson, R. G. Manning, R. W. Flynn, L. S. Mann, W. E. Bunney ve L. Sokoloff, “Cerebral Glucography with Positron Tomography: Use in Normal Subjects and in Patients with Schizophrenia,” *Archives of General Psychiatry*, 1982, 39:251-259.
***
<!-- UNIT 064 | NOTE | Dipnot [13] -->

[13] Endel Tulving, *Elements of Episodic Memory* (Oxford: Clarendon Press, 1983).
***
<!-- UNIT 065 | NOTE | Dipnot [14] -->

[14] Howard Jones, “-Sis Nouns in Heraclitus,” *Museum Africum*, 1974, 3:1-13. Bu konudaki müzakereler için Profesör Jones'a minnettarım.
***
<!-- UNIT 066 | NOTE | Dipnot [15] -->

[15] Bu durum, "yedinci yüzyıldan önce, yani anlığın yeni bir boyutunun açıldığı dönemden önce görünüşe göre mümkün olmayan yeni bir 'zihinsel' uyum"dan bahseden Bruno Snell de dahil olmak üzere birçok klasik dönem uzmanı tarafından fark edilmiş ve vurgulanmıştır. Başlığının da gösterdiği gibi bu dönüşüm için daha erken bir tarihi yeğleyen Joseph Russo tarafından aktarılmıştır: “The Inner Man in Archilochus and the Odyssey,” *Greek, Roman, and Byzantine Studies*, 1974, 25:139, dipnot 1.
***
<!-- UNIT 067 | NOTE | Dipnot [16] -->

[16] Ancak Locke'un *İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Deneme* (II:10-29) adlı eserindeki son derece modern tartışmasına da bakınız.
***
<!-- UNIT 068 | NOTE | Dipnot [17] -->

[17] Bu tür aynaların tam olarak ne anlama geldiği bir sorudur. Suudi Arabistan'ın Riyad kentindeki arkeoloji müzesinde, elinde böyle bir ayna tutan bir kadının silüetinin yer aldığı eski bir mezar taşı gördüm. Bu bir kibir göstergesi miydi? Aynalar, bikameral Mezopotamya'da yaygın olan el putları mıydı? Maya ikonografisinde ayna kullanımının gizemine de dikkat çekilmelidir; zira bu kullanım genellikle bir tanrıyı ya da bir tanrının parlaklığını temsil eder. Bkz. Linda Schele ve Mary Ellen Miller, *The Blood of Kings* (Fort Worth: Kimbell Art Museum, 1986).
***
<!-- UNIT 069 | NOTE | Dipnot [18] -->

[18] J. C. Dixon, “Development of Self-recognition,” *Journal of Genetic Psychology*, 1957, 91:251-256.
***
<!-- UNIT 070 | NOTE | Dipnot [19] -->

[19] B. K. Amsterdam, “Mirror Self-image Reactions Before Age Two,” *Developmental Psychobiology*, 1972, 5:297-305.
***
<!-- UNIT 071 | NOTE | Dipnot [20] -->

[20] G. G. Gallup, “Chimpanzees: Self-recognition,” *Science*, 1970, 167:86-87.
***
<!-- UNIT 072 | NOTE | Dipnot [21] -->

[21] Donald R. Griffin, “Prospects for a Cognitive Ethology,” *Behavioral and Brain Sciences*, 1978, 4:527-538.
***
<!-- UNIT 073 | NOTE | Dipnot [22] -->

[22] Robert Epstein, R. P. Lanza ve B. F. Skinner, “‘Self-awareness’ in the Pigeon,” *Science*, 1981, 212:695-696.
***
<!-- UNIT 074 | NOTE | Dipnot [23] -->

[23] Julian Jaynes, “A Two-tiered Theory of Emotions,” *Behavioral and Brain Sciences*, 1982, 5:434-435 ve ayrıca “Sensory Pain and Conscious Pain,” *Behavioral and Brain Sciences*, 1985, 8:161-163.
***
<!-- UNIT 075 | NOTE | Dipnot [24] -->

[24] E. R. Dodds, *The Greeks and the Irrational* (Berkeley: University of California Press, 1951).
***
<!-- UNIT 076 | NOTE | Dipnot [25] -->

[25] Bu bilgilerin ve kaynakların çoğu için bkz. Hans Licht, *Sexual Life in Ancient Greece* (Londra: Routledge, 1931) ya da G. Rattray Taylor, *Sex in History* (New York: Vanguard Press, 1954).
***
<!-- UNIT 077 | NOTE | Dipnot [26] -->

[26] Michael Carr, “Sidelights on Xin ‘Heart, Mind’ in the Shijing”, *Proceedings of the 31st CISHAAN*, Tokyo ve Kyoto, 1983, s. 824-825 içindeki özet ve aynı yazarın “Personation of the Dead in Ancient China,” *Computational Analyses of Asian and African Languages*, 1985, s. 1-107.
***
<!-- UNIT 078 | NOTE | Dipnot [27] -->

[27] Yazarın bir makalesinin de başlığı şudur: “Vision, Madness, and Morality: Poetry and the Theory of the Bicameral Mind,” *Georgia Review*, 1979, 35:118-158. Ayrıca bkz. “Somewhere in Earshot: Yeats’ Admonitory Gods,” *Pequod*, 1982, 74:16-31.
***
<!-- UNIT 079 | NOTE | Dipnot [28] -->

[28] D. C. Stove, “The Oracles and Their Cessation: A Tribute to Julian Jaynes,” *Encounter*, Nisan 1989, s. 30-38.
***

<div style="page-break-after: always;"></div>

