
# Çevirmenin Önsözü ve Terminoloji Notları

### *İnsanın Değişen İnsanlık Algısı* Üzerine Bir Not

Elinizdeki eser, Stanford Araştırma Enstitüsü (bugünkü adıyla SRI International) bünyesindeki Toplumsal Politika Araştırmaları Merkezi tarafından 1973 yılında hazırlanan ve 1982 yılında Pergamon Press tarafından genişletilerek kitaplaştırılan *Changing Images of Man* başlıklı tarihsel araştırmanın eksiksiz Türkçe çevirisidir. Willis W. Harman ve O. W. Markley'nin koordinatörlüğünde yürütülen bu çalışma; aralarında Joseph Campbell, B. F. Skinner, Elise Boulding, Bertram Gross, Michael Marien, Duane Elgin ve Ervin Laszlo'nun da bulunduğu çok disiplinli bir heyetin katkılarıyla ortaya çıkmıştır.

Araştırmanın temel tezi yalındır: Bir toplumun iktisadi, kurumsal ve teknolojik yapıları, o toplumun üyelerinin evrendeki insana ve insan doğasına dair paylaştığı örtük "insan imgesi" (veya sureti) tarafından tayin edilir. Sanayi Çağı'nın insanı salt bir tüketim ve üretim makinesi olarak gören indirgemeci modeli (*Homo economicus*), kendi muazzam maddi başarılarının kurbanı haline gelerek küresel çapta içinden çıkılmaz sistemik bunalımlara (ekolojik çöküş, kaynak tükenişi, yabancılaşma, anlam kaybı) yol açmıştır. Yazarlar, bu darboğazın ancak insanın içkin tinsel potansiyelini, ekolojik aidiyetini ve evrimsel bilinç sıçramasını temel alan yeni bir "insan sureti"ne geçişle aşılabileceğini savunur.

### Çeviri Disiplini ve Metodolojisi

Bu çeviride aşağıdaki temel editoryal ve terminolojik ilkeler tavizsiz bir biçimde gözetilmiştir:

1. **Eksiksiz Sadakat (Bire Bir Parite):** Eserin orijinalindeki hiçbir bölüm, alt başlık, tablo, şekil, dipnot, kenar notu veya ek metin atlanmamış; orijinal metnin düşünsel örüntüsü eksiksiz biçimde aktarılmıştır.
2. **Türkçe Dili Duyarlılığı:** Çeviri sürecinde Necmiye Alpay'ın *Türkçe Sorunları Kılavuzu*'nda işaret edilen çift edilgenlikler (`yapılabilinir` vb.), `nedeninden dolayı` gibi anlatım kusurları ve yapay bürokratik `-mektedir` hantallıklarından özenle kaçınılmış; yaşayan, akıcı, zengin ve düşünceyi berraklaştıran bir akademik Türkçe üslubu benimsenmiştir.
3. **Kalıplaşmış Çeviri Dilinden Arınma:** Günümüz yapay zekâ ve aceleci çevirilerinde sıkça görülen içi boş dolgu kalıpları (*dahası*, *altını çizmek gerekir ki*, *geniş bir yelpazede*, *hayati bir rol oynar* vb.) metne sokulmamış; düşüncenin özgül ağırlığına uygun bir tını kurulmuştur.

### Temel Kavram Tercihleri

Metin boyunca sıklıkla başvurulan kimi anahtar terimlerin Türkçeleştirilmesinde şu tercihler esas alınmıştır:

* **Gradient of awareness → Farkındalık gradyanı:** Bilincin, bedensel-otonomik mekanizmalardan benlik-ötesi ve sezgisel boyutlara doğru basamak basamak genişleyen hiyerarşik tayfını ifade eder.
* **Mazeway → Zihinsel düzen haritası:** Antropolog Anthony F. C. Wallace'ın geliştirdiği; bireyin ve toplumun bütünüyle kendi çevresine, değerlerine ve gerçekliğe dair zihninde taşıdığı bilişsel bütünsel haritadır.
* **Satisficing → Yeter-doyum / Yeterinceyle yetinme:** Herbert Simon'ın iktisat ve karar kuramındaki terimi: Kusursuz optimizasyon peşinde koşmak yerine kabul edilebilir eşikle yetinme tutumu.
* **SP(I)N (Segmented, Polycephalous, Integrated Network) → Bölümlü, Çok Başlı, Bütünleşik Şebeke:** Virginia Hine ve Luther Gerlach'ın tarif ettiği; hiyerarşik bir merkezi bulunmayan, hücre tipi özerk düğümlerden oluşan esnek ağ örgütlenmesi.
* **Technological extrapolationist vs. Evolutionary transformationalist → Teknolojik uzatımcı karşısında Evrimsel dönüşümcü:** Geleceği mevcut maddi büyüme ve teknolojik eğilimlerin düz bir uzatımı olarak gören ekol ile sistemin değer ve bilinç düzeyinde köklü bir sıçramayla başkalaşması gerektiğini savunan yaklaşımın karşıtlığı.
* **Friendly fascism → Dostane faşizm:** Bertram Gross'un kavramı; açık şiddet ve polis devleti yerine tüketim, bürokratik denetim ve teknokratik aygıtlarla tesis edilen yumuşak vesayet rejimi.
* **Evolving holon → Evrilen holon:** Arthur Koestler'ın türettiği; hem kendi içinde özerk bir bütünlük taşıyan hem de daha üst bir sistemin entegre parçası olan evrimsel yapı.
* **Noosphere → Noosfer / Zihin-küre:** Vladimir Vernadsky ve Teilhard de Chardin'in jeosfer ve biyosferin ardından gezegeni saran kolektif bilinç ve düşünce katmanı için kullandıkları terim.

Metin içindeki özgül çevirmen açıklamaları dipnotlarda `[Ç.N.]` rumuzuyla, Microsoft Word ortamında ise kenar açıklamaları (yorum balonları) olarak kaydedilmiştir.

*Çevirmen Heyeti, 2026*

<div class="page-break"></div>



\newpage


<div class="title-page">
<p class="series-title">SİSTEM BİLİMİ VE DÜNYA DÜZENİ KÜTÜPHANESİ<br><em>Dünya Düzeni Araştırmaları · Genel Yayın Yönetmeni: Ervin Laszlo</em></p>
<h1 class="main-book-title">İNSANIN DEĞİŞEN İNSANLIK ALGISI</h1>
<p class="subtitle">Sanayi kültürünün temel öncüllerine ve doğmakta olan sanayi-sonrası paradigmaya dair klasik bir inceleme</p>
<div class="contributors-block">
<p class="by-staff">Aşağıdaki kadro ve danışmanlar tarafından hazırlanmıştır:<br>
<strong>TOPLUMSAL POLİTİKA ARAŞTIRMALARI MERKEZİ / SRI INTERNATIONAL</strong></p>
<p class="author-names">
Joseph Campbell · Duane Elgin · Willis Harman · Arthur Hastings<br>
O. W. Markley · Floyd Matson · Brendan O'Regan · Leslie Schneider
</p>
<p class="editors">
<em>Yayına Hazırlayanlar</em><br>
<strong>O. W. MARKLEY</strong> (Proje Direktörü) &amp; <strong>WILLIS W. HARMAN</strong> (Proje Danışmanı)
</p>
</div>

<p class="publisher">PERGAMON PRESS<br><span>OXFORD · NEW YORK · TORONTO · SYDNEY · PARIS · FRANKFURT</span></p>
</div>


\newpage


<div class="copyright-page">
<p><strong>Pergamon Press Ltd.</strong>, Headington Hill Hall, Oxford OX3 0BW, İngiltere<br>
<strong>Pergamon Press Inc.</strong>, Maxwell House, Fairview Park, Elmsford, New York 10523, A.B.D.<br>
<strong>Pergamon Press Canada Ltd.</strong>, Suite 104, 150 Consumers Road, Willowdale, Ontario M2J 1P9, Kanada<br>
<strong>Pergamon Press (Aust.) Pty. Ltd.</strong>, P.O. Box 544, Potts Point, N.S.W. 2011, Avustralya<br>
<strong>Pergamon Press SARL</strong>, 24 rue des Ecoles, 75240 Paris, Cedex 05, Fransa<br>
<strong>Pergamon Press GmbH</strong>, 6242 Kronberg-Taunus, Hammerweg 6, Almanya Federal Cumhuriyeti</p>
<div class="copyright-notice">
<p>Telif Hakkı © 1982 O. W. Markley<br>
<em>Tüm Hakları Saklıdır. Yayıncının yazılı izni olmaksızın bu yayının hiçbir bölümü çoğaltılamaz, bilgi saklama sistemlerinde depolanamaz veya elektronik, elektrostatik, mekanik, fotokopi, kayıt ya da başka herhangi bir yolla aktarılamaz.</em></p>
<p><strong>İngiliz Kütüphanesi Kataloglama Verisi</strong><br>
Changing images of man. – (Systems science and world order library). – (Pergamon international library).<br>
1. Civilization, Modern—1950– &nbsp;&nbsp; 2. Civilization, Occidental<br>
I. Markley, O. W. &nbsp;&nbsp; II. Dizi<br>
309.1'181'2 &nbsp;&nbsp; CB245 &nbsp;&nbsp; 80-49943</p>
<p>ISBN 0-08-024314-2 (Ciltli)<br>
ISBN 0-08-024313-4 (Karton Kapak)</p>
</div>

</div>


\newpage


<div class="epigraph-page">
<div class="epigraph-item">
<blockquote>
"Aşırı dramatik görünmek istemem; ancak Genel Sekreter olarak bana ulaşan bilgilerden çıkarabileceğim tek sonuç, Birleşmiş Milletler Üyelerinin kadim çekişmelerini bir kenara bırakıp silahlanma yarışını frenlemek, insan çevresini iyileştirmek, nüfus patlamasını etkisiz kılmak ve kalkınma çabalarına gereken ivmeyi kazandırmak üzere küresel bir ortaklık kurmak için önlerinde belki de yalnızca on yıl kaldığıdır. Önümüzdeki on yıl içinde böylesi bir küresel ortaklık kurulamazsa, andığım sorunların denetim kapasitemizin büsbütün ötesine geçecek devasa boyutlara ulaşmasından derin endişe duyuyorum."
</blockquote>
<p class="epigraph-author">— U Thant (1969)</p>
</div>

<div class="epigraph-item">
<blockquote>
"İdeal değerlerin bilincine varmak, geleceğe dair suretlerin ve dolayısıyla bizzat kültürün bilinçli inşasının ilk adımıdır; zira değer, tanımı gereği 'değer atfedilen' bir geleceğe doğru yön gösteren pusuladır... Kültürlerin yükselişini ve çöküşünü inceleyen hiç kimse, bu tarihsel ardıllıkta geleceğe dair tasavvurun oynadığı belirleyici rolden etkilenmeden edemez. Geleceğe ilişkin suretlerin yükselişi ve çöküşü, kültürlerin yükselişine ve çöküşüne ya öncülük eder ya da eşlik eder... Nihayetinde geleceği belirleyecek olan, en büyük ruhsal ve tinsel gücü bağrında taşıyan suret olacaktır."
</blockquote>
<p class="epigraph-author">— Fred Polak (1973)</p>
</div>

<div class="epigraph-item">
<blockquote>
"Gerek biyolojik gerekse psikososyal evrimdeki ilerlemelerin (bilimdeki ilerlemeler dahil) büyük bölümü kuşkusuz küçük ayrıntıların art arda eklenmesiyle elde edilir; ancak belirli aralıklarla, tıpkı aşırı doymuş bir çözeltiden kristallerin aniden çökmesi gibi sıçramalar yaşanır; Newton ya da Darwin'de olduğu gibi, muazzam miktarda olgusal veriyi ve fikri tek bir çatı altında birleştiren yepyeni bir kavram ortaya çıkar. Büyük atılımlar, bir örgütlenme biçiminden diğerine geçişi sağlayan bir dizi dev adımla gerçekleşir. Psikososyal evrimimizde, bugün böylesi büyük ve yeni bir atılımı gerçekleştirebilecek bir eşikte durduğumuza inanıyorum."
</blockquote>
<p class="epigraph-author">— Sir Julian Huxley (1968)</p>
</div>

</div>


\newpage


<h1 id="acknowledgements">Teşekkür</h1>
Bu çalışma, İcra Direktörü Harvey L. Dixon yönetimindeki Stanford Araştırma Enstitüsü (SRI) Kentsel ve Toplumsal Sistemler Bölümü tarafından yürütülmüştür. Toplumsal Politika Araştırmaları Merkezi Direktörü Willis W. Harman çalışmaya genel danışmanlık sağlamış, O. W. Markley ise Proje Direktörlüğü görevini üstlenmiştir.
Özellikle biçimlendirici önerileri ve yapıcı eleştirileriyle projeye paha biçilmez katkılarda bulunan Danışma Kurulu şu isimlerden oluşmuştur: René Dubos, Henry Margenau, Margaret Mead ve Geoffrey Vickers. Benzer şekilde Charles F. Kettering Vakfı'ndan Kent Collins ve Winston Franklin son derece değerli tavsiyelerde bulunmuştur.
Araştırmanın çekirdek çalışma kadrosunda Duane Elgin, Willis Harman, Arthur Hastings, O. W. Markley, Dorothy McKinney ve Brendan O'Regan yer almıştır. Joseph Campbell ve Floyd Matson temel katkılarda bulunmuş; Magoroh Maruyama, Donald Michael, Leslie Schneider, Barbara Pillsbury ve John Platt ise tamamlayıcı katkılar sunmuştur. Raporun editörlüğünü Susan Taylor ve Shirley Manning yürütmüştür. Metin içinde belirtilen çok sayıda canalıcı tespit, diğer araştırma merkezlerindeki bilim insanlarından gelmiştir. Proje, farklı araştırmacıların raporun tüm bölümlerine katkıda bulunduğu kolektif bir ekip çalışması niteliği taşımakla birlikte, bölümlerin ana yazım sorumluluğu şu şekilde paylaşılmıştır: 2. Bölüm—Joseph Campbell, Arthur Hastings ve Floyd Matson'ın katkılarına dayanarak O. W. Markley; 3. Bölüm—Duane Elgin; 4. Bölüm—Brendan O'Regan; 5. Bölüm—O. W. Markley ve Willis Harman; 6. Bölüm—O. W. Markley; 7. Bölüm—Duane Elgin; 8. Bölüm—Willis Harman.
İncelenmesi gereken bir araştırma alanı olarak "insanın kendi sureti" kavramının önemine erkenden dikkat çeken merhum John McHale'e (1970) şükranlarımızı sunarız. Onun ufuk açıcı tespitleri, ekibimizin daha önceki bir araştırmada ("Çağdaş Toplumsal Sorunlar", yine Charles F. Kettering Vakfı tarafından desteklenmiştir) geliştirdiği içgörülerle birleşerek elinizdeki çalışmanın başlatılmasını sağlamıştır.
Bu raporun taslağı, kendilerine müteşekkir olduğumuz seçkin uzmanlarca incelenmiştir; isimleri xv. sayfada sunulmaktadır. Bununla birlikte nihai editoryal sorumluluk bütünüyle SRI çalışanlarına aittir; dolayısıyla metinde yer verilen görüş ve saptamalar, Danışma Kurulu üyelerinin veya diğer hakemlerin rapordaki şahsi ifadelerinin ötesinde kurumsal bir onayını ima etmez.


\newpage


<div class="toc-container" id="table-of-contents">
<h1 class="toc-heading">İçindekiler</h1>
<div class="toc-prelims">
<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#list-of-illustrations"><strong>ŞEKİLLER LİSTESİ</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#list-of-illustrations"><strong>xiii</strong></a></span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#list-of-tables"><strong>TABLOLAR LİSTESİ</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#list-of-tables"><strong>xiv</strong></a></span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#reviewers"><strong>HAKEMLER</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#reviewers"><strong>xv</strong></a></span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#intro-pergamon"><strong>PERGAMON BASIMINA GİRİŞ</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#intro-pergamon"><strong>xvii</strong></a></span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#intro-sri"><strong>SRI RAPORUNA GİRİŞ</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#intro-sri"><strong>xxi</strong></a></span></div>

</div>
<div class="toc-chapter-block">
<div class="toc-row toc-chapter-title"><span class="toc-title"><a href="#chapter-1"><strong>1. DEĞİŞEN TOPLUMDA İNSAN SURETLERİ</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-1"><strong>1</strong></a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-1">Suretler ve toplumsal politika</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-1">1</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-1">"İnsan sureti"nin çalışma tanımı</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-1">2</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-1">Suretlerin çağdaş toplum açısından önemi</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-1">3</a></span></div>

</div>
<div class="toc-chapter-block">
<div class="toc-row toc-chapter-title"><span class="toc-title"><a href="#chapter-2"><strong>2. GEÇMİŞ ÇAĞLARDA İNSAN SURETİ</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-2"><strong>15</strong></a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-2">Suretlerin doğuşu ve işlevleri</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-2">15</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-2">Tarih boyunca insan tasavvurları</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-2">20</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-2">Monomit: Kahramanın evrensel yolculuğu</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-2">35</a></span></div>

</div>
<div class="toc-chapter-block">
<div class="toc-row toc-chapter-title"><span class="toc-title"><a href="#chapter-3"><strong>3. EKONOMİK İNSAN: SANAYİ ÇAĞININ İNSAN SURETİ</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-3"><strong>51</strong></a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-3">Ekonomik insanın doğuşu ve yükselişi</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-3">52</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-3">Sanayi paradigmasının temel öncülleri</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-3">63</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-3">Sanayi paradigmasının sınırları ve çelişkileri</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-3">74</a></span></div>

</div>
<div class="toc-chapter-block">
<div class="toc-row toc-chapter-title"><span class="toc-title"><a href="#chapter-4"><strong>4. GÜNÜMÜZÜN İNSAN SURETİ: MEYDAN OKUMALAR VE SEÇENEKLER</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-4"><strong>87</strong></a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-4">Bilimin insan sureti üzerindeki etkisi</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-4">88</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-4">Fiziğin ve sibernetiğin yeni ufukları</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-4">102</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-4">Bilinç araştırmaları ve sınır durumlar</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-4">118</a></span></div>

</div>
<div class="toc-chapter-block">
<div class="toc-row toc-chapter-title"><span class="toc-title"><a href="#chapter-5"><strong>5. FARKINDALIK GRADYANI: BİLİNCİN VE BENLİĞİN TEMELLERİ</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-5"><strong>133</strong></a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-5">Farkındalık spektrumu</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-5">134</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-5">Benlik katmanları ve noetik algı</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-5">141</a></span></div>

</div>
<div class="toc-chapter-block">
<div class="toc-row toc-chapter-title"><span class="toc-title"><a href="#chapter-6"><strong>6. EVRİMSEL BİR İNSAN SURETİNİN KURUCU UNSURLARI</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-6"><strong>147</strong></a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-6">Bütünleyici bir insan imgesi</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-6">148</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-6">Benlik-ötesi varlık ve sinerjik ekoloji</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-6">152</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-6">Uygulanabilirlik ve toplumsal meşruiyet</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-6">157</a></span></div>

</div>
<div class="toc-chapter-block">
<div class="toc-row toc-chapter-title"><span class="toc-title"><a href="#chapter-7"><strong>7. DÖNÜŞÜMÜN İKTİSADİ, TOPLUMSAL VE SİYASAL SONUÇLARI</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-7"><strong>163</strong></a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-7">Zıt gelecek eğilimleri ve alternatif suretler</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-7">164</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-7">Teknolojik uzatımcı imgenin toplumsal sonuçları</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-7">166</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-7">Evrimsel dönüşümcü imgenin toplumsal sonuçları</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-7">171</a></span></div>

</div>
<div class="toc-chapter-block">
<div class="toc-row toc-chapter-title"><span class="toc-title"><a href="#chapter-8"><strong>8. ÖZET VE EYLEM ÇIKARSAMALARI: TOPLUM İÇİN YOL HARİTASI</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-8"><strong>183</strong></a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-8">Temel stratejilerin karşılaştırılması</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-8">186</a></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#chapter-8">Dönüşümün temel nitelikleri ve yol haritası</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#chapter-8">190</a></span></div>

</div>
<div class="toc-endmatter-block">
<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#summary"><strong>ÖZET</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#summary"><strong>201</strong></a></span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#glossary"><strong>TERİMLER SÖZLÜĞÜ</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#glossary"><strong>205</strong></a></span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#references"><strong>KAYNAKÇA</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#references"><strong>207</strong></a></span></div>

</div>
<div class="toc-appendices-block">
<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#appendices"><strong>EKLER</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"></span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#appendices">A. Alternatif bir tarih bakışı, insanın ruhsal boyutu ve üçüncü bir insanlık sureti (<em>Elise Boulding</em>)</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">219</span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#appendices">B. Bilişim sistemleri ve toplumsal etik (<em>Geoffrey Vickers</em>)</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">223</span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#appendices">C. Uyarlanmış bir indirgemecilik yaklaşımı (<em>Henry Margenau</em>)</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">229</span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#appendices">D. İnsanın bilimsel suretleri ve sokaktaki insan (<em>René Dubos ve David Cahoon</em>)</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">233</span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#appendices">E. Hükümet veya vakıf desteğine uygun kimi araştırma projeleri</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">235</span></div>

<div class="toc-row toc-sub"><span class="toc-title"><a href="#appendices">F. Geleceğin sosyo-kültürel sisteminin temel paradigması (<em>Virginia H. Hine</em>)</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">239</span></div>

</div>
<div class="toc-endmatter-block">
<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#index"><strong>DİZİN</strong></a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page"><a href="#index"><strong>249</strong></a></span></div>

</div>
</div>


\newpage


<div class="toc-container" id="list-of-illustrations">
<h1 class="toc-heading">Şekiller Listesi</h1>
<div class="toc-chapter-block">
<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-1">1. Suretler ile toplumsal/kültürel gelişim arasındaki varsayılan zaman ve evre ilişkisi</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">10</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-2">2. İnsan nüfusunun artışı</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">11</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-3">3. Amerika Birleşik Devletleri'nde kentleşme</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">12</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-4">4. Dünya nüfusu, zenginliği ve tüketim eğilimlerinden seçmeler</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">12</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-5">5. Dünya nüfusunun ABD'deki yaşam standardına ulaşması halinde ticari nitelikli maden rezervlerinin tükenişi</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">14</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-6">6. İnsanlık tarihinin iki zıt çağı</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">49</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-7">7. Toplumsal değişimi çözümlemede yararlı betimleme düzeyleri</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">126</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-8">8. Ekonomik insan ile toplum arasındaki varsayılan etkileşim</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">130</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-9">9. Kişinin önerilen birleşik suretinde çeşitli tasavvurların birbirini tamamlayıcılığı</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">131</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-10">10. Kişilikte bilincin ve işlevlerin çeşitli boyutları</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">134</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-11">11. Ahlaki gelişimin evreleri</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">135</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-12">12. Bilincin kişisel ve benlik-ötesi veçhelerine dair metaforik bir imge</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">136</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-13">13. Kişisel ve benlik-ötesi bir zihin/beden modeli</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">136</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-14">14. Kişinin bütünleyici bir suretinin olası "N" boyutundan ikisi</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">137</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-15">15. Bütünleyici bir surette kişisel ve benlik-ötesi veçhelere eklenen içkin ve aşkın boyutlar</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">137</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-16">16. Gelecek için kişinin bütünleyici ve evrimsel suretine dair birleşik metafor</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">137</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title"><a href="#figure-17">17. ABD bir dolarlık banknotu (Büyük Mühür sembolizmi)</a></span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">185</span></div>

</div>
</div>


\newpage


<div class="toc-container" id="list-of-tables">
<h1 class="toc-heading">Tablolar Listesi</h1>
<div class="toc-chapter-block">
<div class="toc-row"><span class="toc-title">1. Algıların ve davranışların suretlerden etkilendiğini gösteren kanıtlar</span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">4</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title">2. Teknolojik ve sanayi çağının başlıca başarıları ve bunlarla bağlantılı sorunlar</span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">6</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title">3. Tarih boyunca hâkim olan insanlık suretleri</span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">106</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title">4. Çağdaş Amerika Birleşik Devletleri'nde hâkim suretin nitelikleri</span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">128</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title">5. Yeni bir bilimsel paradigmanın uygulanabilirliğini araştırmada tarihsel analojinin unsurları</span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">149</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title">6. "Farkındalık gradyanı^[Çevirmen Notu: İngilizce 'gradient of awareness' ifadesi; bilincin mekanik-biyolojik reflekslerden başlayıp duyusal, rasyonel ve nihayetinde benlik-ötesi/mistik idrak basamaklarına doğru kesintisiz bir süreklilik arz eden hiyerarşik tayfını anlatır.]" üzerindeki üç boyut</span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">166</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title">7. Mittede, kültürde, bilimde, psikoterapide ve yaratıcılıkta kriz çözme evreleri</span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">167</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title">8. Teknolojik uzatımcı imgenin tarihsel kökleri</span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">168</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title">9. Evrimsel dönüşümcü imgenin tarihsel kökleri</span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">168</span></div>

<div class="toc-row"><span class="toc-title">10. Alternatif suretler arasındaki aydınlatıcı karşıtlıklar</span><span class="toc-leader"></span><span class="toc-page">168</span></div>

</div>
</div>


\newpage


<div class="reviewers-page" id="reviewers">
<h1 class="toc-heading">Hakemler Kurulu</h1>
<div class="reviewers-grid">
<div class="reviewer-card"><strong>Elise Boulding</strong><br>Davranış Bilimleri Enstitüsü<br>Colorado Üniversitesi</div>

<div class="reviewer-card"><strong>G. David Cahoon</strong><br>Ortaöğretim Bölümü<br>California Eyalet Üniversitesi, San Francisco</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Joseph Campbell</strong><br>New York, New York</div>

<div class="reviewer-card"><strong>René Dubos</strong>*<br>Rockefeller Üniversitesi<br>New York, New York</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Edgar S. Dunn, Jr.</strong><br>Resources for the Future, Inc.<br>Washington, D.C.</div>

<div class="reviewer-card"><strong>James Fadiman</strong><br>Danışmanlık Merkezi<br>Stanford Üniversitesi</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Roland Fischer</strong><br>Maryland Psikiyatri Araştırmaları Merkezi<br>Baltimore, Maryland</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Luther Gerlach</strong><br>Antropoloji Bölümü<br>Minnesota Üniversitesi</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Charles Hampden-Turner</strong><br>Cambridge, Massachusetts</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Stanley Krippner</strong><br>Maimonides Tıp Merkezi<br>Brooklyn, New York</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Ervin Laszlo</strong><br>Felsefe Bölümü<br>New York Eyalet Üniversitesi</div>

<div class="reviewer-card"><strong>George C. Lodge</strong><br>İşletme Enstitüsü<br>Harvard Üniversitesi</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Henry Margenau</strong>*<br>Fizik Bölümü<br>Yale Üniversitesi</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Michael Marien</strong><br>Dünya Enstitüsü<br>New York, New York</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Magoroh Maruyama</strong><br>Sistem Bilimi Bölümü<br>Portland Eyalet Üniversitesi</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Margaret Mead</strong>*<br>Amerikan Doğa Tarihi Müzesi<br>New York, New York</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Ralph Metzner</strong><br>Los Angeles Yıldız Merkezi<br>Los Angeles, California</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Carl R. Rogers</strong><br>Kişi Araştırmaları Merkezi<br>La Jolla, California</div>

<div class="reviewer-card"><strong>B. F. Skinner</strong><br>Psikoloji Bölümü<br>Harvard Üniversitesi</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Robert A. Smith, III</strong><br>Huntsville, Alabama</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Sir Geoffrey Vickers</strong>*<br>Reading, Berkshire, İngiltere</div>

<div class="reviewer-card"><strong>Anthony F. C. Wallace</strong><br>Antropoloji Bölümü<br>Pennsylvania Üniversitesi</div>

<div class="reviewer-card"><strong>John White</strong><br>Noetik Bilimler Enstitüsü (IONS)<br>Palo Alto, California</div>

</div>
<p class="reviewer-footnote"><small>* Danışma Kurulu üyesi.<br>Hakemlerin kurumsal unvanları 1973 yılı itibarariyledir. Hakemlerin seçilmiş değerlendirme notları metin içinde dipnotlar ve ekler olarak sunulmuştur.</small></p>
</div>


\newpage


---

<h1 id="intro-pergamon">Pergamon Basımına Giriş</h1>
*İnsanın Değişen Suretleri* sıradışı bir çalışmadır; kimilerini heyecanlandırır, kimilerini rahatsız eder, fakat pek az kişiyi kayıtsız bırakır.
Belirli bir gaye doğrultusunda başlatılmıştır: Batı toplumunun temelinde yatan kavramsal öncüllerdeki hangi dönüşümlerin arzu edilir bir geleceğe kapı aralayacağını elden geldiğince haritalamak. Kuşkusuz değer yüklü sayısız varsayım içeren bir araştırma hedefi!
Dolayısıyla, *İnsanın Değişen Suretleri*ni ders kitabı olarak okutan bir düzineden fazla kolej ve üniversitedeki öğrencilerin bu çalışmanın arka planına dair birçok soru yöneltmiş olması şaşırtıcı değildir. En sık karşılaşılan sorular çalışmanın kökenine ilişkindir: Niçin başlatıldı? Kimler destekledi? Hangi alanlardan araştırmacılar kaleme aldı? Dahası çoğu okur, yaklaşık 7 yıl sonra bugün, onu kaleme alan araştırmacıların esere nasıl baktığını ve bu çalışmanın toplumsal dönüşüm yolunda ne gibi somut adımlara vesile olduğunu öğrenmek istemiştir.
Pergamon basımına yazılan bu girişin amacı, bu soruların bazılarını yanıtlamaktır.
1968 yılında ABD Eğitim Bakanlığı, "toplum için alternatif gelecek olanaklarını ve bunların eğitim politikası açısından doğuracağı sonuçları araştırmak" üzere iddialı bir girişimle iki araştırma merkezi kurdu. Eğitim Politikası Araştırma Merkezleri (kısaca EPRC) olarak adlandırılan bu merkezlerden biri Syracuse Üniversitesi'nde, diğeri ise SRI International bünyesinde (o zamanki adıyla Stanford Araştırma Enstitüsü) faaliyete geçti. SRI merkezi, mevcut metodolojileri değerlendirdikten sonra bütünüyle yeni bir yaklaşım geliştirmeyi seçti. İlk olarak, toplumun önünde uzanan muazzam sayıdaki gelecek olasılığını tanımlamaya ve bunların gerçekleşebilirlik derecesini değerlendirmeye giriştik. Ardından, insanlık tarihinin ışığında hangi olası gelecek dizilimlerinin (yani hangi "alternatif gelecek tarihlerinin") en akla yatkın göründüğünü ve politika araştırma ve geliştirme ihtiyaçlarına en yararlı biçimde hizmet edeceğini belirleyen bir analiz yöntemi izledik. Son olarak, bir kısmı bu tür araştırmaların en verimli nasıl sürdürülebileceğine odaklanan bir dizi politika çıkarsaması elde ettik (Harman, Markley ve Rhyne, 1973; Rhyne, 1974).
Bu çalışmadan şaşırtıcı—ve son derece düşündürücü—bir sonuç doğdu: Son derece akla yatkın yaklaşık elli gelecek senaryosu içinden, alışılageldik standartlara göre arzu edilir sayılabilecek olanlar yalnızca bir avuçtan ibaretti (Harman, 1969). Bunun neden böyle olduğu, aradan geçen on yılın ardından, geleceği ciddiyetle çalışan her araştırmacı için artık tanıdıktır. (Nüfus artışı, kaynak tükenişi, çevre kirliliği gibi iç içe geçmiş ve çeşitli çevrelerce "küresel makro-sorun", "la problématique" veya "krizlerin krizi" olarak adlandırılan meseleler bütünü.) Başka araştırmacılar da farklı metodolojik yaklaşımlar kullanarak kısa sürede benzer sonuçlara ulaştılar (örneğin bkz. Meadows ve diğerleri, 1972; veya Salk, 1973).
"Küresel makro-sorun" üzerine yürütülen sonraki araştırmalarda düşündürücü ikinci bir sonuç daha ortaya çıktı: Arzu edilir alternatif gelecek yollarından herhangi birini hayata geçirebilmenin temel koşulu, sanayi kültürümüzün örgütlenme tarzında köklü dönüşümler gerektiriyordu. Yasalar, tutumlar, ahlak—hatta insanın doğasını bizzat kavrayış tarzımız bile—modern yaşama egemen olan karmaşık ve birbirine kenetli siyasal ve toplumsal sistemlerle "uyuşmak" ve onlara doğru bir yön verebilmek için köklü bir reformdan geçmek zorundaydı (Markley, Curry ve Rink, 1971). Çizgi romandaki unutulmaz Pogo karakterinin dediği gibi: "Düşmanla karşılaştık; meğer o bizmişiz."
Böylesi bulguların doğurduğu sonuçları uygulamada zorlanan Eğitim Bakanlığı, 1972 yılında EPRC'lerin görev alanını dezavantajlı grupların eğitimi, yeterliliğe dayalı öğretmen yetiştirme gibi kendileri açısından daha acil ve dar kapsamlı eğitim politikası sorunlarına kaydırdı. Başlattığımız araştırma çizgisinin uzun vadeli boyutlarını sürdürebilmek amacıyla SRI bünyesinde ikinci bir araştırma birimi kurduk: Toplumsal Politika Araştırmaları Merkezi.
Yeni merkezin araştırma gündemini belirlerken, toplumu önümüzdeki küresel makro-soruna karşı uyarma görevinin zaten başarıyla ilerlediğini değerlendirdik. O tarihte (1972'de) yapılması en acil görünen (fakat geleneksel araştırma yöntemlerine belki de en az boyun eğen) politika araştırması ödevi; demokratik yöntemlerin ayakta kaldığı, temel sorunların bütünüyle çözülmese bile başarıyla yönetildiği ve insan potansiyelinin açığa çıkışının genişlemeyi sürdürdüğü akla yatkın bir gelecek tasavvuru geliştirmekti. Başka bir deyişle, önümüzdeki devasa küresel makro-soruna rağmen, hayata geçirilebilir güzergâhları da içeren "arzu edilir bir gelecek" varsayımı kurmaktı.
Aynı dönemde Charles F. Kettering Vakfı, "yüksek kaldıraç gücüne" sahip fikirler arıyordu—yani görece küçük bir desteğin, başarılı olduğu takdirde toplum üzerinde son derece büyük ve yararlı bir etki doğurabileceği, belki riskli fakat çığır açıcı toplumsal politika yaklaşımları. Kettering'den Winston O. Franklin ve Kent Collins ile daha önce çağdaş toplumsal sorunlar üzerine yapmamızı istedikleri bir çalışmanın sonuçları hakkında görüşürken, temel kültürel niteliklerin dönüşümünü içeren arzu edilir gelecek yolları üzerine daha ileri araştırmaların nasıl verimli kılınabileceğini tartıştık. Ne kadar çekici görünse de, o sırada acilen tasavvur edilmesi gerektiğine inandığımız "dönüşmüş geleceğin" hemen analizine ve betimlenmesine girişmenin erken olacağına karar verdik. Bunun yerine böylesi bir geleceğe yumuşak ve yapıcı bir geçişi destekleyebilecek düşünce ve eylem zeminini, yani kavramsal temelleri elden geldiğince değerlendirmenin daha doğru bir ödev olacağını gördük; araştırma odağımız olarak "evrenle ilişkisi içinde insanın doğasına dair suretleri", geçmiş tasavvurların bizi bugünkü krizlerle boğuşan sanayileşmiş topluma nasıl getirdiğini ve sanayi-sonrası bir geleceğe adım atarken ne tür yeni suretlere ihtiyaç duyulduğunu incelemeyi seçtik.
Elinizdeki kitabın temelini oluşturan bu araştırma, çoğu daha önce birlikte çalışmamış çok disiplinli bir ekip tarafından yaklaşık 8 ayda tamamlandı. Araştırmacılar beşeri bilimlerden sosyal bilimlere, mühendislikten kuramsal fiziğe kadar uzanan çok çeşitli alanlardan geliyordu. Çoğu en az iki uzmanlık disiplininde derinleşmiş olmanın yanı sıra genelci bir bakış açısına sahipti—böylesi disiplinlerarası bir sorgulama için kesin bir avantaj—ve hepsi de mitlerin ve suretlerin, insanın bugün içinde bulunduğu evrendeki algılarını ve eylemlerini ne denli derinden etkilediğine dair güçlü bir kavrayışa sahipti.
Başlangıçtan itibaren projede yer alan hepimiz, inceleme konumuzun—yani insanın değişen suretlerinin toplumsal sonuçlarının—son derece hassas bir alan olduğunun bilincindeydik; dahası, bu tür hiçbir çalışmanın tam anlamıyla kusursuz olamayacağını, hele elimizdeki kısıtlı zamanda tüm konuları ve bakış açılarını arzu ettiğimiz derinlikte kapsamanın imkânsız olduğunu biliyorduk. Yine de ele alınan konunun doğası gereği, sorgulama bizi nereye götürürse oraya kadar izlememiz gerektiğinde uzlaştık; alışılagelmişin dışındaki alanlara girmek anlamına gelse bile Danışma Kurulumuzdan ve diğer hakemlerden gelen geri bildirimlerin sonuçlarımızı denetleyen bir mihenk taşı işlevi görmesine izin verdik.
Yazarlarının *İnsanın Değişen Suretleri*ne bugün nasıl baktığına ve çalışmanın nelere yol açtığına gelince, birkaç genel saptamayla yetinmek gerekir. Yazarlar yaklaşık on yıl önce kaleme aldıkları görüşlerle özünde hâlâ hemfikir olmakla birlikte, geriye dönüp baktığımızda farklı yapmayı arzu edeceğimiz birkaç boyut bulunmaktadır. Bunlardan biri, çözümlemelerimizi ve bulgularımızı daha nesnel bir dille sunmak olurdu. Bu tür araştırmaların sahte bir "değer tarafsızlığı" görüntüsünden kaçınması gerektiğine inanmayı sürdürmekle birlikte, çalışmanın genelinde, araştırmanın yürütüldüğü dönemdeki içtenliği yansıtmakla beraber bir araştırma raporunda bugün daha az arzu edilir bulduğumuz belirgin bir vaaz tınısı hissedilmektedir. Bir diğer değişiklik ise, psikoseksüel norm ve öncüllerde ortaya çıkan köklü dönüşümlerin geleceğin toplumu açısından taşıdığı muazzam önemi çok daha derinlemesine incelemek olurdu.
Pergamon basımı, çok az değişiklikle, SRI International Toplumsal Politika Araştırmaları Merkezi tarafından Mayıs 1974'te 4 Nolu Araştırma Raporu olarak yayımlanan *Changing Images of Man* metniyle özünde aynıdır. Pergamon basımını orijinal SRI raporuyla karşılaştırmak isteyenler için (küçük editoryal düzeltmeler dışında) başlıca değişiklikler şunlardır: (1) 1. Bölümdeki materyallerin yeniden düzenlenmesi ve taslakta yer alıp nihai rapordan çıkarılmış olan Joseph Campbell'ın mitin toplumdaki rolüne ilişkin bölümünün yeniden metne dahil edilmesi; (2) 2. Bölümün 23. sayfasının Sir Geoffrey Vickers'ın Hıristiyanlığın insanı bir kardeşlik ve birbirinin uzvu gören anlayışına dair yorumlarını yansıtacak biçimde uyarlanması; (3) Carl Rogers'ın hümanist psikolojinin katkılarının geleceğin insan tasavvuruna gereken olumlu nitelikler olarak tanınması yönündeki ısrarı üzerine 2. Bölümün 30. sayfasına kısa bir kısmın eklenmesi; ve nihayet (4) 4. Bölüme parapsikoloji ve psişik araştırmaların önemine dair kısa bir bölümün eklenmesi.
<p align="right"><strong>O. W. Markley</strong><br>Houston, Teksas</p>
<p align="right"><strong>Willis W. Harman</strong><br>Menlo Park, California</p>


\newpage


---

<h1 id="intro-sri">SRI Raporuna Giriş</h1>
Aşağıdaki rapor, toplumumuzun insanın doğasına dair benimsediği tasavvurların ne yönde değişmekte olabileceğine ve böylesi dönüşümlerin geleceğimiz açısından ne tür sonuçlar doğuracağına yönelik kapsamlı bir araştırmanın ürünüdür.
Bir kültürün taşıdığı insan sureti, o kültürün kurumlarını, bilimini, yasalarını ve en derin özlemlerini şekillendiren kurucu bir öncüldür. İstikrar dönemlerinde bu suret tartışmasız biçimde doğal karşılanır. Oysa köklü dönüşüm dönemlerinde—örneğin Ortaçağ'dan Modern Sanayi Çağına geçiş evresinde olduğu gibi—hâkim suret toplumsal anomalilerin ve bunalımların baskısı altında çözülür ve insanın kendi kendini anlamlandırmasında evrimsel bir sıçrama zorunlu hale gelir.
Bu rapor, sanayileşmiş toplumumuzun bugün böylesi derin bir dönüşüm eşiğine adım atmakta olduğu hipotezini bütün boyutlarıyla araştırmaktadır.

---


\newpage


<h1 id="chapter-1">1. Değişen Toplumda İnsan Suretleri</h1>

> İnsan, simge üreten bir canlıdır. Kendi eylemlerinin, hatta en dolaysız dürtülerinin bile algıladığı "dış dünya" ile bir biçimde uyuştuğu; benliğe ve evrene dair anlamlı bir içsel kavrayışa kesintisiz gereksinim duyar.
> 
> Robert Jay Lifton, *The Development and Acquisition of Values* (1968)

> Simgesel düşünce çocuğa, şaire yahut dengesini yitirmiş zihinlere özgü bir ayrıcalık değildir; insan varoluşunun bizzat özüyle kaynaşıktır; dilden ve söylemsel akıldan da önce gelir. Simge, gerçekliğin başka hiçbir bilme yoluna boyun eğmeyen boyutlarını—en derin katmanlarını—açığa çıkarır. Suretler, simgeler ve mitler ruhun sorumsuz fantezileri değildir; temel bir ihtiyaca yanıt verir ve varoluşun en kuytuda kalmış veçhelerini gün ışığına çıkarma işlevini üstlenir. Dolayısıyla bunları incelemek, insanı çok daha derinden anlamamızı sağlar.
> 
> Mircea Eliade, *Myths and Symbols* (1952)

### SURETLER VE TOPLUMSAL POLİTİKA

Bu çalışmada, gerek toplumumuzun gerekse toplumumuzu besleyen köklü uygarlıkların temel örgütlenme ilkelerini oluşturan "insan suretlerini" tanımlamaya ve değerlendirmeye girişiyoruz. Kamusal ve özel alanda alınan her politika kararı, ister istemez insanın, toplumun ve evrenin doğasına dair belirli bir bakışı (yahut farklı bakışların uzlaşmasını) yansıtır. Bir toplumun kurduğu eğitim sistemleri ve benimsediği hedefler, maddi bölüşüm sorunlarına (yoksulluğa ve varsıllığa) yaklaşımı, yurttaşlarının refahını nasıl gözetip çeşitli insani gereksinimlere tanıdığı öncelikler—bütün bu boyutlar ve çok daha fazlası, o topluma egemen olan insan tasavvurundan doğrudan etkilenir. Bu etkinin tam olarak nasıl gerçekleştiğini kılı kırk yaran bir kesinlikle dile getiremeyiz; suretleri dile dökmeye çalışan metaforların, mitlerin, alegorilerin ve kuramların değeri de tam buradan kaynaklanır. Ne var ki en sahici anlamıyla tüm politika tartışmaları, özünde insanın doğasına ve dertlerine ilişkin temel varsayımlardan beslenen meselelerdir:*


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Tüm politika meseleleri, aynı zamanda insanın kurduğu kurumların doğasına ve bu kurumların insanla nasıl etkileştiğine dair temel varsayımlarla doğrudan ilintilidir."—Michael Marien


* Kendimizi doğadan ayrı ya da doğadan üstün görürsek, bir sömürü ahlakı çok daha kolay kök salabilir.
* Kendimizi doğanın bir parçası yahut doğayla bir görürsek, ekolojik bir ahlak çok daha kolay gelişip serpilir.
* İnsana (örneğin tıpta, istihdamda veya mimaride) fiziksel parçalardan meydana gelmiş canlı bir makine gözüyle bakarsak, varoluşumuzun fiziksel olmayan boyutları büyük olasılıkla göz ardı edilir.
* İnsanı fiziksel bir varlıktan ziyade salt manevi bir varlık sayarsak, varoluşumuzun maddi boyutları (örneğin halk sağlığı, istihdam olanakları, barınma gibi alanlar) muhtemelen ihmal edilir.
* İnsan doğası tamamlanmış ve donmuş bir yapı olarak görülürse, önümüzdeki ödev bizzat kendimizi ve kurumlarımızı bu gelişimi destekleyecek biçimde uyarlamaktan ibaret kalır.

## "İNSAN SURETİ"NİN ÇALIŞMA TANIMI*

Burada "*insan sureti*" (yahut evrendeki insanlık tasavvuru) ifadesini; insanın kökenine, doğasına, yeteneklerine, niteliklerine, *başkalarıyla kurduğu ilişkilere ve evrendeki yerine* dair paylaşılan varsayımlar bütününü adlandırmak üzere kullanıyoruz. Bütünlüklü bir suret tek bir bireye, bir topluluğa, siyasal bir sisteme, bir inanç kurumuna yahut koca bir uygarlığa ait olabilir. Bu suret, temelde iyi mi yoksa kötü mü olduğumuza, irademizin özgür mü kaldığına yoksa dış güçlerce mi belirlendiğine, dayanışmacı mı yoksa rekabetçi mi sayıldığımıza, özünde eşit olup olmadığımıza ve benzeri birçok inanca dayanır. Yalnızca insanın (erkeğin ve kadının) ne "olduğunu" değil, ne "olması gerektiğini" de kapsar.† Toplumların büyük bölümü, "insan" olmanın ne anlama geldiğine dair oldukça tutarlı bir tasavvura sahiptir; sözgelimi kişinin ideal toplumsal doğasını bu tasavvurla tanımlar. Ne var ki farklı toplumlar birbiriyle taban tabana zıt toplumsal nitelikleri yüceltebilir. Örneğin Hopi kültürü insanları özünde işbirliğine ve dayanışmaya yatkın görürken, "ana akım" Amerikan kültürü genellikle rekabetçi


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Metin boyunca sürekli 'man, mankind, men, he, his' [erkek/insan] sözcüklerini kullanarak, insan ırkını bir kez daha kurtarmaya soyunmuş o soylu ve efendi erkek figürüne dayalı eski imgeyi farkında olmadan yeniden üretiyorsunuz.... Eğer yeni insan tasavvurunun eskisi gibi cinsiyetçi olmasını istemiyorsanız kullanmanız gereken söz dağarcığı şudur: 'insanlık, insan türü, insan varlığı, insanlar, kişiler, bireyler' vb. En azından bu yüzyıl boyunca, düşünce alışkanlıklarımız bütünüyle dönüşene kadar, kapsayıcı bir terim olarak 'man' [erkek/insan] sözcüğünün kullanımı artık devrini tamamlamıştır.... Araya kadınların özgürleşmesine dair tek bir cümle sıkıştırıp arkasından 'insan' kavramını sahiden dönüştürdüğünüzü iddia edemezsiniz."—Elise Boulding
> Bu raporun elinizdeki basımında, cümlenin ve düşüncenin yapısı elverdiği her yerde, bütünüyle katıldığımız Dr. Boulding'in tavsiyesine uyduk; kendisinin önerdiği sözcük dağarcığına yalnızca "biz" ve "bizim" ifadelerini ekledik ve kaçınılması imkânsız görünen yerlerde "insan sureti" ifadesini tırnak içine aldık.
> **[Editör Notu]:** "İnsan sureti"nden ya da daha yerinde ama bir o kadar hantal olan "evrendeki insanlık tasavvuru" deyişinden anladığımız şey, tanımı gereği zihnimizin bilinçli ile bilinçdışı katmanları arasındaki sınır çizgisinde yer alır. Böylesi bir imge dünyası bilincin söz-öncesi düzeyinde var olduğu için, onu doyurucu biçimde tanımlamak güçtür. Bu bölümü okuduktan sonra bu ve benzeri ifadelerle ne kastettiğimiz konusunda hâlâ belirsizlik veya kafa karışıklığı yaşayan okurlar, metne devam etmeden önce sözlükçeyi ve 69. sayfayı (3. paragraftan başlayarak) inceleyebilir.


başarıyı ideal sayar. Başarılı ya da ideal yetişkinin rekabetçi olması gerektiği varsayılıyorsa, çocuklar büyürken rekabetçiliğe özendirilir, oyunlar rekabet üzerine kurulur, yarışmadaki başarı ödüllendirilir ve rekabet hâkim bir güdüye dönüşür; böylece tasavvurun içerdiği varsayım bizzat kendi kendini doğrular. Benzer biçimde, bir toplumun benimsediği suret ideal insanı dayanışmacı, bağımsız ya da olası diğer birçok toplumsal tutumdan herhangi birine sahip biri olarak tanımladığında da aynı süreç işler.

Dolayısıyla "*(insanın doğasına ilişkin) insan sureti*", hem tekil hem de kolektif boyutuyla insanın; kendi benliğiyle, başkalarıyla, toplumla ve evrenle kurduğu ilişki içindeki *Gestalt* algısıdır. Tıpkı yaşayan insanın kendisi gibi birçok katman barındırabilir, çelişkilerle ve paradokslarla yüzleşebilir; buna rağmen organik bir bütünlük olarak yaşanır.

Bununla birlikte her suret, yalnızca hangi insani nitelik kategorilerini içerdiği bakımından değil, bu niteliklere ilişkin doğru kabul edilen olgular bakımından da ister istemez seçicidir. Kimi suretler dardır, sayısız olasılığı görmezden gelir; kimileri ise daha kapsamlıdır, insanın potansiyel varoluşunu çok daha geniş biçimde kucaklar. Ne var ki her suret, hangi nitelik ve vasıfların gerçek sayılacağını; hangilerinin geliştirileceğini, yüceltileceğini, kabullenileceğini, hor görüleceğini veya dikkate alınacağını bizzat seçer.

Kişiler ve toplumlar bu suretleri farklı farkındalık derecelerinde taşırlar. Kimileri için (örneğin Eric Hoffer'ın 1951'de betimlediği "Mutlak İman Sahipleri" için), suretler farkındalığın en ön safında yer alır; bizzat gerçekliğin ta kendisi olarak algılanır, dünyayı kavramada ve karar almada bilinçli biçimde kullanılır. Çoğunluk içinse insan doğasına dair varsayımlar bilincin eşiği altında, örtük bir farkındalık düzeyinde varlığını sürdürür. Ancak bu gizli varsayımlar fark edilip bilince taşındığında "insanın kendi sureti" keşfedilir veya inşa edilir. Suret ancak o zaman dikkatle ve bir ufuk genişliğiyle incelenebilir; elde mi tutulacağına, bir kenara mı atılacağına yoksa dönüştürüleceğine mi karar verilebilir.

Üstelik hiç kimse insan türünün potansiyelinin bütününü bilemez. İnsan "doğası"na dair farkındalığımız seçicidir; simgesel ve simge-öncesi tasavvurlarımızla biçimlenir. İnsan potansiyelini meydana getiren doğa, yetenek ve niteliklerin oluşturduğu sınırsız olasılıklar içinden; insanlık suretlerimiz yalnızca doğrudan "temas kurabildiğimiz" veya bilgimiz, toplumsal normlarımız, kültürel varsayımlarımız ve mitlerimizce gerçek kabul edilen veçheleri yansıtır.

---

## SURETLERİN ÇAĞDAŞ TOPLUM AÇISINDAN ÖNEMİ

Bir tasavvurun değişim yaratma gücünü somut biçimde kanıtlamak iki nedenden ötürü kolay değildir: İlki bizzat suretlerin elle tutulamaz, soyut doğasıdır; ikincisi ise bilimdeki hâkim yaklaşımların suretlerin bu dönüştürücü gücünü gösteren kanıtları henüz kolayca benimsememiş olmasıdır. Ne var ki bir kişinin ya da toplumun benimsediği suretlerin algıları ve dolayısıyla eylemleri ne denli derinden etkilediğini ortaya koyan sayısız gösterge mevcuttur (bkz. Tablo 1).

İçinde yaşadığımız gerçekliğin doğru haritalarını sunan temel tasavvurlara ve inançlara sahip olmamız elbette hayatidir; yine de toplumun ve yurttaşların esenliği güvence altında göründüğü sürece bunlara aşırı kafa yormamamız anlaşılabilir. Oysa bugün sahip olduğumuz suretlerin pek çoğu tehlikeli biçimde eskimiş ve köhnemiştir.

Bir suret, bir toplumun gelişiminin belirli bir evresi için son derece yerinde olabilir; ancak bu evre tamamlandığında, aynı sureti eylemlere rehberlik eden kalıcı bir pusula olarak kullanmayı sürdürmek çözdüğünden çok daha fazla sorun yaratır. (Şekil 1, 3. Bölümde daha kapsamlı ele alınacak olan "insanın değişen suretleri" ile değişen toplum arasındaki etkileşimi yalın bir biçimde gösterir.) Geçmiş toplumların en zorlu sorunları kıtlık, veba ve sel gibi doğal afetlerden kaynaklanırken (çünkü insan kendi çevresini benzeri görülmemiş biçimlerde yönlendiremiyordu), günümüz uygarlığının bunalımları bizzat çevremizi ve kendimizi yönlendirme gücümüzden ve Spengler'in "Faustçu güçler^[Çevirmen Notu: Oswald Spengler'in Batı uygarlığını tanımlamak için kullandığı kavram; Goethe'nin *Faust*'una göndermeyle, insanın doğayı ve evreni mutlak biçimde denetim altına almak uğruna ruhunu ve varoluşsal dengesini feda etme cüretini simgeler.]" dediği bu kudreti bilgelikle yönetemeyişimizden doğar.

Bilim, teknoloji ve ekonomi; fiziksel güvenlik, maddi konfor ve daha iyi sağlık gibi temel insani hedeflere ulaşma yolunda sahiden kayda değer adımlar atılmasını sağladı.

#### Tablo 1

**Tablo 1**  
**ALGILARIN VE DAVRANIŞLARIN SURETLERDEN ETKİLENDİĞİNİ GÖSTEREN KANITLAR**

* Bireyin benlik imgesinin yaşamı biçimlendirici etkisini ortaya koyan psikoterapi klinik verileri
* Plastik cerrahi sonrasında benlik imgesinin değişmesiyle tetiklenen davranış değişikliklerine ilişkin gözlemsel veriler
* Hem hayvan hem de insan deneklerle yapılan araştırmalarda deneycinin beklentilerinin sonuçlar üzerindeki etkisini gösteren çalışmalar
* Öğretmen beklentilerinin öğrenci başarısı üzerindeki etkilerine dair araştırmalar
* Hipnoz olguları, psikotrop ilaçlar ve duyusal yoksunluk deneylerinde beklenti kalıpları, deneyci inançları ve plasebo etkisine ilişkin araştırmalar
* Kişinin kendine, başkalarına ve çevreye dair algılarının kültürel imgelerden ve beklentilerden derinden etkilendiğini kanıtlayan antropolojik saha çalışmaları
* Görsel algı araştırmaları: Algılanan şeyin geçmiş algısal dizilimlere (örneğin Ames gösterimleri), hissedilen gereksinimlere, beklentilere ve otorite figürlerinin etkisine (örneğin Asch deneyleri) ne denli bağlı olduğunu ortaya koyan bulgular
* Otoriteryenlik ve önyargı araştırmaları: İnsanların başkalarını hangi ölçüde kalıp yargılar üzerinden gördüğünü belgeleyen çalışmalar
* Bilim tarihinden örnekler: Yeni kavramsallaştırmaların dünyayı algılamada nasıl yepyeni pencereler açtığını gösteren tarihsel dönemeçler
* Düşük performans gösteren çocuklarda öz-beklentilerin akademik başarıyı nasıl sınırladığını inceleyen araştırmalar
* Telkinle oluşturulan imge ve beklentilerin gücünü kanıtlayan hipnoz araştırmaları
* Spor koçluğunda beklentilerin ve benlik imgesinin kasıtlı olarak dönüştürülmesine dayanan çağdaş antrenman yöntemleri
* Fethedilmiş halklar, esir kampları ve cezaevleri üzerinde yapılan beklenti-performans bağıntısı çalışmaları
* Yöneticilik geliştirme programlarında oto-telkin yoluyla benlik imgesini ve öz-beklentileri dönüştürmeye dayanan vaka verileri
* Sosyolog W. I. Thomas'ın temel teoremi: "İnsanlar durumları gerçek olarak tanımlarsa, o durumlar sonuçları bakımından gerçektir."
* Nancy psikoloji okulunun (Emile Coué, C. Baudouin, C. H. Brooks ve diğerleri) hayal etmenin gücü üzerine yürüttüğü araştırmalar
* Doğu ve Batı ezoterik inanç öğretilerinde inancın, imgelerin ve duanın gücüne dair kadim ilkeler; örneğin Matta 17:20: "Doğrusu size derim ki, bir hardal tanesi kadar imanınız olsa, şu dağa 'Buradan şuraya göç' derseniz, göçecektir."


![Şekil 1. Suretler ile toplumsal/kültürel gelişim arasındaki varsayılan zaman ve evre ilişkisi.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_01.png)

*Şekil 1. Suretler ile toplumsal/kültürel gelişim arasındaki varsayılan zaman ve evre ilişkisi.*


Suretler toplumsal gelişimin "önünden gittiğinde" öngörücü bir nitelik taşır ve toplumsal değişime yön verir. Bu ilişki kurulduğunda suretler, Polak'ın (1973) deyişiyle geleceğe doğru "manyetik bir çekim" uygular. Çekicilikleri ve taşıdıkları derin anlam sayesinde toplumu kendilerine doğru yaklaştıran her adımı pekiştirir, böylece kendilerini gerçekleştirecek toplumsal kararları doğrudan yönlendirirler.

Toplum, tasavvurun içerdiği hedeflere ulaştıkça suret ile insanın ve toplumun gelişimi arasındaki uyum güçlenir: Suretin vaatleri hayata geçirilir, gereksinimler karşılanır. Ancak tıpkı paradigmalarda ve mitlerde olduğu gibi, toplumun evriminin eldeki suretin sunduğu olanakları aştığı bir dönemeç kaçınılmaz olarak gelir çatar. Hâkim surete dayanan politikalar bu aşamadan sonra kusurlu, hatta bizzat amaçladığının tersini doğuran bir nitelik kazanır; bu durum bir tıkanma, kültürel çözülme ve toplumsal kriz dönemini tetikler. Böylece ya insanın kendi suretinde ya da toplumun örgütlenme modelinde köklü bir dönüşümün zemini hazırlanmış olur.

Ne var ki Tablo 2'nin sergilediği üzere, bu başarıların birçoğu beraberinde "fazla başarılı olmanın" doğurduğu sorunları getirdi; bu sorunlar ise tam da onların doğmasına yol açan toplumsal değer öncülleri çerçevesinde çözülemez görünen sorunlardır.* Sözgelimi sağlığın iyileşmesi, toplumsal örgütlenme, gıda bölüşümü ve kaynak tükenişi gibi sorunları körükleyen bir nüfus artışına yol açtı. İleri düzeyde gelişmiş teknolojik sistemimiz, arıza ve çöküşlere karşı çok daha kırılgan bir yapı yarattı. Nitekim bugün belirmekte olan toplumsal sorunların çapı ve birbirine kenetli yıkıcı etkisi, uygarlığımızın varlığına yönelik ciddi bir tehdit oluşturur.

Table 2
TEKNOLOJİK VE SANAYİ ÇAĞININ BAŞLICA BAŞARILARI VE BUNLARLA BAĞLANTILI SORUNLAR

| Başarılar | "Fazla Başarılı Olmanın" Doğurduğu Sorunlar |
| :--- | :--- |
| Bebek ve yetişkin ölüm oranlarının düşürülmesi<br>İleri düzeyde gelişmiş bilim ve teknoloji | Bölgesel aşırı nüfus artışı; yaşlı nüfusun sorunları<br>Nükleer ve biyolojik silahlar yoluyla kitlesel yok oluş tehlikesi; aşırı uzmanlaşmanın getirdiği kırılganlık; mahremiyete ve özgürlüklere yönelik tehditler (örneğin gözetim teknolojileri, biyomühendislik)<br>Şiddetlenen işsizlik |
| Kol gücünün ve rutin emeğin yerini makinelerin alması<br>İletişim ve ulaştırma alanındaki ilerlemeler | Artan hava, gürültü ve toprak kirliliği; "enformasyon bombardımanı"; karmaşık bir toplumun çöküşlere karşı artan kırılganlığı; insanın biyolojik ritminin bozulması |
| Verimli üretim sistemleri<br>Refah ve maddi büyüme | Sıradan emeğin insanlıktan çıkarılması<br>Kişi başına enerji ve mal tüketiminin katlanması; bunun yol açtığı çevre kirliliği ve yeryüzü kaynaklarının tükenmesi |
| Temel ihtiyaçların karşılanması | Dünya çapında patlak veren "artan beklentiler devrimi"; anlamsız ve tekdüze çalışmaya karşı başkaldırı |
| İnsanın seçim yapma gücünün genişlemesi | Teknolojik uygulamaların öngörülemeyen sonuçları; bu sonuçların denetiminde yönetimsel çöküş |
| Gelişmiş ulusların zenginleşmesi; zenginlik adacıkları | "Varlıklı" ve "yoksul" uluslar arasındaki uçurumun derinleşmesi; artan beklentiler devriminin hüsranla sonuçlanması; sömürü; derin yoksulluk cepleri |


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Bu aşırı basitleştirilmiş tablodaki son dört toplumsal öncüle kesinlikle katılmıyorum. Sözde bir refah çağından açık bir kıtlık çağına geçiyoruz. Ürünlerin niteliği ve Gayri Safi Milli Hasıla hesaplarımıza katmadığımız gerçek maliyetler hesaba katıldığında, sandığımız kadar zengin olmadığımız görülür. Üstelik temel ihtiyaçlar kimileri için hâlâ karşılanabilmiş değildir ve bu sorun pek yakında daha da ağırlaşabilir. İnsanın seçim gücünün ve gelişmiş ulusların servetinin genişlemesi de son derece tartışmalıdır—bu büsbütün nasıl bir tanım yaptığınıza bağlıdır."—Michael Marien.


Dahası, sahip olduğumuz bazı tasavvurların ve gereksinimlerin bugün sanayi devleti dediğimiz yapı tarafından tatminkâr biçimde karşılanmasına karşılık, diğerlerinin çok daha kötü bir duruma düştüğü anlaşılmaktadır. Joseph Campbell'ın mitoloji ve geçmiş uygarlıklar üzerine yaptığı araştırmalar, bir toplumun simgeleri, ritüelleri ve kurumları tarafından bir biçimde yerine getirilmesi gereken en az beş temel işlevi ortaya koyar: Mistik, kozmolojik, sosyolojik, pedagojik (veya psikolojik) ve seçici (editoryal) işlevler.

*Mistik işlev*, bireyde evrenin derin anlamına ve bizzat kendi varoluşuna dair huşu dolu bir gizem duygusu uyandırır. İnsanlığın kökeni ve yazgısı nedir? Varoluş nasıl ve niçin sürdürülür? Bunlar, birey tarafından yaşantılandığında mistik işleve hizmet eden sorulardır.

*Kozmolojik işlev*, dönemin yerel bilgisi ve deneyimiyle uyumlu bir evren ve dünya tasavvuru inşa edip sunmaktır. Evrenin yapısı betimlenir, doğanın güçleri tanımlanır; böylece insan içinde yaşadığı dünyayı zihninde daha yetkin biçimde canlandırabilir.

*Sosyolojik işlev*, yerel toplumsal düzeni evrenin duyumsanan doğasıyla uyum içinde göstererek meşrulaştırmak, desteklemek ve pekiştirmektir. Örneğin avcı kültürlerin mitleri, ritüelleri ve toplumsal yapıları gücün taşıyıcısı olarak erkeği öne çıkarırken, tarımcı kültürler yaşamın taşıyıcısı olarak kadını vurgular. Ortaçağ Avrupa kültürü Kilise'nin merkezi konumunu kutsarken, kendi toplumumuz karma serbest piyasa ekonomisinin ve çoğulcu siyasal yapının meşruiyetini onaylar.

*Pedagojik veya psikolojik işlev*, kültürün her bir üyesine yaşam evreleri boyunca rehberlik etmek, kişinin kendini ve başkalarını anlama yollarını öğretmek, yaşamın sınavları ve çileleri karşısında benimsenmesi gereken olgun tepkileri sunmaktır. Erginlenme törenleri, aksakallılar meclisi, psikoterapi ve eğitim hep bu işleve hizmet eder.

*Seçici (editoryal) işlevinde* ise bir kültürün mitleri ve suretleri gerçekliğin kimi veçhelerini önemli ve güvenilir tanımlayarak dikkat gösterilmesini buyururken, diğer veçheleri önemsiz ya da inanılmaz sayarak göz ardı edilmesini ve kültürel olarak görünmez kılınmasını sağlar. Örneğin antropolog Malinowski, Trobriand Adalılarının bir çocuğun fiziksel özelliklerini yalnızca babasından miras aldığına inandıklarını aktarır. Dolayısıyla Trobriandlılar çocukla annesi arasındaki hiçbir benzerliği fark etmez ve görmezler; oysa Malinowski için bu benzerlikler son derece açıktır.

İki ek işlev—*siyasal* ve *büyüsel* işlevler—de anılmaya değerdir. Siyasal işlev, katı sosyolojik işlevden farklı olarak, toplumun bir mitinin veya kurumunun belirli bir kişinin, ırkın, toplumsal sınıfın, ulusun ya da uygarlığın ayrıcalık ve otorite iddiasını temsil etmek üzere kasıtlı olarak devreye sokulduğu her yerde belirir. Büyüsel işlev ise duaların, ritüellerin ve diğer "olağanüstü" tekniklerin yağmur yağdırmak, bereketli hasat almak ya da savaş kazanmak gibi somut çıkarlar uğruna kullanıldığı her yerde devrededir.

Peki tarihin ufkundan bakıldığında böylesine canalıcı öneme sahip bu işlevleri günümüzün "mitleri" ne ölçüde yerine getirebiliyor? Mitoloji, en azından "eğitimli" kesimlerin gözünde, "mistik" tınlayan her şey gibi artık salt bir hurafeye indirgenmiştir. Bireyde evrenin derin anlamına dair o gizem duygusunu uyandırma işlevi neredeyse bütünüyle terk edilmiştir; nitekim bu rolün geleneksel taşıyıcısı olan kiliseler ve sinagoglar giderek yalnızca toplumsal adalet meseleleriyle ilgilenir hale gelmiştir. Kozmolojik işlevi artık bilim icra etmektedir; ancak bilimin bu alandaki başarıları öylesine karmaşıklaşmıştır ki sıradan bir insanın, bilim ve teknolojinin sunduğu ürünleri tüketmek dışında, bilimsel bilginin dünyayı nasıl tanımladığına dair neredeyse hiçbir somut kavrayışı kalmamıştır. Gerçekliğin daha büyük resmini anlamak şöyle dursun, bunu aramaya bile yeltenmeyen bürokratlar ve memurlar, yerel toplumsal düzeni zorla dayatma biçimindeki sosyolojik işlevi yürütmektedir. Bireye yaşam evreleri boyunca rehberlik etme pedagojik işlevi ise—psikoterapi masraflarını karşılayabilen azınlık bir yana bırakılırsa—neredeyse bütünüyle sanayileşmiş bir toplumda çalışmaya hazırlıktan ibaret bir eğitim kurumuna devredilmiştir. Batı kültüründeki seçici (editoryal) işleve ilk dönemlerde Kilise (belirli bir insan suretini ve ideolojiyi dayatarak), yakın zamanlarda ise bilim (başka bir sınırlı sureti dayatarak) hükmediyordu. Şimdilerde ise bu işlev, gerçekliğin hangi boyutlarının kolektif olarak görmezden gelineceği ve hangilerine dikkat yöneltileceği seçiminde kendi özel çıkarlarını gözeten fon sağlayıcı kurumlar (hükümet kurulları, planlama daireleri, vakıflar vb.) tarafından devralınmaktadır.

Üstelik toplumumuzun, bugün egemen olan yol gösterici suretler ve değer öncülleri altında işledikçe, giderek artan bir hızla içinden çıkılmaz sorunlar yaratmayı sürdürmeyeceğine dair hiçbir gösterge yoktur. Hudson Enstitüsü araştırmacıları, Tablo 2'de sıralanan "başarıları" doğuran toplumsal güçlere benzeyen bir etkenler kümesini temsil eden ve "Batı Kültürünün Temel Uzun Vadeli Çok Boyutlu Eğilimi" adını verdikleri bir dinamik tanımlamışlardır. Bu Çok Boyutlu Eğilim şu gelişmeleri içerir:

1. Giderek artan duyusal (ampirik, bu-dünyacı, seküler, hümanist, pragmatik, yönlendirici, katı akılcı, faydacı, sözleşmeci, epiküryen, hedonist vb.) kültürler.
2. Burjuva, bürokratik ve liyakatçi seçkinler.
3. İktisadi ve siyasal gücün merkezileşmesi ve yoğunlaşması.
4. Bilimsel ve teknik bilginin birikimi.
5. Teknolojik değişimin, özellikle araştırma, geliştirme, yenilik ve yayılmanın kurumsallaşması.
6. Askeri gücün ve kapasitenin artması.
7. Batılılaşma, modernleşme ve sanayileşme.
8. Artan refah ve (son zamanlarda) serbest zaman.
9. Nüfus artışı.
10. Kentleşme, son dönemde banliyöleşme ve "kentsel yayılma"—yakında ise devasa metropollerin (megalopollerin) büyümesi.
11. Birincil ve (son dönemde) ikincil istihdam kollarının önemini yitirmesi; hizmet sektörünün ve bilgi yoğun uğraşların yükselişi.
12. Okuryazarlık ve eğitimin artışı, "bilgi endüstrisi" ve entelektüellerin artan rolü.
13. Yenilikçi ve yönlendirici toplumsal mühendislik—yani akılcılığın maddi dünyayı biçimlendirip sömürmenin yanı sıra toplumsal, siyasal, kültürel ve ekonomik dünyalara da giderek daha fazla uygulanması; buna bağlı olarak ritüelistik, eksik ya da sahte rasyonalitenin yarattığı sorunlar.
14. Bu çok boyutlu eğilimin küresel ölçekte genelleşmesi.
15. Yukarıdaki tüm unsurlardaki değişim temposunun ivmelenmesi. (Kahn ve Bruce-Briggs, 1972)

Bu toplumsal yörüngeyi sürdürmenin yaratacağı etki ve muhtemel sonuçlar (iyisiyle *ve* kötüsüyle), Şekil 2 ila 5'in incelenmesiyle anlaşılabilir. Geleceğe ilişkin bu projeksiyonlar doğru çıkarsa, çok boyutlu eğilimle bağlantılı sorunların eğilimin kendi büyümesinden çok daha vahim, çok daha evrensel hale geleceğini ve çok daha hızlı patlak vereceğini bekleyebiliriz.*


![Şekil 2. İnsan nüfusunun artışı.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_02.png)

*Şekil 2. İnsan nüfusunun artışı.*


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Bu (1972) grafiklerinin OPEC petrol ambargosundan, enerji fiyat artışlarından ve o tarihten bu yana meydana gelen bir dizi eğilim kırıcı olaydan önceki durumu yansıttığını belirtmek gerekir. Bu şekiller 1980 basımına hem tarihsel gerekçelerle (zira bu çalışma gibi araştırmaların doğmasına yol açmışlardır) hem de Batı Kültürünün geleneksel suret ve öncüllerinin politika açısından doğurduğu sonuçları hâlâ berrak biçimde gösterdikleri için dahil edilmiştir."—O. W. Markley


![Şekil 3. Amerika Birleşik Devletleri'nde kentleşme.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_03.png)

*Şekil 3. Amerika Birleşik Devletleri'nde kentleşme.*


Ancak bu çok boyutlu eğilim (özünde dizginsiz sanayileşme ve tüketim çılgınlığı), beraberindeki tüm sorunlarla birlikte, gelecekteki toplumumuzun kaçınılmaz ve hâkim niteliği olmak zorunda *değildir*. Şekil 2 ila 5'in ima ettiği gibi, insanlık tarihinin büyük bölümünde nüfus artışı son derece yavaş seyretmiş ve yeryüzü ekolojisi üzerindeki etkisi görece sınırlı kalmıştır. İnsanlar geniş coğrafyalara dağılmış topluluklar halinde toprağa yakın yaşamış, dolayısıyla bir topluluğun eylemleri yakında bulunmayan diğerleri üzerinde pek az etki doğurmuştur. Oysa günümüzde toplum her zamankinden daha karmaşık, uzmanlaşmış ve birbirine kenetlenmiş hale gelmiş durumdadır; temel mal ve hizmetlerin üretimi ve bölüşümü kurumsal sistemlerin bütünlüğünü korumasına her zamankinden daha fazla bağımlıdır. Ne var ki insani sistemler değişmez "doğal" yasalara değil; güvene, uzlaşmaya ve siyasal hukuka dayanır; bu nedenle hızlı kültürel dönüşüm dönemlerinde "doğal" sistemlere kıyasla yapısal olarak çok daha kırılgandır. Özellikle savaşların, terörün ve basite indirgemeci toplumsal reform girişimlerinin yol açtığı sarsıntılara karşı aşırı derecede hassastırlar.


![Şekil 4. Dünya nüfusu, zenginliği ve tüketim eğilimlerinden seçmeler.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_04.png)

*Şekil 4. Dünya nüfusu, zenginliği ve tüketim eğilimlerinden seçmeler.*


Salk (1973), bu değişimleri ve önümüzdeki on yıllar boyunca gerçekleşmesi gereken dönüşüm düzeyini kavramak için yalın bir grafik yöntem önermiştir. Şekil 6'da resmedildiği üzere, insanlığın geçmiş ve gelecek tarihi iki evreden oluşur biçimde modellenebilir. Salk, insanlığın geçmişteki tüm tarihini kapsayan ilk evreyi **A Çağı** olarak adlandırır; bu çağda insan türünün hayatta kalışı temelde bireysel eylemlere, en güçlünün ayakta kalmasına ve diğer yaşam formlarıyla girilen kıyasıya rekabete dayanıyordu. Herhangi bir arzu edilir geleceğin niteliğini belirlemesi gereken ikinci evreyi ise **B Çağı** olarak niteler; bu gelecekte insanlık ekolojinin esenliğini dinamitleyen faaliyetlerin büyümesini sınırlandırır; dolayısıyla türün bekası tek tek bireylerin davranışından ziyade türün bir bütün olarak tutumuna, rekabetten ziyade dayanışmaya ve bedence en güçlü olanın değil, *en bilge* olanın hayatta kalmasına bağlı hale gelir.


![Şekil 5. Dünya nüfusunun ABD'deki yaşam standardına ulaşması halinde ticari nitelikli maden rezervlerinin tükenişi.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_05.png)

*Şekil 5. Dünya nüfusunun ABD'deki yaşam standardına ulaşması halinde ticari nitelikli maden rezervlerinin tükenişi.*


![Şekil 6. İnsanlık tarihinin iki zıt çağı.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_06.png)

*Şekil 6. İnsanlık tarihinin iki zıt çağı.*


Amerika Birleşik Devletleri'nin ve diğer sanayileşmiş ulusların kendi fiziksel kaynak tüketimlerini gönüllü olarak sınırlandırmalarını ve servetlerini daha yoksul uluslarla hakça paylaşmalarını beklemek belki gerçekçi değildir; ancak bizi tam da bu tercihi yapmaya zorlayacak koşullarla karşılaşmayacağımızı düşünmek de bir o kadar gerçek dışıdır. Dünya nüfusunun yalnızca yüzde 6'sını barındıran Birleşik Devletler, günümüzde yeryüzü kaynak üretiminin yaklaşık yarısını tüketmektedir. Ve bizim sahip olduğumuz bu yaşam standardı, yurttaşlarının çoğu yetersiz beslenen ve eğitimsiz kalan gelişmekte olan ülkelerin çoğunun büyüme hedefi durumundadır.

Kanada'nın eski Başbakanı Lester Pearson'ın veciz biçimde ifade ettiği gibi:

> Hiçbir gezegen yarısı köle yarısı özgür; yarısı sefalete batmış diğer yarısı neredeyse sınırsız bir tüketimin sözde zevklerine doğru savrulan bir halde varlığını sürdüremez. . . . Böylesi uçurumlara ne ekoloji ne de ahlakımız dayanabilir. . . .

Tüm araştırmacılar insanlığın böylesi çağ açıp kapatan bir eşikte bulunduğu konusunda hemfikir olmasa da, çoğu araştırmacı yeryüzünün gelişmiş uluslarının bugün bir dizi köklü ikilemle yüz yüze olduğunu kabul eder. Bu ikilemlerin doğasını, nasıl ortaya çıktıklarını ve nasıl aşılabileceklerini daha yetkin biçimde kavrayarak daha iyi bir gelecek için yeni ufuklar görebilmek mümkün olacaktır. Suretlerin rolünün böylesi bir kavrayış açısından niçin belirleyici olduğunu veciz biçimde ortaya koymak üzere, toplumsal sorunların dört farklı tipi veya "düzeyi" aşağıda tanımlanmıştır (Markley ve diğerleri, 1971):

1. *Somut ve Tözsel Sorunlar:* Uygulama ve operasyon düzeyinde yer alır; genellikle acil müdahale, bütçe tahsisi ya da kaynak aktarımı gerektiren ilk elden hedefler olarak tanımlanır.
2. *Süreç (yahut Usul) Sorunları:* Somut sorunları çözmek amacıyla ortak öncelikler ve stratejiler belirleme sürecini tıkayan engellerdir.
3. *Normatif Sorunlar:* Planlama ve öncelik belirlemenin temelini oluşturan toplumsal değerlerin, tercihlerinin ve hedeflerin yerindeliği ve etkililiğiyle ilgilidir.
4. *Kavramsal Sorunlar:* Düşünme biçimimize, kullandığımız sözcüklere—kısacası kültürde hâkim olan belirli gerçeklik vizyonuna ve kavrayışına—içkin görünen güçlüklerdir; dolayısıyla hem algılama ve eyleme tarzlarımızı doğrudan etkiler hem de normatif değerlerimizin biçimlenişini tayin eder.

Bu dört kategori; (1) toplumun durumu, (2) davranış, (3) güdüler ve (4) temel değerler ile algılar olmak üzere dört düzeyi gösterir (bkz. Şekil 7).


![Şekil 7. Toplumsal değişimi çözümlemede yararlı betimleme düzeyleri.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_07.png)

*Şekil 7. Toplumsal değişimi çözümlemede yararlı betimleme düzeyleri.*


Yukarıdaki dört boyutu ayırt etmenin önemi, günümüzün temel somut sorunlarının (enflasyon, işsizlik, kirlilik, açlık, savaş tehdidi vb.) ne olduğu konusunda bilinçli her insanın zaten hemfikir olması gerçeğinde yatar. Görünürdeki anlaşmazlıkların büyük bölümü süreç düzeyinde, önceliklerin sıralanmasında ve stratejilerin seçiminde patlak verir: Sözgelimi "çevre ile istihdam" arasında varsayılan sözde ödünleşimde ya da günübirlik ve dar görüşlü politikalar yerine geleceğe odaklı toplumsal politikalar geliştirme tercihinde. Oysa üçüncü ve dördüncü kategoriler, yani normatif ve kavramsal toplumsal sorunlar, bugüne kadar neredeyse bütünüyle göz ardı edilmiştir.* Ne var ki yukarıda ele alınan ivmelenmiş "çok boyutlu eğilimin" getirdiği köklü dönüşümler karşısında, bizi her geçen gün kuşatan yakıcı toplumsal sorunlara doyurucu çözümler bulmaktan alıkoyan asıl neden, tam da bu eskimiş değerler ve köhnemiş kavramsallaştırmalardır.

Kendimize ve evrene dair tasavvurumuz parçalanmış ve geçmiş uygarlıkların sahip göründüğü o yol gösterici "bütünlük duygusu" yitip gitmiştir. Bugün toplumumuz bir krizden diğerine savrulmakta, her birini hafifletmek için palyatif ve bölük pörçük adımlar atılmakta; oysa toplumsal sistemimiz öylesine iç içe geçmiştir ki bir krizi dindirmek için alınan önlemler kaçınılmaz olarak bir başka sorunu daha da ağırlaştırmaktadır.


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Bu raporun 1973'teki ilk yayımından bu yana geçen sekiz yıl boyunca, normatif ve kavramsal meselelere giderek daha fazla dikkat gösterilmeye başlanmıştır. Örneğin Ulusal Beşeri Bilimler Vakfı (NEH) ile Ulusal Bilim Vakfı (NSF) ortaklaşa 'Bilim ve Teknolojide Değerler' konulu kesintisiz bir araştırma programı yürütmektedir; toplumsal etik sorunlarını incelemek üzere saygın bir araştırma kuruluşu olan Hastings Center kurulmuştur; toplumun çeşitli kademelerinde kavramsal ve örgütsel dönüşüm olanaklarını irdeleyen çok sayıda kitap ve rapor yayımlanmaktadır."—O. W. Markley


---


\newpage


<h1 id="chapter-2">2. Geçmiş Çağlarda İnsan Sureti</h1>

İnsanlık tarihinin binyılları boyunca kültürlerarası ticaret, savaşlar, "zorla din değiştirme" ve diğer kültürel yayılma yolları işledikçe, insanın kendi suretine dair inanılmaz çeşitlilikte tasavvurlar doğdu; bunlardan bazıları görece saf kaldı, pek çoğu ise birbirine karıştı. Bu akıl almaz çeşitliliğin eksiksiz bir dökümünü çıkarmaya kalkışmıyoruz; bunun yerine aşağıdaki üç ölçütten birini ya da birkaçını karşılayan, görece daha "saf" suret tiplerinden özenle seçilmiş birkaçı üzerine odaklanıyoruz:

1. İnsan suretinin—diğer toplumsal güçlerle etkileşim halinde—bir kültürün gelişim doğrultusunu nasıl belirleyebileceğini göstermesi.
2. Suretin, kültürümüzün gelişimini bugün yeniden sorgulanması gereken yönlerde derinden biçimlendirmiş ya da etkilemiş olması.
3. Çağımıza özgü yakıcı sorunları hafifletmek açısından henüz açığa çıkarılmamış olanaklar barındırması.

Dolayısıyla bu kısa inceleme, insanlık suretlerinin eksiksiz bir tarihi olarak okunmamalıdır. Kuşkusuz burada sergilenen tasavvurların çoğu kaçınılmaz olarak basitleştirilmiştir; yine de günümüz için son derece aydınlatıcı içgörüler sunabilirler. Bu suretler Tablo 3'te özetlenmiştir.

Bu kısa taramanın ardından, insanın çeşitli tasavvurlarının birbiriyle karşılaştırılabileceği bazı temel boyutları ele alıyoruz. Sonrasında ise günümüz Amerika Birleşik Devletleri'nde hangi suretlerin hâkim göründüğünü değerlendirip bu ülkedeki insanın "ağırlık merkezini" ya da birleşik suretini resmetmeye çalışıyoruz.

### İNSANIN TARİHSEL VE ÇAĞDAŞ SURETLERİNDEN SEÇMELER

#### İnsanın İlk Suretleri

Eski Dünya'da uygarlığın doğuşunu, küçük seçkin zümrelerin kendilerine hemcinsleri üzerinde iktidar sağlayan ezoterik bilginin anahtarlarını ellerinde tuttukları ilk okuryazar toplumların ortaya çıkışıyla özdeşleştirmemiz son derece anlamlıdır.* Bildiğimiz kadarıyla bu durum ilk kez M.Ö. 3500 dolaylarında Mezopotamya vadisinde gerçekleşti.


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Batı uygarlığını şekillendiren suretlerin (özellikle Yahudi-Hıristiyan mirasının katkılarının) çok daha yetkin ve kapsamlı bir incelemesi Fred Polak'ın klasik başyapıtı *Die Toekomst Is Verleden Tijd* (W. Haan, 1958) adlı eserinde yer alır. Elise Boulding tarafından Felemenkçeden İngilizceye *The Image of the Future* başlığıyla çevrilen eser, gerek iki ciltlik tam metin halinde (Oceana Publications, 1961) gerekse kısaltılmış tek cilt olarak (Elsevier, 1973) yayımlanmıştır. Her iki baskının da mevcudu tükenmiş olmakla birlikte kütüphanelerarası ödünç sistemiyle temin edilebilir.


### Tablo 3: TARİH BOYUNCA HÂKİM OLAN İNSANLIK SURETLERİ (1. Bölüm)

| Kaynak Dönem | Yaklaşık Tarih | Hâkim Suret | Suretin Bugün Etkin Olduğu Kültürler | Sanayi-Sonrası Çağ Açısından Önemi |
| :--- | :--- | :--- | :--- | :--- |
| Orta Paleolitik | M.Ö. 250.000–40.000 | Avcı; "Büyük Av"ın erkek egemen kültür alanının odak noktası | Saf biçimiyle çok az kültürde; militarist türevleriyle kültürlerin çoğunda | Kültürlerarası barışı tehlikeye atar; ancak polis ve kolluk harekatları için gerekli görülebilir |
| Üst Paleolitik | M.Ö. 30.000–15.000 | Hayvanlar ile insan arasındaki ruhsal akrabalık duygusu; totemizm bunun bir ifadesidir | Varlığını koruyan çeşitli Amerikan yerli kültürleri | Gezegendeki diğer yaşam formlarıyla yenilenmiş bir ortaklık duygusu kurmada hayati önem taşır |
| Neolitik | M.Ö. 9000 sonrası | Ekici/Çiftçi; Tanrıça'nın çocuğu; yaşam verici olarak kadın | Hindu kültürü ve diğer bazı geleneksel kültürler | Batı kültürünün tek yanlı eril vurgusunu dengelemek açısından potansiyel önem taşır |
| Sümer | M.Ö. 3500 | Mevsimsel döngülere ve yönetici seçkinlere boyun eğerek uygarlaşan insan | Kültürlerin büyük bölümü | Tarihsel bir analoji olarak önem taşır: Yeni suretlerin "siyasal işlevini" sergiler |
| Sami | M.Ö. 2350 | Tanrılara ya da tek Tanrı'ya kölece hizmet etmek üzere kilden yoğrulmuş yaratık; ancak doğadan üstün ve doğaya hükmetme yetkisine sahip. "Seçilmiş kavim" anlayışı | Ortodoks Yahudi, Hıristiyan ve İslam inançları | Mevcut biçimiyle, yeni ekolojik kavrayışların doğuşu önünde köklü bir engel teşkil eder |
| Zerdüşti | M.Ö. 1200 | Özgür iradeye sahip, iyi ile kötü arasında seçim yapmak zorunda olan insan; bireysel kurtuluş mitolojisi | Sekülerleşmiş biçimleriyle tüm Batı kültürleri | Diyalektik olarak aşılması ve sentezlenmesi gereken temel bir kutupluluk sunar |
| Polis Çağı | M.Ö. 500 | Hindistan: *Maya* (yanılsama) perdesiyle aldanmış insan; karma, ölüm ve yeniden doğum çarkından kurtulmuş *yogi* idealinin Buda şahsında mutlak kemale erişi. İnsanın içkin kutsallığının kendi çabasıyla gerçekleştirilebilirliği | Hindu ve Budist kültürler | Kapsamlı bir senteze dahil edildiği takdirde kültürümüz için yeni bir "öz-gerçekleştirim ahlakına" katkı sağlayabilir |

### Tablo 3: TARİH BOYUNCA HÂKİM OLAN İNSANLIK SURETLERİ (2. Bölüm)

| Kaynak Dönem | Yaklaşık Tarih | Hâkim Suret | Suretin Bugün Etkin Olduğu Kültürler | Sanayi-Sonrası Çağ Açısından Önemi |
| :--- | :--- | :--- | :--- | :--- |
| Polis Çağı (devamı) | M.Ö. 500 | Çin: Konfüçyüs ve siyasal/toplumsal sorumluluk taşıyan erdemli bilge olarak "üstün insan" paradigması | Doğu Asya kültürleri | Kapsamlı bir senteze katıldığı takdirde kültürümüz için yeni bir "ekolojik ahlaka" katkı sunabilir |
| Polis Çağı (devamı) | M.Ö. 500 | Yakındoğu/Levant: Bir despot suretindeki Tanrı'ya boyun eğmiş kul/köle | İslam ve Hıristiyanlığın kimi geleneksel yorumları | Ekolojik zorunlulukları bu mutlak teslimiyet ışığında kavramak mümkündür |
| Polis Çağı (devamı) | M.Ö. 500 | Yunanistan: Aiskhylos ve trajik kahraman olarak insan sureti | Değişen derecelerde çoğu Batı kültürü | Kriz dönemlerinde kişisel ve toplumsal dönüşüm için yol gösterici bir suret sunabilir |
| Polis Çağı (devamı) | M.Ö. 500 | Yunanistan: Gizem (mister) dinleri; insan bu dünyanın maddi nesnelerine öylesine bağlanmıştır ki tözü maddeden değil ruhtan olan kendi hakiki doğasıyla bağını yitirmiştir; oysa bizzat kendisi, her birimizin bir kıvılcımı olduğu o Yüce Ruh'un varlığı ve suretidir | Tüm kültürlerde mevcuttur ancak hiçbir zaman açıktan egemen olmamıştır | Maddi aşırı tüketimin dizginlenmesine ve derin ekolojik kavrayışa paha biçilmez katkı sağlayabilir |
| Polis Çağı (devamı) | M.Ö. 500 | Yunanistan: Faydacı değil estetik bir eylem olarak bilim ve nesnel bilgi; bilimde, sanatta ve felsefede doğacı yaklaşım | Hâkim olduğu hiçbir çağdaş kültür yoktur | "Teknolojik ahlakı" dengelemek açısından belirleyici önem taşır |
| Erken Hıristiyanlık (ve İslam) | M.S. 100 (ve İslam M.S. 622) | İki zıt suret: (1) Sami ve Zerdüşti gelenekleri izleyen anlayış: Tanrı'nın kulu—itaat et yahut ebediyen lanetlen; (2) Yunan mister dinlerine yakın duran Gnostik kavrayış: Kişinin kendini bilmesi ve içsel idrak yoluyla kurtuluşa ermesi | (1) Geleneksel Yahudi, Hıristiyan ve İslam kültürleri; (2) Yeraltı akımı olarak çoğu kültürde | (1) Daha geniş bir senteze dahil edilmesi gereken hâkim bir suret; (2) Kültürümüz için yeni bir "öz-gerçekleştirim ahlakına" ilham verebilir |

### Tablo 3: TARİH BOYUNCA HÂKİM OLAN İNSANLIK SURETLERİ (3. Bölüm)

| Kaynak Dönem | Yaklaşık Tarih | Hâkim Suret | Suretin Bugün Etkin Olduğu Kültürler | Sanayi-Sonrası Çağa Uygunsuzluğu | Sanayi-Sonrası Çağ Açısından Önemi |
| :--- | :--- | :--- | :--- | :--- | :--- |
| Sanayi Devrimi ve Aydınlanma | M.S. 1500–1800 | "Ekonomik İnsan" (*Homo economicus*); bireyci, maddecil, rasyonalist; nesnel bilginin ve faydacı/iktisadi değerlerin mutlak egemenliği | Çağdaş sanayi uluslarının büyük bölümü | Sanayi-sonrası çağa geçişte köklü bir tıkanma yaratmaktadır | Dönüştürülmesi gereken temel kriz kaynağı |
| Modern Sosyal Bilim | M.S. 1900 | "İçgüdüsel Canlı" olarak insan; hayvansal dürtülerin hâkimiyeti; hayatta kalışı rekabetçi uyuma veya aşağılık içgüdülerin bastırılmasına bağlı bir "evrim yaratığı" | Çağdaş sanayi uluslarının çoğu | İnsanın aşkın ve tinsel boyutunu dışlar | Daha geniş bir senteze katılarak dönüştürülmesi gereken sınırlı bir algı |
| Modern Davranışçı Bilim | M.S. 1913 | "Mekanizma" olarak insan; 19. yüzyıl mekanik fiziğinin yöntemleriyle çözümlenip koşullandırılacak biyolojik makine | Başta Amerika Birleşik Devletleri | İnsan iradesini ve bilincini yok sayar | Mekanik indirgemeciliği aşmak için yeni paradigmaya entegre edilmelidir |
| Modern Disiplinlerarası Bilim | M.S. 1945 sonrası | "Hedefe yönelimli, uyarlanabilir öğrenen sistem" olarak insan | Henüz kitlelerce içselleştirilmemiştir | — | Evrimsel bir çerçevede diğer çoğu insan tasavvurunu bütünleştirmek için sağlam bir kavramsal zemin sunar |
| Kadim Zamanlardan Günümüze | M.Ö. 1500'den bugüne | "Ruh" olarak insan; evreni ve insanı temelde tezahür etmiş bilinç olarak gören Kadim Bilgelik (*Kadim Bilgelik (*Philosophia Perennis*)^[Çevirmen Notu: Leibniz, Aldous Huxley ve gelenekselci ekol tarafından kullanılan Latince deyim; tüm çağların ve kültürlerin mistik-metafizik öğretilerinin merkezinde yer alan ortak ve ezeli hakikat bilgisini anlatır.]*) anlayışı | Değişen saflık derecelerinde hemen her kültürde | — | Görünürdeki zıtlıkları aynı altta yatan gerçekliğin farklı veçheleri olarak kavradığından, çatışan suretlerin zorunlu sentezine eşsiz bir zemin sağlar |

Ekim, biçim ve mevsim döngüleriyle uyumlu göksel hareketlerin gözlemlenmesi sayesinde profesyonel bir rahipler sınıfı; dakik astronomik gözlem, matematiksel hesaplama ve yazı sanatlarını keşfetti. Gökyüzünü gözleyen bu rahipler daha önce bütünüyle bilinmeyen, son derece olağanüstü ve heyecan verici bir gerçeğin farkına varmışlardı: Ayın, güneşin ve çıplak gözle görülebilen beş gezegenin geçişlerindeki kusursuz ve ölçülebilir matematiksel düzenlilik. Bu keşifle birlikte evrene ve insanın evrendeki yerine dair yepyeni bir tasavvur doğdu. İnsanın dünyadaki kendi benlik imgesini belirleyen şeyler artık ne avladığı hayvanlar ne de ölüm yoluyla kendini durmaksızın yenileyen bereketli bitki örtüsüydü; belirleyici olan, evrenin doğal düzenine dair giderek biriken olgusal bilgiydi. Dahası—muhtemelen bu yeni bilgi türü topluluğun tamamına yayılamadığı için—tam bu dönemde yöneten ve yönetilen sınıflar arasında keskin bir ayrım ortaya çıktı.

Okuryazar bir uygarlığın fikirleri ve biçimleri sırasıyla M.Ö. 2500'lerde Hindistan'a, M.Ö. 1500'lerde ise Çin'e kök salmış olmakla birlikte, bu toplumlar üzerindeki etkileri İndus Vadisi'nin batısındaki gelişmelerden son derece farklı bir güzergâh izledi. Belki de hem birbirlerinden hem de uygar dünyanın geri kalanından coğrafi olarak yalıtılmış olmalarının bir sonucu olarak; sonsuz zamanın ölçülü döngüleri içinde durmaksızın kaybolan ve geri dönen formlar evreninde içkin olan gayri şahsi bir ilke ya da kudrete dayalı o eski Tunç Çağı suretini zedelenmeksizin korudular. Bu anlayışa göre bireysel özgünlük ve çaba yoluyla ne evren ne de insan için kazanılacak fazladan bir şey vardır. Birey, tıpkı güneş ve ay, çeşitli bitki ve hayvan türleri, sular, kayalar ve yıldızlar gibi, içine doğduğu rolü oynamalıdır. Dahası zihnini, kendi bilincini bütünün içinde yaşayan o temel ilkeyle özdeşleştirecek biçimde terbiye etmelidir. Hindistan'da bu özlem, her şeyden önce dünyevi kaygıların aldatıcı tuzağından (*maya*) el etek çekme disiplinini uygulayan mistik kâhin *Yogi* ile simgelendi; Çin'de ise Konfüçyüs'ün hem içsel hem de dışsal olarak *Tao* ile uyum içinde hareket etmeye çalışan toplumsal ve siyasal bilince sahip bilge insan figürüyle bambaşka bir doğrultu kazandı.*


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Eski Çin düşüncesinin bu yönü Joseph Needham tarafından anıtsal eseri *Science and Civilization in China* (Cambridge University Press, 1956) içinde ayrıntılı biçimde irdelenmiştir. Needham, Çinlilerin doğa yasalarını dışarıdan dayatılan ilahi buyruklar olarak değil, şeylerin kendi içsel doğalarından kaynaklanan kendiliğinden bir ahenk olarak kavradıklarını gösterir."


İbrani ve Sami geleneğinde ise insanın sureti kökten farklılaştı: İnsan burada bizzat kilden yoğrulmuş, mutlak itaatle yükümlü bir kuldur; ancak aynı zamanda yeryüzündeki tüm yaratılmışlara hükmetme ve doğayı tasarrufuna alma salahiyetiyle donatılmıştır. Doğadan kopuşun ve doğa üzerinde kurulan sömürü ahlakının kökleri işte bu ontolojik yarılmada yatar.

Yunan dünyasında ise dramatik bir gerilim belirdi: Aiskhylos'un tragedyalarında somutlaşan insan; kör talihe, tanrıların keyfi buyruklarına ve kendi sınırlarına meydan okuyan trajik bir kahramandır. Fakat aynı Yunan dünyası, Eleusis ve Orfeus gizem dinlerinde insanın bu maddi dünyaya fazlaca kapılarak tözü ruhtan olan kendi ilahi kökenini unuttuğunu fısıldıyordu. İnsan, parçası olduğu o Kozmik Bilincin bizzat yaşayan bir kıvılcımıydı.

Zerdüşt'ün öğretisiyle birlikte sahneye yeni bir boyut girdi: Kozmik düzlemde Işık (*Hürmüz*) ile Karanlık (*Ehrimen*) arasında süren ebedi savaşta, insana özgür irade bahşedilmişti. İnsan tarafsız kalamazdı; her eylemiyle iyi ya da kötü güçlerden birini beslemek ve kendi bireysel kurtuluşunu inşa etmek zorundaydı.

Erken Hıristiyanlık bu mirası devralırken kendi içinde derin bir ikiliğe bölündü: Bir yanda kurumsallaşan Kilise'nin vaaz ettiği, mutlak itaati buyuran Sami/Zerdüşti kökenli günahkâr kul sureti; diğer yanda İskenderiye ve Anadolu'da filizlenen Gnostiklerin savunduğu, kişinin içsel aydınlanma ve öz-bilgi yoluyla kurtuluşa ereceğini müjdeleyen mistik insan tasavvuru.*


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Sir Geoffrey Vickers bu noktada şu canalıcı katkıyı sunmuştur: "Hıristiyanlığın insana dair en özgün ve dönüştürücü tasavvuru, Pavlus'un mektuplarında yankılanan kardeşlik öğretisidir: İnsanlar birbirinin uzvudur; bir uzuv acı çekerse tüm beden acı çeker. Bu anlayış, tebaa-efendi ilişkisini aşan organik bir cemaat bilinci vaat ediyordu."—Sir Geoffrey Vickers


Modern Sanayi Çağı ve Aydınlanma ile birlikte bütün bu kadim suretler tahtından indirildi. Yerine iktisat teorisinin ve Kartezyen-Newtoncu mekaniğin kurduğu yeni bir figür yerleşti: **"Ekonomik İnsan" (*Homo economicus*)**. Bencil, rasyonel, kârını maksimize eden, doğayı sömürülecek hammadde deposu, toplumu ise sözleşmelerle bir arada duran bir pazar yeri olarak gören insan.

20. yüzyılda bu mekanik insan figürüne iki uzantı eklendi:
1. Sosyal Darvinizm ve psikanalizin kurduğu **"İçgüdüsel Canlı"** (bastırılmış dürtülerin esiri olan biyolojik hayvan).
2. Davranışçı psikolojinin (Watson, Skinner) kurduğu **"Mekanizma"** (ödül-ceza labirentlerinde şartlandırılan refleks makinesi).

Buna karşılık hümanist psikolojinin öncüsü Carl Rogers'ın haklı olarak ısrar ettiği gibi, insanın yalnızca geçmişinin şartlandırmalarıyla belirlenmeyen, doğuştan gelen bir kendini gerçekleştirme, büyüme ve anlam arayışı gücüne sahip olduğu gerçeği geleceğin insan tasavvuru için vazgeçilmez bir kurucu unsurdur.

### KAHRAMANIN SONSUZ YOLCULUĞU (MONOMİT)

Joseph Campbell'ın karşılaştırmalı mitoloji araştırmaları, insanlığın tüm çağlar boyunca anlattığı efsanelerin ardında tek bir temel arketipik yolculuğun yattığını kanıtlar: **Monomit**.

Kahramanın bu kadim serüveni üç kurucu evreden oluşur:
1. **Ayrılış (Maceraya Çağrı):** Birey, alıştığı güvenli dünyanın sınırlarını aşmaya çağrılır; eşik bekçileriyle karşılaşır ve karanlık sulara adım atar.
2. **Erginlenme (Sınavlar Yolu ve Dönüşüm):** Kahraman balinanın karnına yutulur; ejderhayla (kendi gölgesiyle) savaşır; benliğin dar sınırlarını parçalayan ölüm ve yeniden doğum sınavlarından geçerek içsel bilgelik iksirini elde eder.
3. **Dönüş (Topluma Katkı):** Dönüşen kahraman, elde ettiği hayat bağışlayıcı bilgeliği ve iksiri kendi toplumunun tükenmiş dünyasını yenilemek üzere geri getirir.

Bugün çağdaş uygarlığımız tam da bu monomitin kolektif bir eşiğinde durmaktadır: Sanayi paradigmasının tükenişi, bizi alışıldık konfor alanlarımızdan çıkarıp köklü bir erginlenme sınavının içine çekmiştir. Ya bu sınavdan evrimsel bir bilinç sıçramasıyla yeni bir insan tasavvuruna ulaşarak çıkacağız ya da kendi yarattığımız devasa mekanizmaların enkazı altında ezileceğiz.

---


\newpage


<h1 id="chapter-3">3. Ekonomik İnsan: Sanayi Metaforlarının Hizmetkârı</h1>

BÖLÜM 3

# Ekonomik İnsan: Sanayi Metaforlarının Hizmetkârı

> İdeolojilerin imgeleri değil, teknolojinin ve örgütlenmenin zorunluluklarıdır ekonomik toplumun biçimini belirleyen. . . . Bize hizmet etsin diye yarattığımız makinelerin eylemde olduğu gibi düşüncede de hizmetkârı haline geldiğimiz sonucuna varıyorum.
>
> <p align="right">J. K. Galbraith (1967)</p>

> Teknoloji . . . maddi değişimin başlıca kaynağı haline gelmiştir ve dolayısıyla toplumsal dokunun bütünsel örüntüsünü belirler.
>
> <p align="right">R. J. Forbes (1968)</p>

Yukarıdaki alıntılar, teknolojik ve iktisadi gelişmelerin toplumsal dokumuzun örüntüsü üzerinde belirleyici bir tahakküm kurduğuna dair yaygın algıyı yansıtır. Gerçekten de sanayicilik, insanlık tarihindeki en güçlü ve en geniş alana yayılmış kültürel/toplumsal sistemlerden biridir. Amerika'da hiçbir modern kurum bu etkinin dışına çıkamamıştır: Okul, aile, cemaat ve kent, kilise; hepsi modern çağın bu asli itici gücünün etkisinde kalmıştır (Miller ve Form, 1967). Dolayısıyla modern dönemdeki sanayi devrimi yalnızca makinelerden ve piyasalardan ibaret değildir; aynı zamanda iktisadi ve teknolojik güçlerin güdümündeki bir ilişkiler ağına kilitlenmiş insanları ve kurumları da ifade eder. İktisadi güçlerin bu her yere nüfuz eden yapısı, iktisadi ve teknolojik tesirlerin itme ve çekmelerini hesaba katmaksızın ortaya çıkabilecek insan imgelerini öngöremeyeceğimizi gösterir.

### EKONOMİK İNSAN İMGESİNİN KAYNAKLARI

Sanayi Devrimi'nin toplumsal sonuçları, özellikle on dokuzuncu yüzyılın ortalarına doğru Avrupa'daki bireylerin yaşamlarını ve eylemlerini köklü biçimde dönüştürdü. Örneğin, "üretim faktörleri" (toprak, emek ve sermaye) kavramının ortaya çıkışı, Batı'nın insan imgesi açısından devrim niteliğinde sonuçlar doğurdu. İnsanlar (emek unsuru) artık toplumun organik bütününün bir parçası olmaktan çıktı; tersine kişi, yani emekçi, üretim sürecinin nesneleştirilmiş ve standartlaştırılmış

bir bileşenine dönüştü. İnsanları üretim sürecinde yalnızca birer birim olarak gören, kişiliksiz bir piyasada alınıp satılan ve hayatta kalabilmek için fabrikanın buyruklarına boyun eğmek zorunda kalan varlıklar sayma eğilimi, merkantilizm sonrası ortaya çıkan ve devletin iktisadi faaliyetlere müdahalesine karşı duran *laissez-faire* (bırakınız yapsınlar) sosyo-ekonomik ideolojisiyle pekiştirildi. Bu vasatın içinde içkin olan imge haklı olarak "ekonomik insan" (*homo economicus*) biçiminde tanımlanabilir:

* rasyonel (kendi çıkarının ne olduğunu hesaplayabilen),
* mekanik (bir üretim faktörü),
* bireyci (kendi başının çaresine bakmakla yükümlü),
* maddeci (iktisadi güçlerin birincil, hatta yegâne ödül ve denetim mekanizması işlevi gördüğü).

Piyasa ekonomisinin ve fabrika egemenliğindeki toplumun zeminini hazırlayan iktisadi yapıdaki dönüşümlere ek olarak, Rönesans döneminde filizlenen bazı temel değer öncüllerini de tespit edebiliriz. Bu durum önemlidir; zira bugün toplumumuzun benimsediği egemen insan imgelerinin birçok unsuru köklerini Rönesans'tan ve onun ardından gelen süreçten alır ve o dönemin değer öncüllerinden türetilebilir. Bu değer öncülleri aşağıda kısaca ele alınmaktadır.

*Akılcılık (Rasyonalizm).* On sekizinci yüzyıl Aydınlanma Çağı'nda akıl en yüce mertebeye çıkarıldı: "Akıl, varoluşu düzenleyen doğa yasalarını keşfedecek, böylelikle insan soyunun ilerlemesini güvenceye alacaktı" (Brinton *ve ark.*, 1955, s. 47). Akılcılığın düşünsel dokusunu birkaç ana hat ördü. İlki, hakikatin kaynağı olarak vahyin reddedilmesiydi. Hakikat artık dinsel bir aracı ve ilahi vahiy yoluyla ulaşılan bir şey olmaktan çıkmış; tersine, dünyanın görgül (ampirik) gözlemiyle keşfedilebilir hale gelmişti. İkincisi, akıl ile duygu arasında hiyerarşik ve dışlayıcı bir ayrım gelişti. Akli algılama kipi, fiziksel dünyayla baş etmede en kullanışlı kip olduğu için egemen konuma yükseldi. "Modern zamanlarda matematiksel ve mekanik işleme elverişli olgulara duyulan ilginin artmasının ve mekanik olmayan, 'akıldışı' diye nitelenen deneyimlerin giderek bastırılmasının yolu böylece açılmış oldu" (May, 1966, s. 59). Mekanik olmayanın bastırılması sanayileşme süreciyle el ele yürüdü; zira hesaplanıp ölçülebilen her şey sanayi dünyasında pratik bir yarara sahipti, akıldışı olan ise bu yarardan yoksundu.

*Bireycilik.* Daha önceki toplumlarda insanlar kendilerini, doğal ve toplumsal çevrelerine yayılan kesintisiz varlık ağının ayrılmaz birer parçası olarak görürlerdi


(Lovejoy, 1939). Örneğin:

> Eski bir Yunanlı için kent-devleti yalnızca hukuki bir yapı değildi; bir yaşam biçimiydi. Günlük varoluşun her cephesi onunla iç içe geçmişti. Birey, önemini devletle kurduğu ilişkiden alırdı; devlete bağımlı olan ve onun refahına katkı sunabilen bir yurttaş olarak görülürdü. Fakat mutlak kudret sahibi olan devletti.
> 
> (Rima, 1967, s. 4)

İnsan Ortaçağ boyunca da kolektivist bir kişi imgesine sahipti: "Serf olsun, rahip olsun ya da şövalye olsun her yurttaş, kilisenin ve feodalizmin hiyerarşisi içindeki yerini bilirdi; bütün duygular topluluk törenlerinde ve dinsel ayinlerde akıtılacak kanallar bulurdu" (May, 1966, s. 57). Rönesans ve Reformasyon ile birlikte bireyin gücüne ve onuruna yönelik yeni bir inanç doğdu. İnsanın kendi çabalarıyla ve vicdanının sesini dinleyerek sorunların üstesinden gelebileceğine ve kendine bir hayat kurabileceğine dair taze bir güven filizlendi.

*Dünyevi İlerleme.* Vurgu kolektivizmden bireyciliğe kaydıkça, dikkat odağı da ölümden sonraki ödüllerden dünya üzerindeki yaşama ve buradaki, şimdiki kazanımlara yöneldi. İnsanlar geleceklerine iyimser bir gözle bakmaya başladılar. Mutluluk artık yalnızca ahirette erişilecek bir mertebe değildi; bu dünyada da bulunabilirdi. Bu iyimserlik, geleceğin bireyin çabalarına elverişli ya da en azından yansız kalacağına duyulan inanca dayanıyordu (Heilbroner, 1959, s. 27). Bu kabul, bilimin gücüne duyulan sarsılmaz inançla tam bir uyum içindeydi.

*Doğa Yasası.* Evrende önceden kurulmuş bir uyumun, varoluşun doğal bir yasasının hüküm sürdüğüne yönelik bir kanaat gelişti. Bunun iktisadi alandaki karşılığı, her birey maddi kazanç için kendi kişisel çıkarının peşinden koşarsa, bir bütün olarak toplumun refahının da artacağı inancıydı.

*Efendi Olarak İnsan\** İnsan kendini doğadan bütünüyle ayrı ve üstün görmeye başladı; öyle ki doğal çevreye boyun eğdirmek onun kaçınılmaz kaderiydi. İnsanın çevresiyle kurduğu bu ilişkinin kökleri kısmen Yahudi-Hıristiyan geleneklerine kadar uzanır. "Özellikle Batı formuyla Hıristiyanlık, dünyanın gördüğü en insanmerkezci (antroposantrik) dindir. Hıristiyanlık … sadece insan ile doğa arasında bir ikilik kurmakla kalmamış,


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Vurguyu korumak amacıyla, diğer bölümlerde yapıldığı gibi genel "insan" (man) terimi "insanlık" (humankind) olarak değiştirilmemiştir.


aynı zamanda insanın kendi meşru amaçları uğruna doğayı sömürmesinin Tanrı'nın iradesi olduğunu da vazetmiştir" (White, 1967, s. 1205). Sanayi dönemiyle birlikte, insanın işlevsel imgeleri ile çevresine hükmetmesini sağlayacak teknolojik araçlar birbiriyle kaynaştı.

*Maddecilik (Materyalizm).* Bu dönemde bireyin maddi isteklerini tatmin etmesi yalnızca zorunlu bir uğraş değil, aynı zamanda arzulanan bir amaç mertebesine yükseldi. Geçmişte servet biriktirmeye, en azından kuramsal düzeyde, küçümsemeyle bakılırken, artık bu davranış hararetle destekleniyordu. Kalvinizm pratikteki uygulanışıyla, kişinin dünya üzerindeki yaşamının ahiretteki nihai akıbetine dair ipuçları barındırabileceğini telkin ediyordu: Kişinin mesleğine "çağrılması" (vocation), dünyevi uğraşlarında dürüst bir ahlakı korurken çalışkanlık sergilemesi, dindar bir yaşama adanmışlığın dışsal kanıtı sayılıyordu. Böylece, "Kalvinistlerin gözünde enerjik tüccar günahkâr değil, Tanrı yolunda bir kuldu; iş ile değerin bu şekilde özdeşleştirilmesinden sonra, bir insan ne denli başarılıysa o denli erdemlidir anlayışının kök salması uzun sürmedi" (Heilbroner, 1968, s. 60). Sanayileşme sürecinde "Protestan Ahlakı"nın rolünü abartmamak gerekirse de, "çalışma ve tutumluluktan oluşan o 'Püriten damarıyla' iktisadi yarışta öne fırlayanların istisnasız Protestan ülkeler olması son derece çarpıcıdır" (Heilbroner, *a.g.e.*).

Bu değer öncülleri arasındaki uyum şaşırtıcı derecede güçlüdür ve bu kabullerin topluca, insan varoluşunun koşullarını dönüştürme yolunda muazzam bir dinamizme sahip bir insan imgesi inşa ettiğini gösterir. Avrupa düşüncelerinin dünya üzerindeki etkisini inceleyen ve şu sonuca varan Woodruff (1966) bu tabloyu kusursuz özetler:

> Avrupa'dan önceki hiçbir uygarlık, bütün insan soyunun sistemli maddi ilerlemesine inanma gereği duymamıştı; hiçbir uygarlık yaşamın niteliğinden ziyade niceliğine bu denli vurgu yapmamıştı; hiçbir uygarlık durmaksızın uzaklaşan bir hedefin peşinde kendini bu denli amansızca tüketmemişti; hiçbir uygarlık olanı olabilecek olanla ikame etme tutkusuyla bu kadar dolup taşmamıştı; hiçbir uygarlık dünyayı kendi iradesine göre yönetmek için Batı'nın gösterdiği cüreti göstermemişti; hiçbir uygarlık bu denli az barış ve sükûnet anı tanımamıştı. (s. 16)

Bu değer öncülleri evrilecek toplumun alacağı kesin biçimi belirlememiş olsa da, onun içinden doğacağı temel oyun kurallarını formüle etti. Ve bu işlevleriyle modern sanayi çağının gelişi için esnek, muktedir ve kalıcı bir temel oluşturdular. Fakat sanayi sistemi yerini kendi sosyo-ekonomik ardılına bırakırken; insanlık imgeleri, değerler ve kavramsal iklim de yaratılmasına bizzat katkıda bulundukları bu yeni semereye boyun eğmeli, yerlerini ona bırakmalıdır.


### ÇAĞDAŞ KOŞULLARDA EKONOMİK İNSAN İMGESİ

Toplumumuz, Amerikan tarihinde egemen ekonomik insan imgesinin artık fiziksel gerçeklikle örtüşmediği o eşiğe gelmiş görünmektedir. Yakın zamana kadar bireycilik, dünyevi ilerleme, maddecilik ve benzeri temel değer öncülleri Amerikan toplumunda genel kabul görmüş ve sanayi sistemi kılığındaki toplumsal değişime payanda olmuştu. Dahası, Rönesans'tan neşet eden bu imge bileşenleri, yorumlanışlarındaki genişlik ve uyarlanma esneklikleri sayesinde, kendileri özlerinde köklü bir değişime uğramaksızın çok çeşitli toplumsal değişimleri bünyelerinde barındırabilmişlerdi. Örneğin bütün insanların temel eşitliğine dair kuramsal kabuller, ancak çok yakın dönemde ve hâlâ tam anlamıyla olmasa da pratik bir gerçeklik olarak topluma dâhil edilebilmiştir. Ancak tarihsel evrim sürecinde, değişim hızları arasındaki ufacık bir fark bile zamanla imgeler ile toplumsal deneyim arasında devasa bir uçurum yaratabilir. Daha önce Şekil 1'de genel hatlarıyla gösterilen ve Şekil 8'de doğrudan ekonomik insan imgesiyle ilişkilendirilen bu "öncülük-artçılık" (önden gitme / geride kalma) olgusu,


![Şekil 8. Ekonomik insan ile toplum arasında varsayılan etkileşim.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_08.png)

*Şekil 8. Ekonomik insan ile toplum arasında varsayılan etkileşim.*


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Polak'tan muhteşem biçimde yararlanmışsınız; çizdiğiniz diyagramlar onun imge değişiminin süreç ve bileşenlerine dair kavramsallaştırmalarına kayda değer katkı sunmuş."—Elise Boulding
> "Bu diyagram fazlasıyla indirgemeci ve basit."—Margaret Mead
> ```


Sanayi Devrimi'nden bu yana geçen özgül tarihsel döneme uygulandığında apayrı bir önem kazanır.

Bu dönemin bir tasviri olan Şekil 8'de, ekonomik imge başlangıçta öncülük edici, yani öngörüseldir; başka bir deyişle, sanayicilik filizlenirken toplumsal değişime yön veren bir "kurallar bütünü" işlevi görür. Sanayi döneminin sonraki evrelerinde imge değişiminin sergilediği tatlı eğim, ekonomik imgenin evrilmeyi sürdürdüğünü, ancak değişen yaşam çevresiyle etkileşime girerek yavaş ve evrimsel bir doğrultuda eklemlendiğini gösterir. Yine bu aşamada yaşam çevresi, öncül ekonomik insan imgesinin rasyoneline uyum sağlayacak biçimde, önce adım adım, ardından ivme kazanarak dönüştürülür. Bunu, imge ile yaşam çevresi arasında "kısa" süren bir göreli uyum ve örtüşme dönemi izler. Ne var ki bu uyum dönemi uzun sürmez; zira bütün toplumsal yapıya sımsıkı perçinlenen ekonomik insan imgesi, yaşam çevresindeki sonraki değişimler için bir sıçrama tahtası vazifesi görür. Hızlanan kentleşme, artan maddi bolluk, tırmanan enerji tüketimi ve genişleyen ulaşım ile iletişim ağları bu değişimler arasındadır. Yaşam çevresindeki dönüşümler, başlangıçtaki ivmenin türediği imge tabanını "aşabilecek" (hedefi/kapasiteyi aşma) içsel bir dinamik uyarınca hızla ilerler. Bu sonraki evrede ekonomik insan imgesi, destekleyici bir güç olarak kalacaksa, değişen yaşam çevresinin gerçeklerine kendini giderek daha fazla uyarlamak zorundadır. Gelgelelim altta yatan insan imgesinde böylesi bir dönüşümü gerçekleştirmek son derece güçtür; çünkü imge, toplumun "dünya görüşü" için öylesine temeldir ki ancak çok yavaş ve büyük sancılarla değişir; böylece imge, toplumsal değişimlerin giderek gerisinde kalır ve aradaki yarık, yani uyumsuzluk büyür. İmge ile çevrenin gerçekleri arasındaki bu uyumsuzluk had safhaya ulaştığında, derin bir anlam, amaç ve yön kaybından beslenen toplumsal çözülme baş gösterir. Bu da insanlık imgesi ile toplumsal bağlam arasında köklü bir yeniden ayarlanmanın zeminini hazırlar.\*

### Bolluğumuzun Yoksulluğu

Yukarıdaki çözümlemenin çağımızdaki imge dönüşümleriyle bağdaşıp bağdaşmadığını değerlendirmenin iki kullanışlı yolu vardır. İlk olarak, ekonomik imgenin kıtlığın ve sefaletin hayatın kaçınılmaz gerçeği olduğu bir çağda doğduğunu saptayabiliriz. Karşımıza şu soru çıkar: Kıtlık ve yoksulluk bugün de öylesine baskın gerçekler midir ki bu imge bizim


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Okurlar "kapasiteyi/hedefi aşma" (overshoot) olgusunun ek örnekleri için Tablo 2'ye (sayfa 6) başvurabilirler.


kolektif ve bireysel davranışlarımızı düzenleme meşruiyetini ve uygunluğunu hâlâ korusun? İkincisi, insanların söylediklerinden ziyade davranışlarından çıkarsanan, yani bu imgeden türeyen işlevsel değer öncüllerine bakabiliriz. Bu öncüller günümüzün toplumsal çevresiyle ilişkilendirilebilir ve davranışlarımızı örgütleyip yönlendirmedeki geçerlilikleri tartılabilir. Bu noktalar aşağıda irdelenmektedir.

John Maynard Keynes (1930), bir toplum göreli bir bolluk durumuna ulaştığında, fakat sanki hâlâ kıtlık hüküm sürüyormuş gibi davranmayı sürdürdüğünde ortaya çıkabilecek derin yön kaybını ve anlamsızlaşmayı önceden görmüştü:

> İktisadi sorun, yani geçim mücadelesi, şimdiye dek insan soyunun daima birincil ve en yakıcı meselesi olagelmiştir. . . . Doğa bizi bütün dürtülerimiz ve en derin içgüdülerimizle, sırf bu iktisadi sorunu çözelim diye var etmiştir. Şayet iktisadi sorun çözülürse, insanlık geleneksel amacından mahrum kalacaktır. Böylece insan, yaratılışından bu yana ilk kez gerçek ve kalıcı sorunuyla yüz yüze gelecektir: Yakıcı iktisadi kaygılardan kurtulduğunda elde ettiği özgürlüğü nasıl kullanacaktır? . . . Boş zaman ve bolluk çağına dehşete kapılmadan bakabilecek hiçbir ülke ve hiçbir halk olduğunu sanmıyorum. Çünkü bizler çok uzun zamandır sadece didinmek üzere eğitildik, hayatın tadını çıkarmak üzere değil. (s. 211)

Amerika'da bu noktaya hızla yaklaştığımız gerçeği, son kırk yıldaki yoksulluk sınırlarını ve medyan aile geliri düzeylerini gösteren verilerle çarpıcı biçimde ortaya konmaktadır. Hem büyüklük hem de edinilme hızı açısından tam anlamıyla bir refah devrimi yaşanmıştır. Kabaca yarım insan ömrü sayılabilecek bir zaman diliminde, 1929'dan 1969'a kadar, yoksulluk içinde yaşayan ABD nüfusunun oranı yüzde 60'tan yüzde 12'ye gerilemiştir (Allen, 1952; Nüfus Sayım Bürosu, 1970). Medyan aile gelirleri, 1969 doları bazında, 1939'da (tahmini) 2.100 dolardan 1969'da 9.433 dolara fırlamıştır ve 2000 yılına gelindiğinde tahminen 22.000 dolara yükselecektir (Nüfus Sayım Bürosu, 1970; Nüfus Komisyonu, 1972). Bu denli süratle elde edilen bu eşi görülmemiş maddi zenginliğin geçmişteki koşullardan köklü bir kopuşu temsil ettiğine kuşku yoktur. Sırf bu kanıt bile, geleneksel insanlık imgelerimizin işlevsel rolü ile karşılaştıkları yeni maddi gerçeklik arasında bir kopukluk beklemenin doğal olduğunu açıkça gösterir. Sosyal psikolog Kenneth Keniston'ın (1965) sözleriyle ifade edersek:

> Evrensel refah gibi asırlık bir hedefin ufukta belirmesiyle birlikte, bu hedefe yaklaşmamızı sağlayan yöntemlerin —teknolojik değerler ve meziyetlerin, varlıklı toplumumuzun araçsal hedeflerinin— bizi bu hedefin ötesine taşımaya yarayıp yaramayacağını sorgulamak zorundayız. (s. 428)

Kuşkusuz, yukarıdaki veriler ve yorumlar toplumumuzda artık ciddi yoksulluk sorunlarının kalmadığı biçiminde yorumlanmamalıdır. ABD nüfusunun yüzde 12'sinin yoksulluk çekmesi demek, 25 milyon insanın sefalet içinde olması demektir ki bu durum sorunun sürdüğünü kanıtlar. Asıl sorgulanması gereken, kıtlık kabullerinin sürdürülmesinin

insanları yoksulluktan çekip çıkarmaya yardım edip etmeyeceğidir. Pek çok açıdan, yoksullukla baş etmek için gereken toplumsal reformlar (örneğin gelirin yeniden dağıtımı), aşırı bolluk ve refahın yarattığı sorunlarla baş etmek için gereken reformlarla büyük benzerlikler taşır. Bu nedenle bunlar birbiriyle yarışan değil, birbirini tamamlayan meselelerdir.

Hâlihazırda göreli bir refah içinde yaşayanlar açısından, kıtlık öncülleri maddi gerekçelerden ziyade psikolojik nedenlerle hâlâ geçerli görünebilir. Bu müzmin kıtlığın doğası, Easterlin (1973) tarafından "Para Mutluluk Getirir mi?" başlıklı makalesinde tartışılır:

> Her birey daha fazla paranın daha fazla mutluluk getireceği varsayımıyla hareket eder; nitekim kendisi daha fazla para kazanıp başkaları kazanamazsa (ya da daha az kazanırsa) mutluluğu artar. Fakat herkes aynı varsayımla hareket edip gelirler genel olarak yükseldiğinde, ortalamada hiç kimse kendini daha iyi hissetmez. Yine de her fert, içine hapsolduğu bu kendi kendini baltalayan sürecin farkına varmaksızın, kuşaklar boyu aynı yolu izlemeyi sürdürür. (s. 10)

Böylece mutluluğun satın alınması yanılsamalı bir olguya, "uzaklarda, hararetle aranan ama asla ulaşılamayan bir hedefe" dönüşür (Easterlin, 1973, s. 10).

Kıtlığı psikolojik düzeyde üretme konusundaki çağdaş başarıya karşın, bu "imal edilmiş arzunun" toplumumuzda uzun süre tutunamayacağına inanmak için haklı gerekçeler vardır. Birincisi, er ya da geç dünya kaynaklarının sınırlarına toslamak mukadderdir. Bu sınırların aşıldığını bugün gıda ve enerji darboğazlarında açıkça görüyoruz. İkincisi, maddi bolluğumuza rahatsız edici bir manevi, kişisel ve toplumsal yoksulluk eşlik etmiştir. Etzioni, sanayiciliğin yakın dönemindeki hazcı (hedonist) atağın, "eski anlam kalıplarının yerini yenileri almaksızın aşınmasıyla" ortaya çıktığını öne sürer (1972, s. 6). Tüketim davranışlarımız aracılığıyla yalnızca geçici ve uçucu bir anlam bulabildik. Oysa insan ihtiyaçları hiyerarşik bir düzene tabidir; alt basamaktaki ihtiyaçlar karşılandıkça üst basamaktaki ihtiyaçlar belirir (Maslow, 1962; Graves, 1967). Bu durum, maddi bakımdan göreli doyuma ulaştıkça başka ihtiyaçların —dostluk, sevgi, kendini gerçekleştirme, başkalarıyla dayanışma ve cemaat olma— insanların yaşamında birincil öneme kavuşacağını gösterir. Buradan da anlaşılacağı üzere, altta yatan ekonomik insan imgesi bizi bu yeni beliren ihtiyaçların karşılanmasına tümüyle ters düşen bir yaşam biçiminde anlam aramaya zorladığı sürece derin bir yönsüzlük ve anlamsızlık baş gösterecektir.

### Öncüller ile Toplumsal Gerçeklikler Arasındaki Güncel Uyuşmazlık

Toplumumuzun işleyişini belirleyen ve davranışlardan çıkarsanabilen bir dizi değer öncülü mevcuttur. Bunlar hiçbir zaman açıkça rehberlik eden


ilkeler olarak ilan edilmemiş olabilir; ancak sanayi dönemi boyunca sergilenen tutumlar ve politikalar, bu öncüllerin ya da onların yakın akrabalarının devrede olduğunu gösterir. Aşağıda, artık miadını doldurmuş görünen bu tür öncüllerden bir derleme sunuyoruz. Bunların hepsi ayrıntısıyla tartışılamayacak kadar çok olduğundan, ekonomik insan imgesiyle doğrudan ilintili yedi tanesi ilerleyen kısımlarda derinlemesine ele alınacaktır.

### YAKIN SANAYİ ÇAĞINI NİTELEYEN VE MİADINI DOLDURDUĞU DÜŞÜNÜLEN ÖNCÜLLER

(1) *İlerlemenin GSMH büyümesiyle eşanlamlı olduğu, yaşam kalitesinin durmaksızın artan tüketime dayalı bir iktisat sistemiyle geliştirilebileceği.*
(2) *Bireyin "iyi" olanı seçmekte tamamen serbest bırakılması gerektiği ve kendi çıkarının peşinde koşarken yaptığı tercihlerin bir şekilde toplum için arzu edilir genel tercihlere dönüşeceği.*
   İnsanların özlerinde birbirlerinden ayrı oldukları, dolayısıyla bugünkü eylemlerin uzak fertler veya gelecek kuşaklar üzerindeki etkilerine karşı hiçbir içsel sorumluluk duyulmaması gerektiği.
(3) *İnsanlığın doğadan ayrı olduğu ve bu yüzden doğaya hükmetmenin insanlığın mukadderatı olduğu.*
(4) Geliştirilebilecek her teknolojinin geliştirilmesi ve uygulanabilecek her bilginin hayata geçirilmesi gerektiğine dair "teknolojik zorunluluk".
   Bilgi arayışına *faydacı değerlerin* egemen olmasının meşru sayılması; bilimin yalnızca yeni manipülatif teknolojiler vadettiği ölçüde desteklenmesi.
   *Uzmanlaşmış ehil kişilerin* kolektif bilgisinin bilgelik teşkil ettiği kabulü.
   Hem toplumsal büyümenin hem de bireyin kendi çıkarlarını korumasının en iyi yolunun *rekabetçi ve saldırgan davranışlar* olduğu.
(5) İnsanın *rasyonel* olduğu ve pozitivist bilimsel düşüncedeki indirgemeciliğin güvenilebilecek en yetkin bilgi yaklaşımı sayıldığı.
(6) Bireysel kimliğin, edinilen maddi mülklerle ve/veya ulaşılan mesleki statüyle eşitlendiği.
(7) *Bolluk içinde özgürlük* bulunduğu, insanların "yeterince" para kazanmalarının ve aynı anda tam bir tercih özgürlüğüne sahip olmalarının mümkün olduğu.
   Gezegenin geleceğinin, temelde bağımsız hareket eden özerk *ulus-devletlere* güvenle terk edilebileceği.
   "Ne olması gerektiği" kavramının ulaşılamaz olduğu için anlamlı bir kavram olmadığını savunan "siyasal öncül".
   *İktisadi verimliliğin*, işbölümü, örgütlenme ve insanın yerine makinelerin ikame edilmesi yoluyla sonsuza kadar kovalanması gerektiği.

*Birinci Öncül: İlerlemenin GSMH'nin büyümesiyle eşanlamlı olduğu ve büyümenin kendinde iyi olduğu.* GSMH gibi kaba büyüme ölçütlerinin toplumumuzun refahı hakkında bize fazla bir şey söylemediği artık genel kabul görmektedir. Örneğin, kirlilik düzeyi GSMH düzeyiyle doğrudan ilişkilidir: Şu soru gündeme gelir; büyüyen şey nedir—kirlilik mi, yoksa toplumsal esenlik mi? Güçlü ekonomimizin yıkıcı potansiyeli kadar yapıcı potansiyeli de göz önüne alındığında, "daha büyük olan daha iyidir" ve "büyüme iyidir" öncülünü körü körüne kabul etme lüksümüz kalmamıştır. Böyle bir ideolojinin ivmesi intiharla eşdeğer olabilir.

Büyüme ahlakımızı sert ve sayısal büyüme kanıtlarına duyduğumuz tutkuyla birleştirdiğimizde, en iyi ölçebildiğimiz şeyleri en çok azamileştirme eğiliminde olduğumuzu görürüz: GSMH, istihdam oranı, görülen eğitim

yılları, üretilen otomobil sayısı vb. Başarının bu tür göstergeleri kullanışlı olmakla birlikte, başarının daha öznel ölçütlerini (estetik olgunluk, sevme kapasitesi, çevre kalitesi) ikincil konuma itme eğilimi taşır. Üstelik GSMH gibi "katı" büyüme göstergeleri, yükseldikleri sürece sahte bir güven duygusu verir; zira en can alıcı soruyu görmezden gelirler: Ne uğruna bolluk?

*İkinci Öncül:* Bireyler kendi rekabetçi, maddi çıkarları doğrultusunda hareket ettiklerinde kamusal faydanın da gereğince gözetileceğini varsayan bir *faydalı kişisel çıkar* doğa yasası bulunduğu inancı. İktisadi ifadesiyle, bireysel çıkar ile bir bütün olarak toplumun refahı arasındaki uyuma duyulan bu inanç, *laissez-faire* kavramının özünü oluşturuyordu.

Bu öncülle ilgili pek çok sorun vardır. Bu "doğal" yasanın farklı bir ifadesi şudur: İnsanların cömert davranmaya teşvik edildiği bir toplumsal çerçeve kurarsanız çoğu insan bu yüce tutuma erişir; bencil olmaya teşvik edildikleri bir düzen kurarsanız çoğu bu seviyeye geriler. Dolayısıyla insanlığın yalnızca anlık kişisel çıkarlarla güdülendiği varsayımı, toplumun kendi kendini doğrulayan kehanetlerinden biri olabilir. İnsani ilişkilerin giderek piyasaya hapsedildiği bir dünya yaratılmasına katkıda bulunduktan sonra, insanlığın piyasa güdüleriyle yönetildiğine dair o ilk dogmanın kusursuz bir doğrulamasını elde ederiz (Claiborne, 1971). Bu güdülenmenin insanın kendini gerçekleştirmesiyle bağdaşmadığı Melvin Tumin (1964) tarafından şöyle özetlenir:

> ...iş dünyasının savunduğu, ideolojik olarak üzerinde direttiği ve genel davranış kuralları olarak benimsetmeye çalıştığı şeylerin, ilişkilerin temeli olarak sevgi ve şefkatin filizlenme ihtimalini doğrudan baltaladığını ve körelttiğini söylemek haksızlık olmayacaktır ... aidiyete, şefkate ve sahici mensubiyete alabildiğine düşman temaları teşvik eden iş dünyası, tam da bu ölçüde insandaki en antisosyal dürtüleri açığa çıkarma, standartlaştırma ve ödüllendirme eğilimindedir. (s. 130)

İnsana dair bu daraltılmış kavrayış yalnızca iş dünyasının pratiklerinde var olmakla kalmaz; "on sekizinci yüzyılın haz-acı psikolojisinin bariz aurasını hâlâ taşıyan..." iktisat kuramınca da beslenir (Rima, 1967).

*Üçüncü Öncül: İnsanlığın doğadan ayrı olduğu ve doğayı fethetmekle yükümlü bulunduğu.* Çok uzun süre doğaya boyun eğen insanlık, artık kendi çevresel bağlamının yaratıcısı olarak giderek daha güçlü bir rolde bulmaktadır kendini. Ne var ki ekolojik zincirdeki birbirine derinden bağlı halkalar göz önüne alındığında, çevreyi manipüle etme kapasitemiz yerini genişlemiş bir simbiyotik sorumluluk bilincine bırakmak zorundadır.

*Dördüncü Öncül: İnsanlar da dâhil olmak üzere çevreyi şekillendirme ve denetleme yolundaki artan becerinin*


ve dolayısıyla zorunluluğun mutlak bir iyilik taşıdığına dair teknolojik buyruk. Bu durum, bilgi arayışındaki faydacı önyargıyla ilintilidir; öyle ki yalnızca yeni manipülatif teknolojiler vadeden bilgilerin peşine düşülür. Mümkün olan her teknolojinin uygulanmasının kaçınılmaz ve arzu edilir olduğunu vazeden "teknolojik zorunluluk", artık zaman zaman "toplumsal zorunluluklar" haline gelebilecek unsurlarla çatışmaktadır. Örneğin, Sesüstü Yolcu Uçağı (SST) yapımı teknik olarak mümkün olduğu için Amerikan kamuoyuna hem zorunlu hem de arzu edilir bir gelişme olarak takdim edilmişti. Oysa kamuoyu bunun ikisi de olmadığına karar verdi ve ulusal çapta kopan büyük fırtınanın ardından proje terk edilmek zorunda kaldı. Artık böylesi teknoloji ürünlerinin değerini; toplumsal, psikolojik ve çevresel maliyetleriyle kıyaslayarak tartmaya başlıyoruz.

*Beşinci Öncül: Her şeyden önce rasyonel varlıklar olduğumuz ve duyguların doğamızın aşağı bir cephesi sayılarak ikincil kılınması gerektiği.* Sanayileşme sürecinde ihtiyaç duyulan bilişsel becerilerin gelişimini desteklediği için bu anlaşılabilir bir öncüldür. Fakat bu ampirist bakış açısı; sanatın, müziğin, şiirin ve dinin spekülatif dünyasını daha düşük bir gerçeklik derekesine iter. Şayet bu refahı üretmek adına insanın "daha yüce" uğraşları "daha aşağı" sayılarak bastırılmak zorundaysa, varlıklı bir toplumda hayata nasıl anlam katacağız? Akıldışı insani potansiyellerin bastırılmasındaki insandışılaştırıcı etkiyi fark etmek zorundayız.

*Altıncı Öncül: Yaşamdaki bireysel kimliğin ve başarının, edinilen maddi mülklerle ve/veya ulaşılan mesleki statüyle ölçüleceği.* Bu tür bir düşünceye karşı kadim kutsal uyarı, insanın bütün dünyayı kazanıp kendi ruhunu kaybetmesinin neye yarayacağını sorgulamaktır. Oysa bolluğun dünyevileştirdiği bir dünyada ruh fuzuli bir nesneye dönüşmüştür; "kimlik ayrımlarını tesis etmenin en etkili yolu tüketim tarzlarından geçer" (Downs, s. 64). *Fortune* dergisi 1970'lerin tüketici pazarında şu olgunun yaşandığını bildirdi:

> müşterilerin kendilerini ifade etmek ve kendi kimliklerini biçimlendirmeye yardımcı olmak için tüketimi kullanma konusunda giderek artan bir ısrarı var. ... Sayıları giderek artan Amerikalılar için giydikleri giysiler sadece maddi nesneler değildir; tam tersine ... yaşam tarzının, hatta kimliğin ta kendisinin en temel dışavurumu olarak görülmektedir.

(Silberman, 1971)

*Yedinci Öncül: Bolluk içinde özgürlük bulunduğu.* Geleneksel olarak insanların aynı anda hem "yeterince" para kazanabilmeleri hem de tercih "özgürlüğüne" sahip olmaları durumunda kendi başlarının çaresine bakabileceklerini varsaydık. Bu görüşün yanılgısı, para kazanmak ile sonrasında kullanılabilir hale gelen tercih özgürlüğü arasında hiçbir çatışma bulunmadığına inanmaktır. "Yeterince" para kazanma eyleminin ta kendisi, kişinin yapabileceği toplumsal,


psikolojik, siyasi ve fiziksel tercihlerin sayısını sınırlar. Margaret Mead, üstü otlarla ya da ağaç kabuklarıyla örtünen bir topluluğa kumaş giysileri (etkili biçimde) sokabilmek için, aynı anda gardıropları, sabunu, dikişi ve mobilyayı da sokmak gerektiğini belirtmiştir. Kumaş; saklamayı, temizlemeyi, onarmayı ve korumayı içeren karmaşık bir kültürel örüntünün parçasıdır (Slater, 1970). O halde mal ve hizmetlerle böylesine tıka basa dolmuş olan toplumumuzun içinde saklı kültürel kısıtlamaları bir düşünün. Dolayısıyla "bolluk içinde özgürlük" anlayışının altında yatan asıl felsefe şudur: Yokluktan kurtulacak kadar paranız olduğunda, sonraki bütün gelirler size arzulama özgürlüğü verir—yeter ki yalnızca daha fazla maddi mal ve hizmet arzulayın. Maddi araçlarla doyurulamayacak arzular baş gösterdiğinde bu öncül duvara toslar.

Yukarıdaki tartışma, çıkarsanabilir değer öncüllerimiz ile bunların işlerlik kazandığı toplumsal bağlam arasındaki potansiyel uyuşmazlığın yalnızca genel bir taslağını sunar. Bu örtüşme noksanlığı, daha derin bir düzeyde, ekonomik "insan imgesi"nin kullanışlılığını ve arzu edilirliğini sorgulanır kılar. Toplumsal düzenimizde uyumun —ve dolayısıyla anlam ile yönün— ne zaman ve nasıl yeniden kurulacağını kestirmek zordur. Ancak daha yüksek düzeyde bir yeniden bütünleşme ortaya çıktıkça devreye girmesi muhtemel birkaç çözüm gücü mevcuttur.

### ÖTESİNE GEÇMEK: İMGE/TOPLUM UZLAŞMASI ARAYIŞI

Uyumun yeniden sağlanabileceği iki belirgin yöntem vardır:

1. Sanayi devleti dinamiğinin yörüngesi korunabilir ve insanlık imgesi bu dinamiğe uyacak şekilde uyarlanabilir.
2. Sanayi devleti dinamiği ya kendi kendini sınırlar ya da yeni beliren bir insan imgesinin yol gösterici etkisine uyacak şekilde toplum tarafından sınırlandırılır.

Her iki durumda da ekonomik imgenin değişmesi gerektiği varsayılır; ancak bu değişimin niteliği söz konusu iki seçenek için taban tabana zıttır. Her ne kadar bu iki seçenek, imgeler ile çevre arasındaki diyalektik etkileşimi kaçınılmaz kılan toplumsal evrimin o birbirine bağımlı sürecini aşırı basitleştirse de, bizi şu sorular üzerinde düşünmeye sevk eder:

* Sanayi dinamiği ne kadar güçlüdür?
* Bu gücü denetleyebilir miyiz?
* Ona yön verecek yeni insan imgelerine sahip miyiz?


### Sanayi Devletinin Gücü

Teknolojik değişim, kolektif varoluşumuzun neredeyse her alanında tartışmasız bir önceliğe sahiptir. Bir şekilde uyum sağlamak zorunda kaldığımız sürekli toplumsal değişimin motorunu o sağlar (Keniston, 1965). Sanayi döneminde iktisadi/teknolojik değişimin güçleri serbest bırakıldı, ancak teknolojiyi kontrol altına alacak ya da ona rehberlik edecek kurumlar henüz başlangıç aşamasındaydı (Heilbroner, 1967). Böylece teknolojik ilerleme, neredeyse özerk bir itici güç haline gelerek bütün toplumsal dokuda köklü dönüşümlere yol açtı. Toplum, teknolojinin yarattığı yeni koşullara uyum sağlayabilmek adına altta yatan "anlam metaforlarını" ya da insan imgelerini revize etme baskısı altındadır.

İktisadi güçlerin gelişmiş toplumlar üzerindeki güçlü yapılandırıcı etkisi, sanayiciliğin geleneksel olarak farklı kültürel sınırları ve ayrılıkları aşacak kadar güçlü standartlaştırılmış toplumsal biçimler yaratması gerçeğiyle çarpıcı biçimde ortaya konur. Bu olgu üzerine kapsamlı ve ayrıntılı kültürlerarası çalışmalar yürüten Alex Inkeles şöyle yazar:

> Geniş bir tutumsal ve deneysel yelpazede, algıların, kanaatlerin ve değerlerin modern toplumlarda sistematik bir düzene sokulduğuna dair somut kanıtlar mevcuttur.... Modern toplum... standartlaştırılmış deneyim bağlamları üretme derecesi bakımından az çok benzersizdir.
>
> (Inkeles, 1969, s. 2)

Diğer kapsamlı kültürlerarası çalışmalar da benzer sonuçlara ulaşmıştır. Yetmiş dört ülkede iktisadi büyüme ve sosyo-politik değişim üzerine bir araştırma yürüten Adelman ve Morris (1967) şunu belirtir:

> [İktisadi gelişmeye eşlik eden] bu ardışık farklılaşma süreci boyunca, toplumun iktisadi cepheleri giderek daha önemli ve daha belirgin hale gelir; ta ki tam gelişmiş aşamada iktisadi mülahazalar ulusal davranışı biçimlendiren güçlü bir kuvvete dönüşene kadar. (s. 267)

Dolayısıyla iktisadi süreçlerin ve ürünlerin; bu toplumsal çevrede yaşamanın bedeli olarak uyum talep eden, birbirine kenetlenmiş bir değerler, kurumlar, teşvikler, fiziksel ve toplumsal yapılar ağı yarattığı sonucuna varmak akla yatkın görünmektedir. Bir yaşam çevresi yarattıktan sonra, yarattığımız şeyin ürünleri olmaya mahkûmuz demektir. Sıfırdan başlayamayız. René Dubos bu gerçeği şöyle vurgular:

> İnsanların arzuları aracılığıyla yarattıkları çevre, uygarlıklarını yansıtan bir aynaya dönüşür; daha da önemlisi, başkalarına aktardıkları ve


> [Sayfanın sol altında basılı forma işareti:] CIM - F


gelecek kuşaklara devrettikleri yaşam formülünün yazıldığı bir kitap oluşturur. Dolayısıyla çevrenin nitelikleri yalnızca bugünkü yaşamın konforunu ve kalitesini etkilediği için değil, gençlerin ve dolayısıyla toplumun gelişimini koşullandırdığı için çok daha büyük bir önem taşır.
(Dubos, 1968, s. 170–171)

Sanayi devletinin bu "damgalama" gücünün son derece baskın olduğu açık olsa da, sanayi dinamiğinin sürdürülebilir olup olmadığı hiç de kesin değildir. Sanayi dinamiği; dünya kaynaklarının sınırlarına çarptıkça, insanlara artık bir öz-kimlik ve anlam duygusu sunamaz hale geldikçe, yapısı giderek artan bir istikrarsızlık ve kırılganlık noktasına ulaştıkça kendi kendini sınırlayabilir.

Bu kendini sınırlama niteliği, iktisadi kurumlarımızda köklü değişiklikler yapma yönündeki bariz ihtiyacımızda zaten yankılanıyor olabilir. Tarihsel bir paralellik olmasaydı, devasa ve muktedir ticari örgütlenmelerde böylesine köklü bir değişim hayal etmek bütünüyle gerçekdışı görünebilirdi. Muhtemelen on sekizinci yüzyılın ortalarında, yeryüzünün büyük bölümünde hükümetlerin ancak "meşru yetkilerini yönetilenlerin rızasından" aldıkları, "halkın, halk tarafından, halk için yönetimi" haline geldikleri takdirde meşru kabul edileceklerini tasavvur etmek son derece akıldışı karşılanırdı. Meşruiyet tanıma ya da tanımama yönündeki toplumsal erk, mekanizmaları örtük ve az anlaşılır olsa da —monarşilerin ve sömürgeci güçlerin zamanla anladığı üzere— etkileyici bir kudrete sahiptir.

Benzer bir meşruiyet sorgulamasının iş dünyası kurumlarına karşı da biriktiği görülmektedir. Geçmişte mülkiyet ve yönetim uzmanlığı temelinde verilen meşruiyet saldırı altındadır. Tüketiciler, çevreciler, yurttaşlık hakları savunucuları ve modern feministler iş dünyasına toplumsal sorumluluk adına yeni talepler yöneltmektedir. Emekçiler yalnızca şimdiye dek yönetime ayrılmış politika belirleme ve karar alma süreçlerinde söz hakkı değil, aynı zamanda iyileştirilmiş çalışma ortamları ve "anlamlı iş" talep etmektedir. Uluslarınkiyle boy ölçüşebilecek iktisadi güçlere sahip dev çokuluslu şirketlerin ortaya çıkışı, bu özel sektör kurumlarının insan hayatı üzerinde siyasal hükümetlerinkine denk etkiler yarattığı ve dolayısıyla üzerlerinde güç kullandıkları kitlelerin refahının sorumluluğunu üstlenme konusunda hükümetlere yöneltilen taleplere tabi tutulmaları gerektiği bilincini doğurmuştur.

### Sanayi Devletinin Denetimi

Sanayileşme süreci toplumun geri kalanı üzerinde muazzam bir etkiye sahip olsa da, kendisi büyük ölçüde tek-


nolojik değişime bağımlıdır ve bu da genellikle denetlenemeyen ve yönlendirilemeyen bir süreç olma eğilimi taşır. Bu iddianın ardındaki mantık şöyledir:

* İktisadi büyüme büyük ölçüde teknolojik değişime dayanır—iktisadi araştırmalar genellikle iktisadi büyümenin yüzde 60 ila yüzde 90'ını teknolojik değişimin güçlerine bağlar (Hollander, 1965; Kuznets, 1966).

* Teknolojik değişimin *kısa vadeli* yönü büyük ölçüde kâr potansiyellerine bağlıdır ve bu nedenle teknolojik değişim, birbirinden bağımsız pek çok firmanın birbiriyle ilintisiz kâr arayışları içinde plansız ve denetimsiz bir süreç olarak cereyan eder (Schmookler, 1966; Rogers, 1962).

* Teknolojik değişimin *uzun vadeli* yönü büyük ölçüde bilimsel bilginin durumuna bağlıdır ve bu bilgi de birbirinden bağımsız pek çok kaynaktan gelen küçük bilgi kırıntılarının üst üste yığılmasıyla tesadüfi biçimde gelişir (Mesthene, 1970).

Gerek uzun gerekse kısa vadede, teknolojik değişimin düzenlenmesi sistemsel eksiklikler yüzünden olağanüstü zordur. Yönü üzerinde denetim kurmak büyük bir uzmanlık gerektirir; ancak uzmanlığın gelişmesinde içkin olan uzmanlaşma talepleri, teknolojilerimizin sonuçları giderek daha geniş bir etki alanına yayılırken, düzenleyici kurumların odak noktasını zorunlu olarak daraltır. Bu nedenle, sistemsel bir perspektiften bakıldığında, yönlendirme ihtiyacı tırmanırken teknolojik değişimin etkin biçimde düzenlenme imkânı geriliyor gibi görünmektedir.

Teknolojinin tesadüfi kaynaşmasının ve etkisinin ötesinde, "toplumsal değişimin seyrinin bizim denetleme ve hatta etkileme kapasitemizin bütünüyle ötesinde olduğu" hissini pekiştiren güçler vardır (Keniston, 1965). Örneğin, piyasa mekanizması büyük ölçüde kısa vadeli kâr potansiyellerine tepki verir ve dar zaman ufuklarına dayalı kararlardan doğabilecek işlevsiz sonuçları büyük oranda iskonto eder. Ayrıca toplumsal ilerlemenin ölçütü olarak net kâr, üretilen birim sayısı ve katılım düzeyleri gibi kıstasların kullanılmasının neticesi şudur:

> ...toplumun her bir alt bileşeni kendi değerlerini ve hedeflerini nitelik, içsel tatmin ya da doyum açısından değil, o bağlamın durumu veya hareket yönü ne olursa olsun, rekabetçi bağlam içindeki diğer benzer bileşenlere göre edindiği konuma göre tanımlama eğilimine girer.
> (Wilson, 1970, s. 21)

Buna ek olarak, bir toplum son derece geliştikçe (örneğin hızlanan kentleşme, ekonominin büyümesi, siyasal kurumların büyümesi, birbirine kilitlenmiş ulaşım ve iletişim ağları vb.) kaçınılmaz olarak ortaya çıkan köklü, sistemsel "denetim yetersizlikleri" bulunabilir. Öyle görünmektedir ki "sanayi insanı", istemeden de olsa kendi doğrudan denetiminin ötesine geçen kritik, sistemsel bir kütleye ulaşmış böylesine devasa boyutlarda birbirine bağımlı bir toplumsal çevre yaratmıştır. Bir zamanların anlaşılabilir küçük sistemlerini daha büyük ve çoğu zaman kavranamaz süper sistemler halinde bir araya getirdik:

> ...belki de insanların analiz ve karar almalarına yardımcı olmak üzere tasarlanmış, fakat o zamandan bu yana kullanıcılarının kavrayışını aşarken aynı zamanda onlar için vazgeçilmez hale gelmiş süper sistemlere duyulan bağımlılık giderek artmaktadır. . . .
> 
> (Weizenbaum, 1972)

Makro-sistemsel düzeydeki toplumsal değişimler karşısında duyulan denetim ihtiyacı ile denetim yoksunluğu aynı anda şöyle görselleştirilebilir:

Bu şema, bir toplum giderek geliştikçe, mantıksal sonucun sistemin giderek daha *karmaşık* ve *birbirine bağımlı* hale gelmesi olduğunu göstermektedir. İnsan karar alma kapasitesinin biyolojik, öğrenme ve mekanik sınırları göz önüne alındığında, giderek karmaşıklaşan bir sistem işbölümü ve artan uzmanlaşma ihtiyacını, yani ehliyet ihtiyacını doğurur. Dahası, giderek daha fazla birbirine bağımlı hale gelen bir sistem, aksaksız işleyişi güvenceye almak ve yıkıcı sarsıntıları önlemek için artan bir düzenlemeyi zorunlu kılar. Büyük toplumsal sistemlerin bu özelliklerinden şu sonuçlar çıkar:

* Artan karşılıklı bağımlılık, sistemin kırılganlığının artması anlamına gelir: Tek bir hava korsanı milyonlarca dolarlık bir yolcu uçağını ele geçirebilir; yerel bir elektrik şebekesi arızası ABD'nin bütün doğu sahilini karanlığa gömebilir; bir fren fabrikasının kapanması büyük otomobil montaj fabrikalarında ve ayrıca "üst akıştaki" tesislerde üretimi durdurabilir. Dolayısıyla bütün sistem, en zayıf veya en kırılgan bileşeni kadar güçlüdür. Karşılıklı bağımlılık arttıkça daha da belirginleşen bu zaafiyet; toplumsal süreçlerin (insani ve mekanik) giderek artan bir öngörülebilirlik, düzen, denetim ve regülasyona tabi tutulmasını zorunlu kılar. Donald Michael'ın işaret ettiği gibi, nüfus büyüklüğü arttıkça, "rahatsız edici olayların *yüzdesi* artmasa bile, meydana gelen olayların *sayısı* artacaktır" (1968) gerçeği bu zaafiyeti daha da ağırlaştırır. Üstelik daha fazla insan ve süreç bir arada toplandıkça, bağlantıların (kırılganlık noktalarının) sayısı orantısal olandan çok daha fazla —belki de katlanarak— artar.

* Artan karmaşıklık, bu karmaşıklıkla baş edebilmek için artan uzmanlığı zorunlu kılar. Ancak bu eğilim, pek değer verdiğimiz *demokratik süreçlerimizi* ciddi biçimde tehlikeye atabilir. İnsanlar bilinçli kararlar alma kapasitesine sahip olmadıklarında, kendilerini uzmana boyun eğmek zorunda hissedebilirler. Bunun kanıtını, "Başkan bütün gerçekleri biliyor ve bizim bilmediğimiz pek çok şeyi biliyor—


dolayısıyla onun kararlarına güvenin" şeklindeki yaygın inanışta görüyoruz. Bunu ifade etmenin bir başka yolu, bir demokrasinin yaşayabilirliğinin yurttaşlarının bilinçli karar alma kapasitesine bağlı olmasıdır; yani halkın "göreli siyasal olgunluğu" en azından kamuoyunun karşılaştığı meselelerin karmaşıklığıyla başa baş gitmelidir. Şayet ilgili bilginin edinilmesi, kararların karmaşıklaşma hızıyla aynı tempoda ilerlemezse, göreli siyasal olgunluk gerileyecektir. Bunun iki sonucu olabilir: (1) Düzeni ve denetimi korumak için "uzmana" duyulan bağımlılığın artması ve bunun sonucunda demokratik süreçlerimizin zaafa uğraması ya da (2) Denetimi "uzmana" devretme konusundaki isteksizlik, ancak bilinçli kararlar alma yeteneğinin giderek yitirilmesiyle birlikte sistemin gerçekten "kontrolden çıkması".

* Artan *karşılıklı bağımlılık*, sistemin bir bütün olarak yönlendirilmesini gerektirir—herhangi bir unsurun yönlendirme alanının dışında kalmasına izin vermek, birbirine dolanmış ağın tamamını tehdit etmek demektir. Denetim erkinin kapsamının genişlemesi ise yetkileri bütün sisteme yayılan o tek merciin, yani ulusal hükümetin yönetimini zorunlu kılar. Dolayısıyla iktisadi büyümenin (ve onun sistemsel sonuçlarının) öngörülebilir bir sonucu, federal müdahalenin giderek genişleyen bir odak noktasına oturmasıdır. Diğer taraftan artan ehliyet, uzmanlaşmanın ve işbölümünün (ister düşünsel ister bedensel olsun) giderek daha *dar* bir alana odaklanması anlamına gelir. Rahatsız edici bir soru ortaya çıkar: *Genel denetimi elinde tutan genel uzman kimdir?* Başkan gibi tek bir kişinin ya da İç Politika Konseyi gibi bir kurulun ilgili bütün uzmanlıkları bünyesinde toplama ve *kendi* göreli siyasal olgunluğunu koruma yönünde bir insani kapasiteye sahip olmasını bekleyebilir miyiz? Onlar da bilginin daha derin ama dar açılımlarını geliştirmek uğruna "Rönesans insanı"nın yok oluşunu zorunlu kılan aynı insani kısıtlılıklara tabi değiller midir?

Daha önceki zamanlarda, toplumumuz çok sayıda küçük ve neredeyse kendine yeten birimlerden oluştuğunda, yanlış bir karar genellikle çok sınırlı sonuçlar doğururdu. Bugün ise uygunsuz bir karar bütün toplumsal sistem için devasa sonuçlara yol açabilmektedir. Sistemin karşılıklı bağımlılığı, kırılganlığı ve etkin denetim ihtiyacı tırmanırken, denetim araçları erimekte olabilir.

Bu yüzeysel analiz bile, sanayi çağının insani ve kurumsal davranışları düzenleme araçlarıyla sanayi-sonrası bir topluma ulaşamayacağımızı gösterir. Dahası, toplumsal sistemimizin giderek istikrarsızlaşabileceği ve kaotik kırılmalara karşı korunaksız hale gelebileceği izlenimi doğmaktadır. Dolayısıyla sanayi sisteminin "yönlendirilmeyen" gücü çelişkili sonuçlar barındırır. Bir yandan, toplumumuzu doğal ivmesinin onu götürdüğü yerin dışındaki herhangi bir istikamete çevirmek fevkalade güç olabilir. Diğer yandan, sistemsel karmaşıklık ve karşılıklı bağımlılığın kritik kütlesine ulaşıldığında bu doğal ivme güçlü biçimde kendi kendini sınırlayabilir. Bu ikinci nokta, ardından gelen dağınıklıktan sistemin yeni imgeler ve bunlara karşılık gelen kurumsal yapılar zerk edilmesine izin verecek derecede gevşeyebileceğini ve bunun da bize sanayi-sonrası çağa doğru yeni bir ivme patlaması kazandırabileceğini ima eder.

### Ekonomik İmgenin Büyüyen İktidarsızlığı

Ekonomik imgemiz teknolojik değişimin yarattığı toplumsal bağlama rehberlik etme konusunda giderek yetersizleşirken, yapıcı ütopik düşüncede de bir gerileme yaşandı. Gerçekten de günümüzde "ütopik" ve "mit" sözcükleri pratik olmamayı, fanteziyi ve günlük meselelerle ilgisizliği çağrıştırmaktadır. Bir şeyi ütopik diye yaftaladığımızda çoğu zaman onu peşinen bir kenara itmeyi amaçlarız. Mitten bahsettiğimizde çoğu zaman bir şeyi asılsız diye nitelemeyi hedefleriz. Bu aşağılayıcı yan anlamlar, bugün olumlu ve öngörüsel mitlerin, sembollerin ve imgelerin getireceği faydalardan yoksun yaşadığımızı gösterir:

> ...düşünürler olarak Amerikalılar bugün artık nadiren içinde yaşadıklarından daha iyi bir hayali toplum inşa etmeye kalkışıyorlar; aynı zamanda toplumumuzun bir anlamda Ütopya olduğuna dair inanç da kesinlikle yok oldu.... Fakat Ütopyayı geleceğin olanaklarını imgesel olarak somutlaştırmaya yönelik her türlü çaba diye tanımlarsak, Ütopyalar günümüzde var olmaktan çıkmadı, yalnızca değer değiştirdi.... Geleceğe dair tasavvurlarımız umut imgelerinden umutsuzluk manzaralarına kaydı; Ütopyalar birer meşale değil, uyarı levhası haline geldi. Huxley'nin *Cesur Yeni Dünya*sı, Orwell'in *1984* ve *Hayvan Çiftliği*, Young'ın *Merkür Krallığı'nın Yükselişi* ve ironik biçimde Skinner'ın *Walden Two*su—geleceğe dair ciddi tasavvurlarımızın ezici çoğunluğu olumsuz tasavvurlar, bugünün en habis eğilimlerinin birer uzantısıdır.
>
> (Keniston, 1965, s. 327)

Geleceğe dair bu olumsuz tasavvurlar dalgası, Sanayi Devrimi'nde öylesine kudretli olduğunu kanıtlayan insanlık imgesinin, örgütleyici bir metafor olarak giderek iktidarsızlaştığını gösterir. Olumlu bir geleceğin öngörüsel imgesi tarafından çekilmek ve gerçekleşmiş bir geçmişin ivmesiyle itilmek yerine, artık geleceğin çekici bir imgesinin mıknatısından yoksun biçimde, yalnızca gerçekleşmiş geçmişimizin ivmesiyle itiliyoruz. Bu teşhis doğru olduğu ölçüde, toplumumuzun rehber imgelerden neredeyse tamamen mahrum kaldığı ve sistemin kendi karmaşık mikro-kararları üzerinde çalıştığı, yani kontrolden çıktığı söylenebilir. Olumlu imgeler aracılığıyla rehberlik edilmemesi, şayet sanayi sisteminin iç dinamiği sayısız bireysel kararın arzu edilir bir sonuç vereceği şekilde örgütlenmiş olsaydı belki sineye çekilebilirdi. Oysa deneyimlerimiz ve bugünkü vaziyetimiz, içsel dinamiğin ne denli gelişi güzel olduğunu fazlasıyla berraklaştırmaktadır. Dolayısıyla çifte dezavantaja sahibiz: *Sanayi sistemine dayatabileceğimiz hiçbir rehber imgeye sahip değiliz ve sistemin kendisi de hiçbir içsel makro-yönlendirici süreç barındırmıyor gibi görünmektedir.*

Böylece sanayi devleti bu aşamada devasa bir itiş gücüne sahip olmakla birlikte yönden yoksundur; hedefe varmak için harikulade bir kapasitesi vardır ama nereye gittiğine dair en ufak bir fikri yoktur. Eski imgelerin çöküşü, yeni imgeler arayışından ziyade nedense umutsuzluğa yol açmış görünmektedir.


> - Keniston alıntı bloğunun ilk satırının hizasında dış sol kenar boşluğunda kurşun kalemle çizilmiş bir yıldız işareti yer almaktadır.


### SONUÇ—GELECEK İÇİN UMUTLAR VE OLASILIKLAR

Sanayi çağıyla özdeşleşen maddi bolluk muazzam maliyetler ödenmeksizin elde edilmemiştir. Sanayiciliğe, Batı insanının kozmolojik bir düzen duygusunun aşınması eşlik etti:

> Çağdaş insan artık kendisini kozmik veya ilahi bir düzenin bütünselliği içinde, varoluşun anlamlı bir planına kenetlenmiş toplumsal bir bütünün yararlı ve zorunlu bir üyesi olarak "doğal biçimde" görmemektedir.
>
> (Luckman, 1970, s. 584)

Anlamlı bir varoluş, büyük ölçüde insan varlığının kendi benliğiyle, toplumla ve evrenle kurduğu ilişkilerin varlığından ve bunlar arasındaki uyumdan neşet eder. Kârlı olmasına karşın sanayi dönemi, bizi bu anlam kaynaklarına farklı derecelerde yabancılaştırdığı için çok pahalıya patlamıştır. Evrenin gizemleri bilimin soğuk rasyonalitesiyle yer değiştirmiş görünmektedir. Cemaat ve dayanışma duygusu kavranamaz bir kentsel varoluş tarafından yerinden edilmiştir. Toplumsal baskılar "başkalarınca yönlendirilen" bir zihniyet yarattı; öyle ki birçok insan kendi öz benliğine dahi yabancılaştı. Bu durum, toplumsal evrimimizin bir sonraki aşamasının insanın kendi anlam kaynaklarıyla yeniden bütünleşmesi —toplumumuzun uçucu yapıntıları arasında sahici anlamın derin köklerini bulması— olması gerektiğini telkin eder. Sanayi devletinin aralıksız uzatılması bu görev için son derece elverişsiz görünmektedir. Artık teknolojik ve maddi sınırların ötesine, özünde insanın kendini araması olan yeni bir Amerikan ufkuna bakma meydan okumasıyla karşı karşıyayız.

Özetlemek gerekirse: Sanayi devletinin gücü, sanayi dinamiğinin denetimi ve imgelerin öncülük-artçılık ilişkisi arasındaki karşılıklı irtibat; bugünden makul biçimde çıkabilecek iki ayrı toplumsal doku halinde örülebilir. Bütün süslerinden arındırıldığında, güncel imge-toplum uyumsuzluğuna karşı iki olası yanıtın iskelet hatları şöyle olabilir:

1. "Teknolojik uzatımcı" yanıt. Bu varsayımsal yanıt şunları kabul eder: (a) Sanayi dinamiği sürdürülecektir, (b) Nispeten "denetimsiz" kalmaya devam edecektir ve (c) Ekonomik insan imgesi geride kalmayı sürdürecek ve evrilen sanayi dinamiğinin dayatmaları uyarınca uyum sağlayıcı değişiklikler yapmaya zorlanacaktır.

2. "Evrimsel dönüşümcü" yanıt. Bu varsayımsal yanıt şunları kabul eder: (a) Sanayi dinamiği ya kendi kendini sınırlayacaktır ya da toplum tarafından sınırlandırılacaktır, (b)


"Amerikan Amentüsü"nün dinamizmi toplumsal sistemimiz ve alt sistemlerimiz üzerinde denetimi (halkın iradesine yanıt veren daha yüksek derecede bir toplumsal yönlendirmeyi) yeniden ele geçirecektir ve (c) Bize sanayi-sonrası çağa doğru rehberlik edecek yeni bir hümanist insanlık imgesi ortaya çıkacaktır.

Bu iki yanıtın görünürdeki berraklığına karşın, hâlâ bir ikilemle karşı karşıyayız. Modern insanlar ve onların imgeleri kentsel-sanayi çevresi tarafından şekillendirildiği ölçüde, belirli davranış kalıplarını dayatan çevreyi değiştirmeksizin "imgeyi" değiştirmeye çalışmak beyhude görünecektir. Diğer taraftan, bizi farklı bir toplumsal yörüngeye yönlendirecek kudretli bir insanlık imgesinin yardımı olmaksızın sanayiciliğin güçlü dinamiğini değiştirmeye çalışmak da aynı derecede beyhude görünecektir. Seçeneklerden biri her ikisini birden yapmaya girişmektir. Diğer seçenek ise sanayi devleti paradigmasının mantıksal uzantılarının hayata geçişinin sonuçlarını kabullenmek —kimilerine göre bu sonuçların acısını çekmek— olacaktır. Bu iki seçeneğin neleri ima ettiği, daha kapsamlı biçimde geliştirildikleri Bölüm 7'de daha ayrıntılı olarak ele alınacaktır.


[Bu sayfa boştur.]

<div class="illustration-note"><em>Walt Kelly'nin *Pogo* karakterlerinin kirlilik ve insani sorumluluk üzerine konuştuğu yedi karelik çizgi bant. Çizgi bandın altında telif hakkı atfı yer almaktadır: "Simon & Schuster, a Division of Gulf and Western Corporation izniyle yeniden basılmıştır, © 1970, Walt Kelly."</em></div>

Simon & Schuster, a Division of Gulf and Western Corporation izniyle yeniden basılmıştır, © 1970, Walt Kelly.


---


\newpage


<h1 id="chapter-4">4. Bilimin "İnsan İmgesi" Üzerindeki Etkisi</h1>

## Bilimin "*İnsan İmgesi*" Üzerindeki Etkisi

> Bir an için 1600 yılına geri döndüğümüzü ve geleceğin muhtemel eğilimlerini öngörmeye çalıştığımızı varsayalım. Geriye dönüp bakıldığında, o sırada sürmekte olan en belirleyici hadiselerden birinin sonradan Kopernik devrimi diye adlandırılacak süreç olduğu açıktır... Nicholas Copernicus ile Giordano Bruno'nun cüretkâr çıkışlarıyla başlayan, bir yandan fizik biliminde muazzam bir ivmelenmeye, diğer yandan Kilise'nin siyasi gücünde gerilemeye varan böylesine farklı sonuçlar doğuran bu olağanüstü dönüşümün özü neydi? Kullanışlı bir yorum şudur: Dünya'nın evrendeki konumuna ve gök cisimlerinin doğası ile anlamına ilişkin bir dizi soru, teolojik ve felsefi alandan çıkıp görgül (ampirik) soruşturma alanına intikal etti. Bu sorular artık şu ya da bu dini veya akademik otoriteye başvurularak karara bağlanmayacak; tersine, sistematik gözlem ve deneylerin ışığında sınanacaktı.
>
> Willis Harman, "Yeni Kopernik Devrimi" (1969)

Otorite yapısındaki bu kaymanın bir sonucu olarak ortaya çıkan bilim patlaması ve insan ile evrenine dair bu yeni bilgi türü; bilimi, günümüzdeki insan imgemiz ve insanlık anlayışımız üzerindeki en kudretli güçlerden birine dönüştürdü. Ancak göreceğimiz üzere bilim, bugün sonuçları Kopernik, Newton, Darwin ve Freud devrimlerinin yarattığı sarsıntılardan çok daha kapsamlı olabilecek yeni bir değişimler dizisinin eşiğinde durmaktadır. Bilinç, farkındalık, öznel ve benlik-ötesi (transpersonal) deneyim, temel değer kabullerinin kökleri ve bunlarla ilintili meseleler; tıpkı fiziksel evrene ilişkin daha önceki sorular gibi, teolojik ve felsefi alandan sistematik ampirik soruşturma alanına intikal etmekte olabilecek bir dizi kaygıyı oluşturmaktadır.

Bu bölüm üç kısım halinde düzenlenmiştir. İlki; eski mekanik metaforlar ile determinist varsayımların yetersiz kaldığı, yerlerini olasılıkçı nedensellik yasalarına ve sıradan deneyimin bütünüyle yabancısı olduğu tuhaf modellere bıraktığı alanlara kısaca değinerek, bilimin özelliklerini ve içsel sınırlarını ele alan genel bir tartışmadır.

İkinci kısım; anomalilerin belirdiği ya da verilerin eski paradigmalara rahatça sığmadığı bir dizi bilimsel sınır alanının genel bir incelemesinden oluşur. Bunlar, eskiyi yamamanın veya aykırı verileri bastırmanın getirdiği gerilim dayanılmaz hale geldiğinde, nihayetinde yeni ve genişletilmiş bir bilimsel

paradigmaya geçişle sonuçlanabilecek meydan okumalardır.

Bölümün üçüncü kısmı, ortaya çıkması muhtemel yeni bir bilimsel paradigmanın bazı kaynaklarını ve özelliklerini inceler. Metin boyunca, bilimsel paradigmalar ile insanın kültürel imgeleri arasındaki etkileşim vurgulanmaktadır.

KLASİK BİLİMİN ÖZELLİKLERİ VE SINIRLILIKLARI

Bilim, ideal anlamda, nesnel ve pragmatik biçimde tanımlanmış bir tutumla yürütülen bir bilgi ve aydınlanma arayışıdır. Bilimin ruhu; araştırmacının ilgisini çeken her ne olursa olsun, ona yönelik açık ve önyargısız bir soruşturma yürütmektir. Klasik bilim anlayışı temelde şu aksiyomlara dayanır (Conant, 1951):

* Akıl, insanlığın en yüce aracıdır.
* Aklın kullanımıyla edinilen bilgi, insanlığı cehaletten kurtaracak ve daha iyi bir geleceğe taşıyacaktır.
* Evren, özünde düzenli ve fizikseldir.
* Bu düzen bilim tarafından keşfedilebilir ve nesnel olarak ifade edilebilir.
* Yalnızca bilim görgül olarak doğrulanabilir hakikatle uğraşır.
* Gözlem ve deney, gözlemciden daima bağımsız olan bilimsel hakikati keşfetmenin yegâne geçerli yollarıdır.

Göreceğimiz gibi, bilimsel soruşturmanın çeşitli sınır boylarındaki güncel gelişmeler, bu aksiyomların ne anlama geldiği ya da ne anlama gelmesi gerektiği konusunda bizi giderek daha az emin kılmaktadır.

### *Dönüşüm Halindeki Paradigmalar*

Bilimsel araştırma, içine gömülü olduğu toplumdan soyutlanarak incelenebilecek bir şey değildir. Gelişen bilimsel bilgi, bunun teknolojik uygulamaları ve çevresini saran kültürel bağlam arasında canlı ve dinamik bir süreç işler. Yeni bilgi yeni teknolojiler ürettikçe ve bunlar fiziksel ile toplumsal çevreyi etkilemek üzere uygulandıkça, kültürel bağlam da bundan payını alır. Fakat bu durum da sırayla yeni bilginin türünü, biçimini ve uygulanışını etkiler. Şekil 8'de (sayfa 49) betimlenene benzer bir şekilde, toplumsal amaçlar ile teknolojik uygulamaların sonuçları arasında çatışma büyür ve bu durum bilimsel faaliyetin temel aksiyomlarına yönelik meydan okumaları beraberinde getirir.

Bilimin doğrulanabilir bilgiye olan bağlılığı, onu doğal olarak Prometeci bir karaktere büründürür. Mitolojik ve cüretkâr kâşif Prometheus tanrılardan ateşi çalarak insana kendi kaderini denetleme gücü vermişti. Prometheus'un kardeşi Epimetheus ise, sonuçlarını her zaman hesaba katmaksızın, kardeşinin keşifleriyle oynamaktan hoşlanırdı.


Prometheus'un hırsızlığına öfkelenen Tanrılar, öçlerini Epimetheus'a eş olarak Pandora'yı göndererek aldılar; Pandora'nın açılan meşhur kutusundan insanlığın bütün dertleri ve musibetleri etrafa saçıldı. İnsanın yeni felaketleri karşısında aklını koruyabilmesi için kutunun dibinde yalnızca Umut kaldı. De Ropp'un (1972) işaret ettiği gibi:

> Çağımız, yani yeni Prometheus'ların çağı, Prometeci mitin derinliğini başka hiçbir çağın yapamadığı kadar gözler önüne sermektedir. Prometheus'lar daha önce hiç bu denli cüretkâr olmamıştı. Epimetheus'lar daha önce hiç bu kadar pervasızca hareket etmemişti ve Pandora'nın kutusu hiçbir zaman bu kadar tehditle dolup taşmamıştı.

Bilim ile uygarlık arasındaki bu Prometheus-Epimetheus çatışması, günümüzde bilimsel kavramsallaştırma ve deney örüntülerini dönüştüren kuvvetlerden biri, belki de en baskınıdır. Kültürde bir "yeni aşkıncılık"ın (transandantalizm) filizlenmesi ikinci kuvvettir. Belirli bilimsel sınır boylarındaki yeni gelişmeler ise üçüncü kuvveti teşkil eder.

Evrendeki insan kültürel imgesinin etkisi altındaki toplumsal hedefler, bilimin araştırma sahasını tanımlamaya yardımcı olur. Böylece bilimin içeriği, hâkim insan imgesinden etkilenir. Ardından bilimsel soruşturma eylemi, araştırılacak probleme dair modelleri içeren bir başka imge süreçleri kümesini devreye sokar. Birçok bilim insanı bilimsel araştırmada doğru imgelemenin önemini vurgulamıştır; nükleer fizikçi Martin Deutsch (1959) şu saptamada bulunur:

> Kendi çalışmalarımda, bir deneycinin araştırdığı sürece ilişkin önceden tasarladığı zihinsel imgesinin, gözlemlerinin sonucunu belirleme derecesinin çarpıcılığı karşısında hep hayrete düşmüşümdür. (*Vurgu eklenmiştir*)

Evrendeki insan imgesi, gözlemlenen olguların yorumlanışına da dâhil olur. Bilim insanı, verileri ve bulguları için kabul edilebilir bir yoruma karar verirken neredeyse kaçınılmaz olarak o daha temel imgenin barındırdığı nedensellik modeline başvurur. Kültürün mitleri ve imgeleri; evrende neyin mümkün göründüğüne ve dolayısıyla bilimsel veya başka açılardan neyin kabul edilebilir olduğuna dair algıyı doğrudan biçimlendirir.

Thomas Kuhn (1962), bir bilim dalında veya onun bir kolunda hâkim olan belirli bir gerçeklik imgesiyle bağlantılı bütünsel algılama, kavramsallaştırma, eyleme, doğrulama ve değer biçme örüntüsünü ifade etmek üzere "bilimsel paradigma" terimini kullandı. Bu kuramsal modeller ve bunlara eşlik eden davranış kalıpları sınırlı bir süre başarıyla işleyebilir; fakat bilimsel gelişmenin dinamik süreçleri içinde yükselme, çökme ve yerini —çoğu zaman öncekini özel bir durum olarak içeren— daha geniş bir paradigmaya bırakma eğilimi gösterirler. Bir paradigma, algılanan olguları açıklamada az çok başarılı olduğunda (ve hatırlayalım ki


neyin algılandığı hâkim paradigmanın biçiminden etkilenir), Kuhn'un "olağan bilim" (normal science) adını verdiği dönem yaşanır.\* Bu dönemin merkezi faaliyeti, hüküm süren paradigmanın eklemlenmesi ve ayrıntılandırılmasıdır.

Fakat paradigmanın açıklama sınırlarına sığmayan yeterli miktarda aykırı veri (anomali) biriktiğinde, bir veya daha fazla aday paradigma ortaya çıkabilir ve bunun sonucunda bir "kriz bilimi" dönemi başlar. Böylesi bir dönemdeki gelişmeler fevkalade karmaşık olabilir; nitekim Polanyi'nin (1958) belirttiği üzere:

> Düşmanca bir kitle; Freud, Eddington, Rhine ya da Lisenko'nunki gibi yeni anlayışları ciddiye almayı sırf, bu çerçeveyi bir kez kabul ettiklerinde —haklı veya haksız— nefret ettikleri sonuçlara sürükleneceklerinden korktukları için kasten reddedebilir.
> 
> Yeni bir sistemin savunucuları, kitlelerini ancak henüz kavrayamadıkları bir öğretiye karşı önce entelektüel sempatilerini kazanarak ikna edebilirler. Sempatiyle dinleyenler, aksi takdirde asla anlayamayacakları şeyleri bizzat keşfedeceklerdir.

Paradigmadaki değişimler bilimdeki en kritik anları oluşturur; zira gerçekliğin yeni bir alanının bilimin işleyişine başarıyla dâhil edilip edilmeyeceğini onlar belirler. Bunlar aynı zamanda hâkim insanlık imgesinin en can alıcı hale geldiği anlardır; çünkü tartışılan meseleler "nefret edilen" sonuçları kapsayabilir. Elbette bu her durum için geçerli değildir; ancak bir kurama gösterilen sert tepki, çoğu zaman paradigmatik bir sınırlılığın işin içine girdiğine işaret eder.

Bilimde bir "kriz" döneminin başlangıcına yakın beliren anomaliler, zamansızlıkları (erkenlikleri) yüzünden alaya alınabilir ya da görmezden gelinebilir. Stent (1972), bir keşfin sonuçları şayet "bir dizi basit mantıksal adımla kurallara uygun ya da genel kabul görmüş bilgiye bağlanamıyorsa", o keşfin erken/zamansız olduğunu öne sürer. Bilimin bu zamansızlıkla karşılaşması temel bir sorundur. Bu durum ortaya çıktığında, bilimin bir meselenin olgularını her zaman inceleme yönündeki ideal taahhüdü zayıflayabilir ve olgular ya görmezden gelinir ya da hücuma uğrar. Mendel'in 1865'teki gen keşfinin önemi yaklaşık 35 yıl boyunca anlaşılamamış ve o zamana dek yok sayılmıştır. Polanyi'nin 1916 tarihli gazların katılara yapışması (adsorpsiyon) modeli, yaklaşık 40 yıl sonra doğru olduğu "yeniden keşfedilene" kadar


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Hiçbir zaman bir olağan bilim dönemi *yoktur*: Kuhn'un paradigma dediği şeyler, sürekli test edilen, yanlışlanan ve değiştirilen ya da doğrulanıp geçici olarak (*pro tem*) geri kazanılan çoklu ve genellikle birbirinden kopuk kuramlar ve postülatlardır. Süreç dinamiktir; zamanla bilimin her ilkesini değiştirir. Önemli bir ilkenin (yermerkezcilik gibi) terk edilmesine bazen devrim denir."—Henry Margenau
> Kuhn'un paradigma terimini kullanımı bilim camiasının pek çok üyesi arasında tartışmalıdır; kimi bilim insanları Kuhn'u haklı bulur, kimileri bulmaz.


gülünç bulunarak kestirip atılmıştır. Ancak yeni bir kuramın hâkim imgeyle doğrudan ilintili olduğu görüldüğünde, sahaya yeni bir olgu girebilir. Stent, bilim camiasının konuya gösterdiği genel tepkiler göz önüne alındığında, Duyu-Ötesi Algı (ESP) konusunun şu anda erkenlik/zamansızlık alanında yer aldığını düşünür. Bununla birlikte, Stent'in aktardığı çerçevede bile, konuyu yalnızca zamansız saymak yerine bilimde bir tabu olarak görmek daha doğru olabilir.

Dubos'nun (1972) savunduğu gibi, bilimin kendi yetenekleri dâhilindeki bütün soruları ele almaya her zaman istekli olduğu —ve nihayetinde bütün problemlerin "bilimsel" olduğu— gerekçesiyle hiçbir tabu konunun bulunmadığı iddia edilebilir. Ne var ki pratikte tarih çoğu zaman aksini söyler ve Kelvin'in (1970) şu saptamasını yankılar: "İlkesel olarak 'olguların' kendi adına konuştuğunu söyleyebiliriz; pratikte ise olgular bunu ancak bir onay korosu eşliğinde yapabilirler." Shaw ise şöyle demiştir: "Bütün büyük hakikatler küfür olarak başlar." Haklı olarak sorabiliriz: Bilimdeki büyük küfürler neler olmuştur?

Fizik bilimleri düzeyinde klasik vaka Galileo'dur. Dünya'nın güneş etrafında döndüğüne ilişkin Kopernik kuramı toplum tarafından, özellikle de Kilise tarafından tabulaştırılmıştı. Hannah Arendt'in (1958) açıkladığı gibi, dönemin bilim insanlarının Kopernik kuramını matematiksel hesaplamalarında kullanmalarına izin veriliyordu; fakat Galileo'nun bunun doğru olduğunu gösteren bir teleskop icat etmesine izin verilmiyordu. On sekizinci yüzyılda, gökten düşen taşlar olarak göktaşları meselesi etrafında hararetli bir tartışma koptu. Lavoisier komisyonunun gökten taş düşemeyeceğine karar vermesinin ardından, müzeler artık "gerçek" olmadıkları gerekçesiyle göktaşı koleksiyonlarını çöpe attılar (Morrisson, 1972). Kayıtlara geçen vakaların kayda değer bir yüzdesinin açıklanamadığı kabul edilmesine karşın, Tanımlanamayan Uçan Nesneler (UFO) konusu da bugün bir tabudur (Hynek, 1972).

Biyolojideki tabular arasında Darwin'in evrim kuramı ve bir zamanlar "beden tapınağının" ihlali sayılan anatomi çalışmaları yer almıştır. Günümüzün tabuları arasında ise genetik ile IQ arasındaki ilişki (Beale, 1971) ve insan cinselliği (Shainess, 1973) bulunmaktadır. B. F. Skinner'ın davranışçı kuramlarının etrafında da bir dereceye kadar tabu aurası asılı durmaktadır.

İnsan varlığının imgelerine ilişkin meselelerin en açık biçimde ortaya çıktığı psikoloji alanında ise tabular şunları kapsamıştır: Rüyalar, hipnoz, ölüm, intihar, eşcinsellik, parapsikoloji, eşikaltı (sübliminal) algı ve psikedelik maddeler. Bu alanlardan ancak bazıları tabu damgasından kurtulmaya başlamaktadır (Farberow, 1963; Dixon, 1971; Kleitman ve Dement, 1957; Hilgard, 1965; Noyes, 1972). Kuşkusuz bir kuram tabulaştırıldı diye mutlaka doğruyu içeriyor demek değildir (Krippner, 1973). Bilimdeki tabu sorunu, bir soruyu yanıtlamak üzere bir soruşturma *yapılabilecekken*, siyasi, ideolojik veya irrasyonel nedenlerle bu soruşturmanın yapılmadığı durumlarda ortaya çıkar.


> UFO'ları ve açıklanamayan vakaları tartışan paragrafın yanında sağ kenar boşluğunda aşağıyı gösteren el yazısı bir kurşun kalem oku yer almaktadır.


Böylece zamansızlık ve tabu meselelerinin, bilimsel araştırmanın içeriği üzerinde güçlü bir biçimlendirici etkiye sahip olduğunu görebiliriz. Bir konunun her ikisini birden barındırdığı durumlarda, araştırılma şansı daha da düşer. Bu tür birçok vakada "tutucu etken", aksine işaret eden kayda değer verilerin varlığına karşın, bazen bizzat bilim insanlarının, bazen toplumun, bazen de her ikisinin birden belirli bir insanlık imgesine sıkı sıkıya yapışması olarak görünür.

### Bilimsel Sürecin Kendi Sınırlılıkları

Bilimin temelindeki insani faaliyet gözlem yapmak ve bunu kaydetmektir. Ne var ki betimlemeye dayalı bir bilim, bizzat betimleme sürecinde içkin olan epistemolojik sınırlarla kuşatılmıştır. Gödel 1931'de, karmaşık sistemlerin içsel tutarlılığını sistemin dışındaki çıkarım ilkelerine başvurmaksızın kanıtlamanın imkânsız olduğunu gösterdi. Bu durum, biçimsel olarak karara bağlanamaz kalmak zorunda olan bir problemler sınıfının bulunduğu anlamına gelir. Benzer biçimde Tarski (1956), belirli bir biçimsel dilin terimleriyle ifade edilen herhangi bir teoremin, ancak teoremi ifade eden dilden daha zengin bir başka dile başvurularak doğru olduğunun kanıtlanabileceğini ortaya koydu. Margenau'nun (1965) dobra ifadesiyle:

> Bilim artık mutlak doğrular barındırmamaktadır. Enerjinin korunumu ilkesi, nedensellik ilkesi gibi temel önermelerden ve geçmişte sarsılmaz ve kesin kabul edilen diğer pek çok taahhütten kuşku duymaya başladık.

Bremermann (1965), herhangi bir sistemde tutulabilecek bilgi miktarına —en azından mevcut analiz çerçevesi açısından— bir üst sınır koyan kuramıyla farklı bir sınıra işaret eder. Bu sınır, şayet insanın kullanabileceği tek şey sistem-olarak-beynin kendi işleyişi ise, insanın kendi beynini anlamasını imkânsız kılacaktır.

Başa çıkması en az bunun kadar güç olan bir diğer sınırlılık, problem çözmede neredeyse yalnızca analitik/rasyonel kipe yönelinmiş olmasıdır. Batı'da yegâne alternatif daima mantıksız "akıldışılık" gibi görünmüştür; zira dilimiz birçok büyük bilim insanının keşiflerinin kaynağı olarak kabul ettiği şeyi, yani sezgiyi tartışmakta yetersiz kalmaktadır. Beyin araştırmalarındaki yeni sonuçlar (ileride ayrıntısıyla ele alınacaktır), dilsel ifade ve analitik düşüncenin beynin sol tarafıyla ilişkili olduğunu, sağ tarafın ise alan-odaklı, sentetik algılama kipleriyle ilgilendiğini göstermektedir. Bu nedenle "sol-taraf" düşünürleri "sezgi"yi tanımama eğilimindedir.

Üçüncü bir sınırlılık ise Bohm'un (1971) bilimdeki doğal parçalanma sorunu olarak adlandırdığı uzmanlaşmadır. Margenau (1973), uzmanlaşmanın büyük ölçüde


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Yoktur*


bilimin artan karmaşıklığının bir yan ürünü olduğuna dikkat çeker. Bu anlamda uzmanlaşma zorunlu ve kudretli bir araç olagelmiştir. Ancak dikkatimizi doğanın somatik veya genel sistem özelliklerinden uzaklaştıracak bir noktaya kadar ilerlemiştir; nitekim Fuller'ın (1973) belirttiği gibi, aşırı uzmanlaşan her tür, uyum sağlama yeteneğini kaybettiği için daima yok olmuştur.\* Bilimde uzmanlaşmanın etkisi, bilimin olası açıklama çerçevesini daraltmaktır.

Uzmanlaşmayla yakından ilintili bir diğer sınırlılık, indirgemeci yöntemin getirdiği kısıtlamadır. Bu, bilimde sistemleri parçalarına ayırarak inceleme yaklaşımıdır. Ashby'nin (1973) tarif ettiği gibi:

> Bir sistemle karşılaşan bilim insanı, onu parçalarına ayırarak otomatik bir tepki verdi. Hayvanlar organlarına ayrıldı, organlar mikroskop altında hücrelerine kadar incelendi, hücreler molekül kümeleri olarak ele alındı ve moleküller bileşen atomlarına parçalandı. Bu analiz yöntemi bir dogmaya dönüştü; hatta indirgemeciler bütün bilimin yalnızca bu yolla ilerletilebileceğini iddia etme eğilimine girdiler. "Her parçanın özelliklerini öğrenin, geriye sadece parçaları yeniden bir araya getirmek kalır ve bütünü öğrenmiş olursunuz."

Saçmalık derecesine vardırılan bu yöntem, "yaşam fizik ve kimyadan başka bir şey değildir" türünden ifadeler üretme eğilimindedir. Aynı zamanda bilimlerin yandaki sayfada gösterilen tablosuna (Schlegel, 1972) yol açar.

Bu model; fiziğin ve matematiğin on dokuzuncu yüzyılda kullandığı yöntem türlerinin diğer bütün bilimlere uygulanması gerektiğini ima eder ve "biyoloji fizikçinin yargısına bağlıdır" (Szent-Györgyi, 1961) gibi ifadelere zemin hazırlar. İndirgemeci analiz yönteminin


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Fuller'ın bize uyarlanan bu tespiti, teknolojik kaynaklarımız tehdit altına girdiğinde neden hayatta kalamayacağımızı, neden yalnızca doğal kaynaklarımızla hayatta kalmayı yeniden öğrenmemiz gerektiğini ve makineleri tamir etmeyi bilmedikçe veya onlar olmadan yaşamayı öğrenmedikçe onlara bel bağlamanın neden tehlikeli olduğunu gösterebilir."—Stanley Krippner
> [Sol Alt Kenar Boşluğu Kodu:] CIM - G


büyük ilerlemeler getirdiği kesinlikle doğrudur; şayet bilim on dokuzuncu yüzyıl fiziğinin ele aldığı türden sistemlerin analiziyle sınırlandırılacak olsaydı, bu model bir bütün olarak bilimlerin gayet mantıklı bir resmini teşkil ederdi. O sistemler, bileşen parçalar arasında çok az etkileşim içeriyor ya da hiç içermiyordu: Gerçekte "indirgenebilir" sistemlerdi. Bu sistemler için, sistemin bütününü betimlemek (ve dolayısıyla denetlemek) için gereken bilgi, parçaları tek başlarına betimlemek için gereken bilgi miktarına neredeyse eşitti: Bütün, parçaların toplamına eşitti.

Oysa bileşen parçalar arasında zengin etkileşimler barındıran bir başka sistemler sınıfı mevcuttur. Biyolojik ve ekolojik sistemler bunun kusursuz örnekleridir. Bunlarda, parçaların etkileşimleriyle yaratılan sinerji ya da bütünsel sistem özellikleri öylesine baskındır ki indirgemeci analiz, genişlemeye ve öngörüye elverişli bir kurama ulaşamaz. Arbib (1972) şunu hatırlatır:

> Çok hızlı olanın alanına girdiğimizde göreliliğe ulaşmak için Newton mekaniğini değiştirmemiz gerektiğini gördük; çok küçüğün alanına girdiğimizde ise kuantum mekaniği yasalarına ulaşmak için onları yeniden değiştirmemiz gerekti. Dolayısıyla çok karmaşık olanın alanına girdiğimizde yeni fizik yasaları bulmak zorunda kalmaya hazırlıksız yakalanmamalıyız.

Bu nedenle indirgemeci çerçeve; beyin veya bir bütün olarak biyolojik sistem gibi son derece karmaşık sistemlere uygulandığında içsel sınırlılıklar barındırır ve bunların doğru bir bilimsel betimlemesinin yapılabilmesi için yeni fiziksel ilkelerin keşfedilmesi gerekecektir. Belki de evrilen karmaşıklıktaki sistemleri yöneten ilkelerin bir tür periyodik tablosu, bilimsel yöntemdeki bir sonraki ilerleme adımı olacaktır.\*

Klasik bilimin bir başka özelliği daha çok sayıda cephedeki güncel gelişmelerle sorgulanmaktadır; bu da çeşitli bilimsel araçlarla keşfedilen nesnel dünyanın, araştırmacının öznel deneyiminden özünde ayrı ve bağımsız olduğu fikridir. Nesnel sistemin gözlem eylemi tarafından sarsılması parçacık fiziğinde Heisenberg Belirsizlik İlkesi olarak karşımıza çıkar. Biyoloji ve sosyal bilimlerde deneyci beklentilerinin etkilerinde (Rosenthal, 1971; Orne, 1959) ve Hawthorne etkisinde (Roethlisberger ve Dickson, 1939) belirir. En açık biçimde ise psişik araştırmalar alanında karşılaşılır; zira şayet psişik olguların herhangi bir gerçekliği varsa, gözlemcinin zihni kesinlikle deneyin silinemez bir bileşenidir.

Böylece bilimin sınırlılıkları, bilimsel içeriğin tanımlanma biçimi açısından belirleyici sonuçlar doğurmuştur. Yalnızca bu çeşitli sınırlılıkların arasından süzülebilen


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Henry Margenau, Ek C'deki "tadille edilmiş indirgemecilik" tartışmasında ek değerlendirmeler sunmaktadır.


gerçeklik cepheleri bilimin içeriğine dâhil edilebilmiştir. Bilim seçilmiş bir metaforlar kümesiyle uğraşır; diğer olası metaforlar ise geçmişte gerek indirgemeci önyargı gerekse tuhaf bir nesnellik anlayışına bağlılık yüzünden dışarıda bırakılmıştır. Hâkim "insan imgesi", hem araştırma sahasının tanımlanmasını hem de bilimsel soruşturma sonuçlarının yorumlanışını biçimlendirerek bilimsel sürece müdahale eder. Buna karşılık, bilimin geçmişte fiziksel dünyayı anlamaya yönelik yönelimi, bir bütün olarak kültürdeki maddeci vurguyu beslemiştir.

Eski bilimsel paradigmaları sorgulayan bazı çağdaş bilimsel gelişmeleri incelerken, değişen bilimsel paradigma ile toplumun insan imgesi arasındaki bu iki yönlü etkileşim açısından bakmak zorundayız. Mesele birinin diğerine *neden olması* değil, ikisinin birlikte hareket etme eğilimidir.

### BİLİMSEL SORUŞTURMADA CAN ALICI SINIR BOYLARI

Bilimin geçmiş paradigmalarına yönelik bazıları eski, bazıları yeni meydan okumalar; fizik, biyoloji, psikoloji ve parapsikoloji gibi son derece farklı araştırma sınırlarında boy göstermektedir. Aşağıda en önemlilerinden bazılarına kısaca değinilmektedir.

#### Modern Fizik ve Kozmoloji

Fizikteki modern devrim sessizce başladı: 21 Şubat 1870'te William Clifford adında 24 yaşında bir genç Cambridge Felsefe Topluluğu'na, bir madde parçacığının gerçekte uzayın geometrisindeki bir tür tepeden başka bir şey olmadığını ileri sürdü! 1873'te elektromanyetik alanın süreklilik arz eden doğasını betimleyen denklemlerini yayımlayan Maxwell, hâlâ klasik sürekliliğe inanmakla birlikte, gelecekte olacaklara dair çarpıcı bir sezgiyle daha sonra şöyle yazmıştı:

> Nesnelerin sürekliliklerinden ziyade tekilliklerini ve kararsızlıklarını incelemek . . . geleceğin fizik biliminin geçmiştekinin yalnızca büyütülmüş bir imgesi olduğunu varsaymaktan kaynaklanan o belirlenimcilik (determinizm) lehine önyargıyı ortadan kaldırma eğilimi gösterebilir.

Geleceğe dair bu parıltının tam anlamı 1900'de Planck enerjinin sürekli bir biçimde yayılmadığını gösterdiğinde patlak vermeye başladı; 1905'te Einstein ışığın "kuanta" adı verilen paketler halinde geldiğini kanıtladığında güçlendi ve Bohr evrendeki temel süreksizliği atom modeline ve nihayetinde ışığın hem dalga hem parçacık olabileceğini savunan

Tümleyicilik İlkesi'ne (Komplementarite) dâhil ettiğinde sürekli rüyadan nihai kopuşuna ulaştı. John Wheeler'ın (1971) veciz bir şekilde ifade ettiği gibi: "Bir kâhin sanki şöyle fısıldıyor: 'Seçimini yap: Ya paradoks ya hiçlik'."

Einstein ardından Genel Görelilik kuramıyla bir tür süreklilik vadetti; uzay ve zaman ikiliğine son verdi ve sadece madde ile enerjinin aynı denklemi paylaştığını değil, yerçekiminin de birleşik bir alan kuramına dâhil edilebileceğini gösterdi. Evren bir anda saf geometriye dönüştü. Margenau'nun (1963) betimlediği gibi, madde adeta maddesizleşti: "Sert ve somut atom çoğunlukla boş bir uzay haline geldi. Elektronlar ... uzaya musallat olan matematiksel tekillikler, noktacıklar olabilir."

Evren birdenbire yeniden kişisel bir mahiyet kazandı. Bronowski (1973) bunu kusursuz anlatır:

> Einstein fizik yasalarının evrensel olduğunu, yani her gözlemci tarafından aynı terimlerle formüle edildiğini, ancak bunun yalnızca gözlemcinin kendi evrenini yanında taşıması sayesinde mümkün olduğunu gösterdi. Sizin ölçtüğünüz zaman benim zamanımdan farklı olabilir; sizin ölçtüğünüz kütle benim kütlemden farklı olabilir; hız, momentum ve enerji farklı olabilir; ikimiz için de aynı kalan yalnızca aralarındaki ilişkilerdir. Her birimiz kendi kişisel evrenimize, kendi seyahat eden uzay ve zaman kutumuza bineriz ve hepsinin tek ortak noktası aynı yapı ya da tutarlılıktır; deneyimlerimizi biçimselleştirdiğimizde aynı yasaları verirler.

Ve böylece Jeans'in (1973) belirttiği gibi, "Evren devasa bir makineden ziyade devasa bir düşünceye benzemeye başlar" ya da Eddington'ın (1928) ifade ettiği üzere: "Dünyanın hammaddesi zihin hammaddesidir."

Bugün fiziğin ön saflarında gerçek dünya geri çekilmektedir. Eddington'ın vaktiyle belirttiği gibi:

> Fizik dünyasında tanıdık hayatın gölge tiyatrosu gösterisini izleriz. Gölge masanın üzerinde duran gölge dirseğim, gölge kâğıt üzerine akan gölge mürekkebi izler. . . . Fizik biliminin gölgeler dünyasıyla ilgilendiğinin açık yüreklilikle farkına varılması, son dönemin en önemli ilerlemelerinden biridir.

Gerçekten de her şeyin geri çekildiği anlaşılmıştır; zira Genel Görelilik evrenin bizzat genişlediğini öngörmüştü ve 1929'a gelindiğinde Hubble bunu kanıtladı. Sınırlı Kopernik vizyonundan çok uzak olan bizler, artık 100.000 ışık yılı çapında disk biçiminde bir spiral halinde dizilmiş, diskin merkezinden yaklaşık beşte üç oranında dışarıda yer alan ve saniyede yalnızca 35 kilometre hızla daha da dışarıya doğru hareket eden yaklaşık 100 milyar yıldızdan oluşan devasa bir galaksinin parçası olduğumuzu biliyoruz. Evrenin "kenarı" artık milyarlarca ışık yılı uzaktadır ve tuhaf harikalarla doludur: Kuasarlar, pulsarlar ve kara delikler. Ve daha da tuhafı; antimadde, zamanın geriye doğru akması, negatif kütle ve ışıktan hızlı hareket eden parçacıklar gibi mantıksal önermeler bu yeni dokunun parçalarıdır.


Bu, rüyalardan daha tuhaf bir mantıkla dolu bir dünyadır. Everett (1971), tıpkı görelilikte zamanın akışının gözlemcinin referans çerçevesine bağlı olması gibi, kuantum mekaniğinde de bir olayın görünür sonucunun gözlemciye bağlı olduğunu öne sürmüştür. Dolayısıyla olası bütün sonuçlar fiilen gerçekleşir; ancak gözlemci yalnızca kendi referans çerçevesinde cereyan edeni görebilir. Fizikçi DeWitt (1970) ardından şunu savunur:

> Her yıldızda, her galakside, evrenin her ücra köşesinde meydana gelen her kuantum geçişi, Dünya üzerindeki yerel dünyayı kendisinin sayısız kopyasına bölmektedir.

Birçok fizikçi, kendilerinin üç boyutlu sayısız fotokopisini barındıran bir evren fikrine şiddetle karşı çıkmıştır. Ancak bu fikir boş bir spekülasyon olmayıp, modern fizikte kuantum kuramını genel görelilikle bir şekilde birleştirme yönündeki yakıcı ihtiyaçtan doğmaktadır.\* Fizikçi ve Nobel ödüllü Eugene Wigner (1961), kuantum gerçekliğinin en derin düzeylerinde insan bilincine bir rol biçmiştir; acaba haklı mıdır? Bekleyip görmeliyiz ve belki de Jung'un şu uyarısını hatırlamalıyız:

> Uzay uçuşları sadece bir kaçıştır, kişinin kendisinden kaçışıdır; çünkü Mars'a ya da Ay'a gitmek, kendi varlığının derinliklerine nüfuz etmekten daha kolaydır.

Modern fizik ve kozmoloji; insanı, mekanik vizyonun kendisini hiçbir zaman hazırlayamadığı kadar zengin ve olağanüstü bir evrenin içine yerleştirmiştir. Gerçekten de LeShan'ın (1969) savunduğu gibi, modern fiziğin kozmik insanı Doğu felsefelerinin "evrendeki insan" imgesiyle güçlü benzerlikler taşır. Bu insan için de gerçeklik zahiridir, dinamiktir ve hem uyum hem tuhaflık barındırır. Ve şayet bilimin uzantısı teknoloji ise ve bugün elimizde on dokuzuncu yüzyılın sert ve somut maddesinin teknolojisi varsa; uzay-zamanda bükülmeye dönüşen maddenin teknolojisi acaba ne olabilir?†


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Ve kimi fizikçilere göre böyle bir birleşme, her ölçüm eyleminde beliren bilinç sorunu ciddiye alınıp kurama dâhil edilmedikçe gerçekleştirilemez."—Henry Margenau
> **[Editör Notu]:** "(Geçmişteki) Faustçu (tarihsel) zaman yorumu; uzayda hareket eden cisimleri enerjinin eylemsiz alıcıları olarak ele alan Newton mekaniğinin simgelediği güç istencine tabi kılınmıştı. Leibniz kültürünün (bugünkü) Riemann uzay-zamanı ise güçlü bir Çin tonuna sahiptir: Kuvvet alanları, eğrisel bir 'sonsuzluk' sergileyen evrenin uzantısını oluşturur."—Roland Fischer


Fizik bilimlerinin çeşitli alanları imge meselelerine temas etmekle birlikte, en güçlü etkilerden ikisi termodinamikten ve genel olarak bilgisayar bilimlerinden gelir.

Entropi kavramı on dokuzuncu yüzyılda termodinamik çalışmalarından doğdu. Termodinamiğin İkinci Yasası, yalıtılmış sistemlerin doğal olarak maksimum düzensizlik durumuna doğru yöneldiğini ve dolayısıyla evrenin kaçınılmaz olarak "enerjisini tüketip duracağını" söyler. O halde nihai kaderimiz kaosun istilasına uğramaktı ve bu bir doğa yasası olduğu için elden hiçbir şey gelmezdi. Dolayısıyla insan varlığı ve yaşam önemsizdir; zira fiziksel evren çürüyorsa, insanlığın doğru evrilebileceği daha büyük bir süreç olamaz.

Bu kavram canlı sistemlere uygulanamadığı fark edilmiş olmasına karşın hâlâ geçerliliğini korumaktadır; Huxley (1963) ve diğerleri yaşamın Termodinamiğin İkinci Yasası'nı ihlal ettiğini öne sürmüşlerdi. Artık canlı sistemlerin farklı koşullar altında var olduğunu biliyoruz. Entropi; çevrelerinden yalıtılmış ve dış güçlerce sarsılmayan kapalı, denge halindeki sistemler için tanımlanmıştı. Oysa canlı sistemler çevreleriyle madde alışverişinde bulunan açık ve dengeden uzak sistemlerdir. Dolayısıyla İkinci Yasa'nın mahkûmiyeti o kadar mutlak değildir ve karmaşık sistemlerin özellikleri belirginleştikçe, İkinci Yasa'nın işleyişinin daha da sınırlı olduğu görülecektir. Fiziğin artık mutlak kesinliğin mümkün olmadığı bugünkü durumu, bilginin bilimsel paradigmasına körü körüne bağlanmanın bizi gerçekliğin budanmış bir kavramını kabullenme noktasına getirebileceği konusunda bizi uyarmalıdır; ki bu durum bilimin hiçbir zaman hedefi olmamıştır.

Benzer biçimde, sibernetiğin "beyin sadece bir et makinesidir" şeklindeki daha önceki mekanik görüşü, hızla bilgisayarı insan sinir sisteminin bir uzantısı olarak gören daha kapsayıcı anlayışa yerini bırakmaktadır. McLuhan, tıpkı kültürel güçlerin bireyin yeteneklerini artırması gibi, bilgisayar sistemlerinin de insan zihnini "güçlendirmek/artırmak" için kullanılacağına inanır (Engelbart, 1973). Youngblood (1970) tarafından tarif edilen, bilgisayarın modern sanatlarda yeni ve yaratıcı olanaklar açmak üzere kullanılması bu sürecin bir örneğidir.

Chapanis (1970), insan-makine arayüzünü uyumlu kılmadaki güçlüklerin —eskiden insanın sınırlarına bağlanan bu zorlukların— aynı kolaylıkla makinenin sınırlı yeteneklerine de atfedilebileceğini vurgular. İnsanın hesaplama hızı yavaş, hataya ve yorgunluğa açık olsa da; makine sistemleri hatalarını düzeltmede daha büyük güçlük çeker, son derece sınırlı eylem yöntemlerine ve tercihlerine sahiptir ve şimdiye dek hipotez kurma yeteneğinden yoksundur. Giderek daha fazla çaba, insanın bilgisayara değil, bilgisayarın insana uyum sağlamasına yöneltilmektedir.


Minsky'nin (1968) "insanlar tarafından yapıldığında zekâ gerektirecek şeyleri makinelere yaptırma bilimi" olarak tanımladığı "yapay zekâ" yaratma girişimleri, şimdiye kadar bilgisayarlara satranç oynamanın, matematiksel teoremlerin kanıtlarını simüle etmenin ve basit İngilizceyi "anlamanın" öğretilmesiyle sonuçlanmıştır; ancak henüz insan kapasitesini aşacak bir tarzda değildir (Newell, 1969). Stanford ve MIT'deki mevcut çalışmalar daha gelişmiş robotlar geliştirmeye odaklanmıştır. Ancak daha önce değinilen Gödel teoremi (sayfa 72), makine sistemlerinin başka bir makineye başvurmadıkça asla kendilerinin bilincinde olamayacaklarını gösterir. İnsan bilinci bir birlik olarak kendi kendisinin farkındadır ve hiçbir zaman yapay olarak yaratılamayacak özelliklere sahip görünmektedir.

1923'te J. B. S. Haldane, o sırada fiziğin temel bilimsel ilgi odağı olmasına karşın, bu yüzyılın biyoloji yüzyılı olarak hatırlanacağını öngörmüştü. Bilimsel literatürdeki mevcut eğilimlere ilişkin araştırmalar (Garfield, 1972) Haldane'in öngörüsünü doğrulamaktadır.

*Tür Olarak İnsan.* Biyolojideki ilk önemli çalışmaların çoğu bir tür olarak insanla ilgiliydi. Eski kuramların birçoğu terk edilmiş veya değiştirilmiş olsa da; insanın kendi türünün diğer üyeleriyle, bir bütün olarak çevreyle ilişkisini ve evrimsel düzendeki yerini etkileyen çok sayıda önemli yeni kavram mevcuttur.

Örneğin nüfus biyolojisinde, insan nüfusunun büyümesini yöneten dinamiklere ilişkin kapsamlı çalışmalar; insanlığın, diğer pek çok türün büyüme özelliklerini yöneten S-biçimli sigmoid eğrisiyle kendisinin de bağlı olduğunu keşfetmenin eşiğinde bulunduğunu göstermiştir (Salk, 1973). Daha önce belirtildiği gibi (bkz. Şekil 6), türün hayatta kalmasının bireyin hayatta kalmasına bağlı olduğu eğrinin ilk bölümünü yöneten değerler (rekabet, en güçlünün hayatta kalması), türün hayatta kalmasının bütün türün davranışına bağlı olduğu eğrinin ikinci bölümünü yöneten değerlerden (işbirliği, en bilgenin hayatta kalması) farklı olmak zorundadır. Nüfus sorununu çevreleyen karmaşık sorular pek çok yazar tarafından tartışılmıştır (örneğin Ehrlich, 1970; Commoner, 1971). Bu çalışmaların temel itici gücü, insanın bütün türün hayatta kalmasını gözeten sistematik bir varlık imgesine doğru evrilme ihtiyacıdır.

Bu gelişmelerle yakından ilişkili olan alan ekolojik çalışmalardır. Ekoloji, doğanın fatihi olarak insan imgesini doğayla işbirliği içinde olma duygusuna doğru kökten dönüştürmüştür. Büyüme ahlakı sorgulanmış (Meadows, 1972); doğaya tahakküm kurma girişimlerimiz eleştirilmiş (Commoner, 1971); doğayı zenginleştirici rolümüz çeşitli biçimlerde vurgulanmıştır (Dubos, 1973; Salk, 1972; Fuller, 1969; Laszlo, 1972). Bu çalışmaların temel bulgusu, sistem odaklı yaşayabilir imgelere duyulan ihtiyaçtır. Dahası,


> - **Kurşun Kalem Kenar Notları (Sağ Kenar Boşluğu):**
> - Gödel teoremi ve bilincin yapay olarak yaratılması tartışmasının yer aldığı satırların yanında hafif dikey bir çizgi.
> - Nüfus biyolojisi paragrafının ("insanlığın... eşiğinde bulunduğunu..." ifadesinden "...bütün türün hayatta kalması" ifadesine kadar) yanında uzanan dikey bir kurşun kalem parantezi.
> - Ekolojik çalışmalara ilişkin son paragrafın ("Bu gelişmelerle yakından ilişkili olan..." ifadesinden "...çalışmaların temel bulgusu" ifadesine kadar) yanında onay işareti bulunan dikey bir kurşun kalem parantezi.


insanlığın varlığı ile diğer türlerin ve bir bütün olarak çevrenin varlığı arasındaki karşılıklı bağımlılığı vurgulamışlardır. Handler'ın (1970) ifade ettiği gibi:

> Kuşkusuz insanın hayatta kalması ve refahı için şu anda kimsenin farkında olmadığından çok daha fazla tür elzemdir. Hem yararlı hem de zararlı türler için, hayatta kalabilecekleri ve üreyebilecekleri fiziksel ve kimyasal koşulları, değişime ne dereceye kadar uyum sağlayabileceklerini, hayatta kalma ve üreme için en uygun koşulları bilmemiz gerekmektedir.

Flora ve faunanın bütün türlerinin istikrarını ve çeşitliliğini koruma ihtiyacı, gerek bu araştırmaların gerekse küresel sanayi yönetim hatalarının yol açtığı acil durumların bir sonucu olarak toplum bilincinde güçlü biçimde yer etmiştir.

Benzer şekilde evrim kuramı da artık bütün türler alanından moleküler/atomik düzeye kadar uzanacak bir noktaya evrilmiştir. Bütün türlerin evrilen bir bütün olarak birbirleriyle ilişkisi ilk kez 1859'da Darwin tarafından ortaya atıldı. Mendel'in geni keşfetmesi kalıtım mekanizmasının ayrıntılandırılmasını sağlarken, gende bilginin taşıyıcısı olarak DNA'nın keşfi (Watson, 1953) sürece ilişkin bilgimizi çok küçüğün alanına genişletti.

Atomik düzeydeki olayların ancak istatistiksel betimlemesinin mümkün olması nedeniyle, bu bulgular evrimde şans ve determinizmin rolü üzerine yeni bir tartışma başlattı. Sonuç olarak kimi bilim insanları genetik değişimin yalnızca rastgele mutasyon mekanizmasıyla gerçekleşebileceği kanaatine vardılar. "Biyosferdeki her yeniliğin, her yaratımın kaynağında *yalnızca rastlantı* vardır" (Monod, 1971). İnsan türünün salt rastlantının kurbanı olduğu yönündeki bu imge, insanı absürt bir role yerleştirir; oysa bilim insanlarının çoğu daha işlevsel bir şeyler görür. Waddington (1969), eylemsiz genin bir organizmaya dönüşme sürecine doğru ilerlerken, birçoğu hem moleküler hem de organizmik çevreden etkilenen bir dizi adımdan geçtiğini açıklar. Böylece organizmanın ortaya çıkışında, başlangıçtaki rastlantısallığa bir düzen dayatılır. Weiss (1969), "küçükteki kanıtlanabilir belirlenimsizliğe karşın bütünde belirlenimin" nasıl var olduğunu gösterir.

Demek ki en azından hem şans hem determinizm (belki de bilinç) işin içindedir ve evrimin geliştirdiği sistemler yaratıcı bir sürecin potaları haline gelir (Dobzhansky, 1971). Evrimin yönü, giderek daha büyük karmaşıklığa ve yetkinliğe sahip sistemlere doğru görülmektedir. Özellikle bizim türümüzde kültür aracı bir faktördür (von Foerster, 1971):

> Kültür, insanın etkili ve simgesel davranışının bir tezahürü olarak, aynı zamanda insanın genetik yapısının hem nedeni hem de sonucudur. Neden olarak, insanın kendi yarattığı ekolojisinde doğal seçilim mekanizmalarını belirler; sonuç olarak ise biyolojik yapısının hâkim olabileceği yaratıcı süreçler tarafından belirlenir.


> - **Sol Kenar Boşluğu Notu (Kurşun Kalem):** Monod/Waddington paragrafının ("salt rastlantının kurbanı olduğu yönündeki bu imge... bilim insanlarının çoğu daha işlevsel bir şeyler görür") yanında dikey bir çizgi / parantez çizgisi.
> - **Sol Alt Kenar Boşluğu Notu (Kurşun Kalem):** "kültür aracı bir faktördür (von Foerster, 1971):" ifadesinin yanında aşağıyı gösteren küçük bir ok.


Dubos (1967), insanın biyolojisinin artık temelde durağan olduğunu, buna karşılık insan psişesinin hızla evrildiğini belirtir;\* nitekim Huxley'nin (1947) hatırlattığı gibi:

> Evrim sürecinde değerler ortaya çıktığı için, bunların bilim insanı tarafından hesaba katılması gerekir. Değerlerin yalnızca evrim sürecinden neşet etmekle kalmayıp, onun en son aşamasında etkin bir rol oynadığını görürüz.

von Foerster (1971) ardından şunu ileri sürer: "Deneyim ve düşünce alışverişinde bulunan beyinlerin üstün hayatta kalma değeri bu organın evrimini destekleyecektir." Daha önce Teilhard de Chardin (1959), "Evrim bilince doğru bir yükseliştir" saptamasında bulunmuştu. İnsanın bu sürecin tam ön saflarında, tabiri caizse büyüyen filiz ucunda yer aldığı düşünülmektedir. Böylece şans ve determinizmin güçleri ve karşı-güçleri hassas bir dengede durur; türümüz "evrimin kozmik sürecinde ilerlemenin nadir öncülerinden . . . veya emanetçilerinden . . . biridir" (Huxley, 1963).

Bu hipotezlerden hangisinin en yararlı olacağını söylemek için henüz erken olsa da, evrim kuramının insanlığın kendi öz imgesinin kalbinde yer aldığı ve muhtemelen yer almaya devam edeceği açıktır.

### *Moleküler Biyoloji ve Genetik*
İnsanın biyolojik bir varlık olarak bilimlerinin serpilmesi, insanlık imgesinde birkaç büyük kaymaya yol açtı. Biyolojik sistemin tam bir betimlemesi için gereken bütün fiziksel ilkeler henüz elimizde olmasa bile (Elsasser, 1966), yaşamın temel biriminin hücre olduğu ve bilgisinin büyük ölçüde, hatta tamamen genlerini oluşturan DNA'da taşındığı artık açık görünmektedir. Canlı sistemin bu bütünüyle fiziksel betimlemesi, canlı varlığın fiziksel olmayan özel bir bileşene sahip olduğunu savunan "vitalist" felsefeleri tehdit etmiştir. Hayes'in (1971) belirttiği gibi:

> Yalnızca makromoleküler bir evrimin son derece karmaşık ve hatta belki de öngörülebilir bir nihai ürünü olduğumuza dair bu yeni anlayışımızın; toplumsal, ahlaki ve siyasi tutumlarımız üzerinde en az Darwin ve Freud'un getirdiği aydınlanma kadar derin bir etki yaratacağına kuşku yoktur.

Bu durum, Dubos'nun (1968) "biyolojik freudculuk" dediği yaklaşımı doğurur. Ancak belki de bir yanda kalıtımın yetişkin insan varlığının özelliklerini belirlediği,


> - **Sağ Üst Kenar Boşluğu Notu (Kurşun Kalem):** 2. satırın ("hızla evrildiğini belirtir;\* nitekim") yanında aşağıyı gösteren el çizimi bir ok.
> - **Dipnot Metni:**
> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Psişik olarak evrilen insanlık imgenizin hatalı olduğunu düşünüyorum."—Elise Boulding
> Dr. Boulding'in bu görüşü benimseme gerekçeleri buraya bir dipnot olarak sığdırılamayacak kadar uzun olduğundan ve bu raporun çeşitli diğer bölümlerini ilgilendirdiğinden, Ek A olarak eklenmiştir.
> ```


diğer yanda erken yaşamdaki çevresel deneyimlerin biçimlendirici bir etki yarattığı yönündeki iki anlayış —yani doğa ile yetiştirilme (nature vs. nurture) tartışması— arasında bir çatışma olmak zorunda değildir. Bu çatışma, görünüşe göre genlerin çevre tarafından modüle edilen potansiyeli sağladığı görüşünde çözüme kavuşur. Bununla birlikte, Doğu öğretilerinde karma kavramının ısrarla sürmesi, gelecekteki bilimsel metaforların başka etkileri de kapsayabileceğini ima eder.

Genetik "mühendislik", klonlama ve benzeri kavramlar; öjenik ve insan ırkının "ıslahı" yönündeki eski vizyonlara taze bir ivme kazandırdı. Genetik ile "zekâ" arasındaki ilişki şu sıralar tartışmalı olmakla birlikte özünde yeni bir fikir değildir. Fakat genetik mühendisliğiyle birlikte, insan doğasının *tamamı* bir anlamda görünüşe göre insanın tercihine tabi kılınacaktır. Bu kavram insan öz-imgesi üzerinde son derece derin bir etki yaratma potansiyeline sahiptir.

*Eksobiyoloji / Yaşamın Kökeni.* Yaşamın kökenine ve dünya-dışı biyolojinin (eksobiyoloji) ilkelerine yönelik çalışmalardan, fiziksel varlığımız terimleriyle ifade edilse dahi, kozmik kökenimize dair berrak imgeler doğmaktadır. Bu iki alanın kaynaşması, Bernal'in (1965) ilk kez ana hatlarını çizdiği kozmolojik bir biyolojinin ilk parıltısını getirir:

> Tam anlamıyla gerçek bir biyoloji; bu gezegende ve güneş sistemindeki diğer gezegenlerde, diğer galaksilerde, geçmiş ve gelecekteki tüm zamanlarda bulunabilecek bütün örgütlü nesnelerin doğasının ve faaliyetlerinin incelenmesi olacaktır.

Miller (1963) ve Fox (1970) tarafından temel kimyasal sistemlerin kendi kendini örgütleme özelliklerine dair yapılan araştırmalar, yaşamın aminoasit yapıtaşlarının ilksel karışımlarda kendiliğinden nasıl oluştuğunu ve doğal olarak daha karmaşık biçimleri nasıl doğurduğunu göstermiştir. Gezegenin oluşumu ile basit yaşam biçimlerinin ilk ortaya çıkışı arasında, meteorların Dünya'ya bu aynı aminoasitlerden 335 milyon ton taşıdığı bilgisi, Ostriker'ın (1973) şu sözüne kesin bir somutluk kazandırır: "Vücudunuzdaki atomlar birkaç yıldızdan geçmiştir—patlayan yıldızlardan gaz olarak defalarca fışkırtılmışlardır."

Yaşamın kökeninin daha iyi anlaşılması, yalnızca kendi galaksimizde var olduğu tahmin edilen yüz milyonlarca yaşanabilir gezegen arasında diğer yaşam türlerine yönelik arayışımızı güçlendirecektir (Dole, 1964). Gerçekten de dünya-dışı zekâ olasılığına yönelik aktif araştırmaların başlaması (Handler, 1970), yaşamın sürekliliğine dair yeni bir anlayış sunar. Sorunlar muazzam olmakla birlikte, mevcut eğilimler sürerse yakın gelecek, yaşamın kökeni hakkında "insan uygarlığının en derin ve en eski biyolojik ve felsefi sorularıyla birinci dereceden ilgili ... (ve bunlara verilen) kısmi yanıtların ... çeşitli dini, felsefi ve siyasi sistemleri doğurduğu" (Handler, 1970) kayda değer bir bilgi artışına tanıklık edecektir.


*Beyin Araştırmaları.* Beyin işlevlerine yönelik araştırmalar modern bilimin en hızla genişleyen sınır boylarından biridir. Neredeyse bütün ana disiplinlerin araçları kullanılmaktadır ve bilimlerin bütünleşmesine yönelik hayati ihtiyaç, bizzat kendi zihinsel işlevlerimizi inceleme çabalarımız aracılığıyla hayata geçebilir.

Biyolojinin diğer alanlarının aksine, beynin ilk dönem incelenmesi güçlü biçimde elektriksel bir yönelime sahipti; 1791'e gelindiğinde beynin elektriksel olarak uyarılabilir olduğu biliniyordu ve 1932'de bilinçli hayvanlarda elektriksel uyarımla iyi örgütlenmiş motor etkiler ve duygusal tepkiler yaratılmıştı (Galvani, 1791; Fritsch, 1870; Hess, 1932). Artık beynin bilinen en verimli sinyal algılama mekanizmasına sahip olduğunu biliyoruz (Trehub, 1971). Hess, Penfield ve Olds'un içsel sinyaller üretmek üzere elektrot yerleştirmeyi içeren çalışmaları, beynin büyük bölümlerinin haritalandırılmasını sağlamıştır. Psikolojik olguların denetimi ve belleğin uyarılması bu çalışmaların meyvesidir. Delgado'nun (1969) tarif ettiği gibi:

> Özgül serebral yapıların elektriksel uyarımıyla; otonom ve somatik işlevler, bireysel ve toplumsal davranışlar, duygusal ve zihinsel tepkiler hem hayvanlarda hem insanda uyandırılabilir, sürdürülebilir, değiştirilebilir ya da engellenebilir. Birçok beyin işlevinin fiziksel denetimi kanıtlanmış bir olgudur; fakat bu denetimin olanakları ve sınırları henüz bilinmemektedir.

Beyin işlevlerinin kimyasına dair bazı ayrıntılı bilgilerin yakın zamanda ortaya çıkışı da daha az önemli değildir. Sonuçlar, yetersiz beslenmenin gelişmekte olan beyinde ciddi hasara yol açabileceğini ve bu nedenle yoksulların çoğunun çifte dezavantaja maruz kaldığını göstermiştir. Beyindeki kimyasal süreçlerin (RNA ve protein sentezi) öğrenme ve belleğe dâhil olduğunu öne süren kuramlar, insanda bu işlevleri kimyasal yollarla geliştirme olasılığını gündeme getirmiştir—gerçi bu konu hâlâ tartışmalıdır ve kesin sonuçlara henüz ulaşılamamıştır. Yüksek derecede saflaştırılmış genetik fare soyları izole edilmiş ve bunların laboratuvar görevleri için belirgin biçimde farklı öğrenme yeteneklerine sahip olduğu gösterilmiştir; bu da en azından bazı genetik farklılıkların belleği ve öğrenmeyi etkileyebileceğini düşündürür. Halüsinasyondan sakinleşmeye ve transa kadar uzanan etkilere sahip birçok zihin-değiştirici madde keşfedilmiştir. Bu gelişmeler, Amerikan Psikoloji Derneği Başkanı Kenneth Clark'ın 1971'de şu öneride bulunmasına yol açtı:

> İnsanın ahlaki ve etik eğilimlerini istikrara kavuşturup hâkim kılabilecek, olumsuz ve ilkel eğilimlerini ise bastırıp hatta ortadan kaldırabilecek türden bilimsel, biyokimyasal bir müdahalenin eşiğinde olabiliriz.


> - Sağ alt kenar boşluğunda alıntı bloğunun yanında kurşun kalem işareti (bir parantez/çizgi).


Clark, kimyasal temelli "psikoteknolojilerin" geliştirilmesini teklif etti (nükleer savaş olasılığını düşürmek amacıyla öncelikle ulusal liderlerin eğilimlerini denetim altına almak için). Delgado ise tehlikeli insan davranışlarının beynin elektriksel uyarımı yoluyla değiştirilebildiği "psiko-uygar" bir toplum kurulması çağrısında bulundu. Dolayısıyla modern beyin araştırmalarının belirli alanları, şayet çözümsüz kalırsa uygarlığı *Cesur Yeni Dünya* ve *1984*'e doğru sürükleyebilecek derin ahlaki soruları gündeme getirmektedir. Beynin elektriksel uyarımıyla (ESB) mümkün kılınan beyin denetiminin, bireyi demir parmaklıklar yerine bilgisayara bağlı metal elektrotlar karmaşasından oluşan bir hapishaneye kapatmaktan özünde farklı olup olmadığı sorusu sorulmuştur. Delgado (1969) bu tür soruların henüz erken olduğuna inanmaktadır:

> Bu Orwellci olasılık bir roman için iyi bir kurgu sağlayabilir; ancak neyse ki ESB'nin kuramsal ve pratik sınırlarının ötesindedir. ESB aracılığıyla bir kişiliği diğeriyle ikame edemeyiz ya da bir insanı davranan bir robota dönüştüremeyiz. Duygusal tepkiselliği etkileyebileceğimiz ve belki bir hastayı daha saldırgan ya da daha şefkatli kılabileceğimiz doğrudur; ancak her vakada davranışsal dışavurumun ayrıntıları, ESB tarafından yaratılamayacak olan bireysel bir tarihle ilişkilidir.

Tamamen farklı bir araştırma çizgisi ise ayrık-beyin (split-brain) araştırmalarıdır.
Veriler; konuşan, dili kullanan, mantıksal problem çözmeyle meşgul olan ve bu sayfayı okuyan beyin parçasının sol taraf olduğunu göstermektedir. Deneyler, bu sol yarıküreyi kullanamayan ayrık-beyin hastalarının sözel çıktı veremediklerini ve algılarını ifade edemediklerini ortaya koymuştur. Beynin diğer tarafı ise farklı işler; öncelikle uzaydaki yönelimimizden, beden imgesinden, yüzlerin tanınmasından sorumludur; bilgiyi daha dağınık biçimde işler ve bilgiyi daha kolay bütünleştirebilir. Sol taraf analitik ve indirgemeci ise, sağ taraf daha bütünsel (holistik) ve bütünleştiricidir. Bogen (1973), sol yarıküreye "önermesel" (propositional) zihin, sağ yarıküreye ise "yanaşık/bağdaşık" (appositional) zihin adını verir. Sağ yarıkürenin, yani "bağdaşık" zihnin incelenmesinin, gerek evrimsel mirasımızla gerekse evreni bütünsel terimlerle sürdürdüğümüz deneyimimizle baş etmeye daha uygun yeni iletişim biçimlerinin (ki dil olmayabilir) keşfine yol açabileceğini öne sürer.

Sperry (1967), beynin bu işlevsel asimetrisinin görünüşe göre yüksek memelilere özgü olduğunu ve en çok insanda belirginleştiğini kaydeder. Bogen (1973), şayet sağ yarıküre belirli yüksek işlevler için baskınsa, başkalarının da olabileceğini ve belki de her yüksek işlevin yarıküreler arasında eşit olmayan biçimde dağıldığını varsayabileceğimizi belirtir.\*


Normal insanlarda iki yarıküre birbirine bağlıdır ve bir yarıküreden diğerine bilgi aktarılır. Bilim insanları insanın bu iki zihni arasındaki karmaşık karşılıklı ilişkiyi henüz yeni keşfetmeye başlamaktadır. Belki de Einstein'ın yaratıcı düşünce için kullandığı "kombinatuvar oyun" terimi, gelecekteki araştırma bulguları için kehanet niteliği taşıyacaktır. Ayrık-beyin araştırmaları, Polanyi'nin (1964) "örtük bilgi" (tacit knowledge) dediği kavramın daha iyi anlaşılmasına doğru ilerlemektedir: Örtük güçlerimiz belirli bir kültüre bağlılığımızı belirler ve onun çerçevesi içindeki entelektüel, sanatsal, sivil ve dini yayılımımızı ayakta tutar. Bu örtük güçler, eklemli bir çerçevenin oluşturulması ve özümsenmesi yoluyla çok sayıda yeni entelektüel tutkuyu tutuşturur.

Platt (1970) bize şunu hatırlatır: "Algı, deneyimlediğimiz ilk şey ve anladığımız son şeydir. Bilginin başlangıcı ve bir anlamda sonudur." Nihayetinde algı kişisel bir olgudur ve onu sınırsızca "nesnelleştirmek" mümkün olmayabilir. Fiziksel evreni araştıran fizikçiler, maddenin belirli bir incelik noktasının ötesinde nesnel bilgi ilkesi üzerinde bir görelilik ve belirsizlik sınırlılığı bulunduğunu gördüler. Bugün beyin araştırmaları, Delgado'nun (1969) "psikolojik görelilik" dediği durumun dayattığı benzer bir sınıra yaklaşıyor olabilir. Beyinde çeşitli faaliyetleri yöneten merkezlere dair Newtoncu kavram, araştırmada belirli bir karmaşıklık düzeyinin ötesinde geçerliliğini yitirir. Bu noktanın ötesinde, özellikle yüksek zihinsel işlevler söz konusu olduğunda, tablo bulanıklaşma eğilimi gösterir.


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Çağların kaymasının tarihsel 'sonuçları' vardır: Dijital (sol, rasyonel) yarıküreden analog (sağ, simgesel) yarıküreye doğru salınım! Son 2.000 yılda sarkaç iki kez analogdan dijitale ve geriye salındı ve şimdi üçüncü kez analoga doğru salınıyor. Belki de yolun yarısını henüz geçtik. Yüzyılın ilk birkaç on yılına damgasını vuran o büyük yaratıcı faaliyet patlaması, dijital ve analog zamanın ruhunun (zeitgeist) yarıkürelerarası bütünleşmesinden kaynaklanmış olarak görülebilir. Görünüşe göre sanatsal ve bilimsel yaratıcılık, bir dijital çağ ile onu izleyen analog çağ arasındaki tam orta noktada zirveye ulaşmaktadır."—Roland Fischer
> ```


Son on yılda biyogeribildirim (biofeedback) tekniklerinin gelişmesi (ileride açıklanacaktır), bu alana bir başka önemli araştırma aracı kazandırdı. Batı'da, bedensel işlevlerimizin istemli denetime tabi kılınabilecek cephelerinin, sempatik ve otonom sinir sistemleri arasındaki ayrımla kesin olarak sınırlandığı düşünülürdü. Bu kabul, herhangi bir bedensel işlevin iradeyle bilinçli olarak değiştirilebileceğini savunan Doğu anlayışıyla taban tabana zıttı. Miller (1971) ve Kamiya (1969), Doğu'daki anlayışın büyük ölçüde doğru olduğunu; kendisine geribildirim sağlanan bireyin hem kendi beyninin hem de bedeninin geri kalanının faaliyetlerinin bilincine varma ve bunları sınırlı bir şekilde değiştirme yeteneğine sahip olduğunu gösterdiler. Bu gelişme, ESB araştırmalarının sunduğu "robotbiçimci" imgelerden ve Clark'ın önerdiği zihnin kimyasal tahakkümünden uzaklaşan önemli bir kaymayı temsil eder.

Ayrık-beyin araştırmaları yekpare zihin kavramını doğrudan sorgulamıştır ve artık beynin olası toplam durum sayısının ancak astronomik boyutlarda bir sayıyla verilebileceğini biliyoruz—Anokhin'e (1971) göre, 1'in yanına Dünya ile Ay arasındaki mesafenin 24 katı kadar uzaya uzanan sıfırlar dizisi! Kimilerinin gözünde beynin devasa bir holograma benzemeye başlamasına şaşmamak gerekir (Pribram, 1971). Fizikçi Weisskopf'un (1972) belirttiği gibi:

> Canlı organizmaların karmaşıklığına, maddenin yapısına ya da evrenin engin genişliklerine ne kadar derinlemesine nüfuz edersek, Doğa Felsefesi'nin temel problemlerine o kadar yaklaşırız. Büyüyen bir organizma karmaşık yapısını nasıl geliştirir? Maddenin oluştuğu parçacıkların ve alt parçacıkların önemi nedir? Evrenin yapısı ve tarihi nedir?

*Biyolojik Ritimler ve Biyoelektrik Alanlar.* Modern biyoloji, büyük ölçüde kimyasal bir paradigma etrafında merkezlenen bir insan anlayışı geliştirdi. Ancak son yıllarda, biyolojik işleyişin tamamlayıcı elektriksel boyutuna daha fazla dikkat gösterildi (Presman, 1970) ve bunun sonucunda daha önce önemsiz sayılan faktörlerin belirleyici olduğu kabul edildi. Örneğin, belirli düşük düzeyli radyasyonların reaksiyon süresi, ruh hali ve biyolojik süreçlerin hızları gibi insani işleyişin önemli parametrelerini olumsuz etkilediği görüldü (Adey, 1972; Colquhoun, 1971; Krueger, 1973; Fischer, 1966). Becker (1963), akıl hastanelerine yatış sıklığı ile jeomanyetik dalgalanmalar arasında korelasyon kurmuştur.

Bu çalışmaların ortak gövdesi şunları gösterir: (1) İnsanın elektriksel çevresi en az kimyasal çevresi kadar önemlidir, (2) Bu çevreye dikkat gösterilmemesi, sorun elektriksel olarak dengesiz bir çevre olabilecekken sonuçta "akıl hastası" muamelesi görebilecek olan nüfusun kayda değer (henüz tam belirlenmemiş olsa da) bir kesimini olumsuz etkilemektedir. Bütün bu "elektromanyetik kirlilik" meselesini araştırmak üzere ancak son zamanlarda harekete geçilmiştir ve yapılması gereken muazzam miktarda iş olduğu açıktır (Healer, 1970).

Çeşitli alanların ve elektrik akımlarının biyolojik organizmalar üzerindeki etkilerine yönelik araştırmalar; iyileşme hızlarının artmasına (Becker, 1971), ağrının daha etkili biçimde kontrol altına alınmasına ve elektriksel çevre ile çeşitli hastalıkların görülme sıklığı arasında korelasyonlar kurulmasına yol açmıştır


> - **Sol Kenar Boşluğu:** 11. satırın ("devasa bir holograma...") yanında kurşun kalemle bir `[` parantezi işaretlenmiştir.


(Barnothy, 1971). Bu alan olgularının çoğu ritmik bir doğaya sahiptir; örneğin hava durumu örüntülerini etkiler ve onlardan etkilenir; biyolojik ritimlerin ve bunların insan için taşıdığı önemin incelenmesine yönelik taze bir ilgi dalgası mevcuttur (Luce, 1971). Sonuç olarak, insani işleyişin birçok boyutunun yüksek derecede ritmik doğası berraklaşmaktadır ve bu iki araştırma alanının birleşimi; organizmanın dolaysız kimyasal çevresinin her şeyden üstün sayıldığı geleneksel görüşten ziyade, kozmik çevrenin insan işleri için taşıdığı öneme vurgu yapan eski astrologların görüşüne daha çok benzeyen bir tablo sunmaya başlamaktadır.

Daha büyük ölçekte, savaş ve çatışma gibi toplumsal olguların birçok evresinin güçlü ritmik örüntüleri, bunlar için daha önce makul sayılanın çok daha ötesinde geniş bir ölçekte nedensel faktörleri anlama arzusunu doğurur. Bu durum kimilerine Aristoteles'in evrenin kendisini bir tür organizma olarak gören anlayışını —yani "doğanın kozmobiyolojik kavranışını"— hatırlatır. Bu gelişmelerin saçaklarında, "enerji akışı" ve insan organizmasına daha alan-odaklı bir yaklaşım gibi kavramlara dayanan kadim Doğu akupunktur tekniğine yönelik yeni araştırmalar yer alır. "Alan yaklaşımına" doğru yeniden yönelişin, biyolojik insan görüşünü bireyin özünde kozmik evrim sürecinin bir parçası olduğunu savunan Doğu görüşüyle daha yakından örtüştürmeye hizmet etmesi mümkündür.

### Bilinç Araştırmaları

Bilim nesnelerin kendimizle olan ilişkisiyle değil, birbirleriyle olan ilişkisiyle ilgilenmiştir (Lonergan, 1957). Oysa bilim gerçeklik ile gözlemci arasına araçlardan oluşan bir arayüz yerleştirdiğinde bile ilişkileri algılayan şey bizim bilincimizdir. Gözlemcinin bu can alıcı dayanak noktası çoğu zaman gözden kaçırılmıştır. Chaitanya (1972) şunu kaydeder:

> Deneyimi eksiksiz betimlemek için, dışarı bakan bilincin yanı sıra dışarı baktığında görülen evrenden de bahsetmek gerektiği çok çabuk unutuldu.

Batı biliminde, bilimsel gözleme dâhil olan bilincin yalnızca nesnel bilgi üreten türden olması gerektiği genel olarak varsayılmıştır. Ancak son yıllarda bilincin kendisine, fiziksel durumlar ile bilinç arasındaki ilişkilere ve değişmiş farkındalık durumlarının


> - **Sağ Kenar Boşluğu:** Son paragrafın ("Batı biliminde, bilimsel gözleme dâhil olan bilincin...") yanında kurşun kalemle bir `)` parantezi işaretlenmiştir.


algıyı, düşünceyi, duyguları ve davranışı nasıl etkileyebileceğine yönelik bilimsel ilgi artmıştır. Psikoloji, nöroloji ve diğer birçok disiplinden araştırmacılar uyku ve rüyayı, meditasyonu, beyin dalgası denetimini, yogayı, hipnozu ve diğer bilinç hallerini incelemektedir. Bu çalışmalar sadece insanın öğrenilebilir ve nadiren kullanılan potansiyellere sahip olduğunu göstermekle kalmayıp, bu hallerin unsurlarının daha önce düşünüldüğünden daha yaygın olduğunu ve algı üzerindeki etkilerinin bu yolla görülen dünyanın "normal" bilinci niteleyen dünyadan birçok açıdan farklı olmasına yol açtığını ortaya koymaktadır. Görünür ışık bandı toplam elektromanyetik spektrumun nasıl ufacık bir parçasıysa, "normal" insan bilincinin de toplam insan farkındalığının küçük bir parçası olduğu anlaşılmaktadır.

Birçok değişmiş bilinç halinin ve başka konuların bilimsel soruşturma sahasına çekilebileceği belirginleşmektedir. Bu öznel durumların veya olguların birçoğu başlangıçta dinsel veya mistik nitelikte sınıflandırılmış, dolayısıyla nesnel, fiziksel ya da genel gözleme elverişli olmadıkları gerekçesiyle bilimsel araştırmanın dışında tutulmuştu. Bu tutumlar değişmektedir; ilki, öznel-nesnel ikiliklerinin yıkılması bilincin önemini gözler önüne sermektedir; ikincisi, teknolojik gelişmeler öznel durumların fizyolojik karşılıklarını keşfetmeyi mümkün kılmıştır—örneğin rüyalar artık hızlı göz hareketleri (REM) ve EEG kayıtları aracılığıyla tespit edilip izlenebilmektedir. Bu tür ilerlemelerin bir sonucu olarak, mistisizmin bu eski konuları bilimsel doğrulama ve keşif alanına intikal etmektedir.

*Hipnoz.* Hipnozun doğası ve özelliklerine yönelik kapsamlı bilimsel araştırmalar son on yılda süratle arttı. Hipnoz durumu henüz bütünüyle anlaşılabilmiş değildir; ancak genellikle bir başka kişi tarafından telkin edilen, dikkat üzerinde denetim kurmayı ve aynı zamanda zihnin genellikle farkındalık dışındaki bellek, bilinçdışı süreçler ve bedenin fiziksel kontrolü gibi kısımlarıyla iletişimi içeren bir zihin hali olarak tanımlanabilir. Hipnotize edilen kişinin alışıldık gerçeklik yapısı geri çekilir ve farkındalığın tek bir cephesine yoğun biçimde odaklanması mümkün hale gelir.

Mevcut araştırmalar hipnotik durumdaki telkin yoluyla pek çok sonucun elde edilebileceğini göstermektedir: Ağrının kontrolü, gelişmiş bellek ve zihinsel yetenekler, motivasyon ve duygulardaki değişimler, alışkanlıkların değişmesi, yaratıcılığın artması ve kan akışı ile birçok hastalığın tedavisi dâhil olmak üzere fiziksel süreçler üzerinde denetim (Weitzenhoffer, 1953; Hilgard, 1965; Krippner, 1969).

Bir hipnotizörün hipnotik telkiniyle uyandırılabilecek olguların çoğunun, oto-hipnoz ve kendi kendine telkin yoluyla bireyin bizzat kendisi tarafından da gerçekleştirilebileceği anlaşılmaktadır (Sparks, 1962).


Bu teknik bireysel olarak ve gruplar halinde öğrenilebilecek bir yöntemdir. Bunun bir örneği, Schultz ve Luthe tarafından geliştirilen ve gevşeme, el ve ayaklara kan akışını artırma, zihinsel dinginlik yaratma gibi tedavi amaçlı tıbbi uygulamalarda kendi kendine telkin egzersizlerini kullanan "otojenik eğitim" tekniğidir (Luthe, 1969).

Araştırmacılar bu etkilerin çoğunun ortaya çıkması için derin hipnoz hallerinin şart olmadığını görmektedir; dolayısıyla oto-hipnoz ve kendi kendine telkin toplumumuzdaki çok sayıda insan tarafından kullanılabilir. Hipnozun potansiyel kullanım alanları son derece geniş ve etkileyicidir; insan hipnozun neden daha yaygın ve daha sık kullanılmadığını merak edebilir.

Kısmi yanıtlardan biri; tıpta veya kültürümüzde, hipnozun tutarlı ve sorumlu bir şekilde anlaşılabileceği ve kullanılabileceği bir paradigmaya sahip olmayışımızdır. Tıbbımız maddi süreçlerin maddi araçlarla manipülasyonuna dayanır: İlaçlar, cerrahi müdahale, tanı testleri. Tedavide fiziksel araçlara yönelik tercih öylesine baskındır ki psikofiziksel süreçler sınır alanlar olarak kalır: Psikosomatik rahatsızlıklar, nevrozlar ve zihinsel durumlar psikolojik yöntemler yerine sıklıkla ilaçlar, plasebolar veya psikocerrahiyle tedavi edilir. Hipnozun normal ve yararlı sayıldığı, özerkliğe ve öz-denetime ulaştırdığı destekleyici bir psikolojik ve deneyimsel bağlamda, hipnozun potansiyelinin kabul görmesi, araştırılması ve kullanılması çok daha mümkün olacaktır.

*Biyogeribildirim (Biofeedback).* Hipnoz yoluyla elde edilen sonuçların birçoğu —çok çeşitli içsel durumların istemli kontrolü— biyogeribildirim eğitimi (BFT) yoluyla da elde edilebilir. Bu, bir kişiye belirli bir fiziksel süreç cereyan ederken o sürece ilişkin anlık ve kesin geribildirim verme tekniğidir. En yaygın bilinen BFT beyin dalgalarının denetimine uygulanmıştır. Kamiya (1969) tarafından geliştirilen bir yöntemde, bir elektroensefalograf kişinin beyin dalgalarını izlemek için kullanılır ve beyinde alfa frekansları (saniyede 8–14 döngü) belirdiğinde bir ses tonu verecek şekilde düzenlenir. Denekten ses tonu çaldığında nasıl düşündüğüne dikkat etmesi ve tonun çalmasını sürdürmeye çalışması istenir. Bu geribildirimle birçok kişi, genellikle birkaç saat içinde beynindeki alfa dalgalarının oranını artırmayı öğrenir.

Daha önce belirttiğimiz gibi, bu tür bir kontrolün Batı'da daima imkânsız olduğu düşünülmüştü. Kamiya (1969) ve Miller'ın (1971) öncü çalışmaları bu inancı yıktı: Şimdiye dek öğrenilmiş istemli kontrole elverişli olduğu kanıtlanan fiziksel süreçler arasında beyin dalgaları (alfa ve teta frekansları), kalp atış hızı, kan basıncı, vücut ve cilt sıcaklığı, kas gevşemesi ve hatta omurilikteki tekil hücrelerin elektriksel aktivitesi yer almaktadır (Barber, 1971).


> CIM - H
> ```


Bu gelişmenin bireyin kendi beyninin faaliyeti üzerinde mümkün olan tüm kontrolleri öğrenme yeteneği açısından doğuracağı sonuçlara daha önce değinilmişti. Bu araştırmadan gelen bazı ön raporlar, böylesi bir kontrolün farklı bir bilinçli irade türüyle, bir "edilgen irade" (passive volition) ile kurulduğunu göstermektedir. Bu durum söz konusu hallerde edinilen bilginin işlenme veya kullanılma biçimlerini değiştirebilir.\* Bu yeni teknolojinin daha az takdir edilen bir yönü, bireyin çevresindeki değişimlerin etkilerine karşı daha hassas hale gelmesini sağlayabilmesidir; normalde fark edilmeyen ve uzak konumlardan kaynaklanan bu değişimler, örneğin manyetik ve elektromanyetik çevredeki değişimlerin tepki süresi ve hipertansiyon oluşumu üzerindeki etkileridir (Presman, 1970). Birçok hastalığın psikosomatik temeli de daha şefkatli bir şekilde araştırılabilir; bu da hastanın hastalığı çevreleyen bütün tablonun farkına varmasını sağlar. Bunun bireyde genel zihinsel istikrar ve öz-sorumluluk duygusu açısından kayda değer sonuçları olabilir.

*Rüya Görme.* Bu, insanların deneyimlediği en yaygın değişmiş bilinç halidir. Rüyalar ilk çağlardan bu yana bir ilgi odağı olmuş, her türden geleceği bilme (prekognisyon) ve yaratıcı deneyimle sıklıkla ilişkilendirilmiştir. Freud rüyaların, başta dilek doyurma olmak üzere duyguları, arzuları ve hisleri ifade etmek için bilinçaltı tarafından yaratılan imgeler olduğu sonucuna varmıştı (bkz. Freud, 1950). Başkaları rüyaların problemlere deneme çözümleri sunduğunu, imgeleri ve hedefleri gösterdiğini, uyanık yaşamdaki temaları ve örüntüleri dramatize ettiğini görmüştür. Jung, bunların mitlerde de ifade edilen temel arketipik imgelerle teması temsil ettiğini öne sürmüştür.

Yaklaşık yirmi yıl önce araştırmacılar uyuyan bir insan rüya gördüğünde gözlerinin kapalı kapakların altında hareket ettiğini keşfettiler (Aserinsky ve Kleitman, 1955). Bu keşif, ne kadar basit görünse de, ertesi sabah kişinin bölük pörçük hatırlamasına bel bağlamak yerine, hızlı göz hareketi (REM) uykusu sırasında kişiyi uyandırarak rüyalarını gece boyunca anında hatırlamasını mümkün kıldı. Bu korelasyon kurulduktan sonra EEG örüntüleri üzerine yapılan bir çalışma, rüya görmenin gece boyunca döngüler halinde ilerlediğini ve sabaha doğru rüya süresinin uzadığını ortaya koydu. Rüyaların herkese uğradığı, ancak bazı kişilerde sabahları bilinçli belleğe erişilemediği sonucu açıktır.


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Bkz. Elise Boulding'in Ek A'da edilgen iradeyi kullanan oto-hipnoz ve "zihin oyunları"na ilişkin değerlendirmeleri.


Rüyalara ve rüya bilincine duyulan ilgi çeşitli alanları keser. Psikoterapistler rüyaların bireyin kişiliği, yaşam sorunları ve büyüme ihtiyaçları açısından anlamlarını ve kullanımlarını araştırmaktadır (Freud, 1950; Perls, 1969; Martin, 1955; Faraday, 1972). Nöroloji ve psikofizyoloji araştırmacıları rüya üretim mekanizmalarını ve rüyaların bireyin ruh sağlığı açısından işlevini incelemektedir. Rüyaları kontrol etme veya yönlendirme olasılığı bilinç araştırmacıları tarafından incelenmekte (Tart, 1969, 1970; Witkin, 1969; Castaneda, 1972), diğerleri ise rüyaların ESP ile ilişkisini araştırmaktadır (Dunne, 1939; Ullman ve Krippner, 1970). Bu araştırmadan elde edilen bulgular, insanların psikolojik, duygusal ve fiziksel sağlıklarına katkıda bulunan kapsamlı ve önemli bir rüya yaşamına sahip olduklarını ve rüyalarının kendilerine birçok yoldan fayda sağlamak üzere kullanılabileceğini göstermektedir:

* Rüya görmek ruh sağlığı için elzemdir ve rüyadan mahrum bırakılmak zararlı psikolojik etkilere yol açar.
* Rüyaların eylemleri, kurguları ve temaları bir dereceye kadar kontrol edilebilir.
* Kişisel veya pratik problemlere çözümler rüyalarda üretilebilir.
* Edebi ve sanatsal yaratımlar rüyalar aracılığıyla geliştirilebilir.
* Duygusal çatışmalar ve ihtiyaçlar rüyalar yoluyla aktarılabilir.
* Kişiliğin farklı parçaları rüyalar aracılığıyla iletişim kurabilir.
* Bütünleştirici ve olumlu kişilik imgeleri rüyalarda belirebilir.
* Telepatik ve geleceği önceden bildiren bilgiler rüyalarda alınıp ifade edilebilir.
* Bazı rüyalarda "uyanıklık bilinci" korunabilir.
* Rüyalarda telepatik, öngörüsel ve diğer belirgin ESP mesajları ortaya çıkabilir. (Bkz. Parapsikolojiyle ilgili sonraki kısım.)

*Meditasyon.* Batı'da meditasyon uygulamalarına duyulan ilgi son on yılda belirgin biçimde artmış olsa da, tekniklerin bazıları binlerce yıllıktır; mistisizmin klasik geleneklerinden, dini uygulamalardan ve kendini anlama yöntemlerinden devralınmıştır. İki genel meditasyon türü vardır. Birinde birey dikkatini bir nesneye, bir düşünceye, bir sese ya da başka bir içsel veya dışsal duyuma toplar ve amaç o nesneyle birleşmektir. İkinci teknikte ise meditasyon yapan kişi zihnini düşüncelerden, fikirlerden, hislerden, duyumlardan veya "programlardan" arındırarak boşaltır. Hangi teknik kullanılırsa kullanılsın, herhangi bir etki doğurabilmesi için öğrenilmesi ve düzenli uygulanması gerekir.

Yapılan sınırlı miktardaki bilimsel araştırma; meditasyonun metabolizma hızının, solunumun, kan akışının ve oksijen tüketiminin düşmesiyle, beyindeki alfa dalgalarının artışıyla ve derinleşen bir gevşemeyle sonuçlandığını göstermektedir (Wallace, 1970). Psikolojik etkiler ise geniş bir bildirilen olgular yelpazesini kapsar: Deneyimlerin hatırlanması, dikkat dağıtıcı unsurları dışarıda bırakabilme yeteneği, renklerde veya nesnelerin biçimlerinde

değişiklikler ve rahatlama ya da huzur duyguları (Deikman, 1963; Tart, 1969).

Ayrıca farklı meditasyon yöntemlerinin, uygulamanın hedefleriyle tutarlı farklı sonuçlar ürettiğine dair bazı kanıtlar mevcuttur. Örneğin EEG çalışmaları, Zen meditasyonunda dış dünyaya yönelik sürekli bir farkındalığın korunduğunu gösterirken (Kasamatsu ve Hirai, 1966), Yoga meditasyonunda dış uyaranların görmezden gelindiğini ortaya koymaktadır (Anand, Chhina ve Singh, 1961). Bunların her biri niyete uygundur—Zen'de dış dünyanın farkında kalmak, Yoga'da ise ondan geri çekilmek.

Psikolojik olarak bazı meditasyon uygulayıcıları meditasyonun ardından dünyayı taze, yeni ve sıklıkla daha parlak renklerle görerek aşkın bir biçimde deneyimlerler. Bu tür bir başkalaşım (Deikman, 1963'te aktarılmıştır), dini mistiklerin deneyim raporlarına benzer ve meditasyonun bireye normal gündelik bilinçten daha derin olan farkındalık parçalarına dair içgörüler kazandırabileceğini gösterir.

*Psikedelik Maddeler.* Son 15 yılda, özellikle liserjik asit (LSD), meskalin, psilosibin ve diğerleri gibi maddeler aracılığıyla normal gündelik bilincin niteliğini ve özelliklerini değiştiren kimyasal maddelere yönelik ilgi arttı. Psikedelikler, halüsinojenler veya psikoaktif kimyasallar olarak adlandırılan bu maddeler bilinç alanını genişletir ya da daraltır; algıları ve duyumları güçlendirebilir, anılara ve geçmiş deneyimlere erişim sağlayabilir, zihinsel faaliyeti kolaylaştırabilir ve dini veya kozmik nitelikte aşkın deneyimler olarak aktarılanlar da dâhil olmak üzere bilinç düzeyinde değişiklikler yaratabilir (Masters ve Houston, 1966).

Amerika Birleşik Devletleri'nde kontrolsüz ve yasadışı uyuşturucu kullanımı bilimsel araştırmaları baltalamış olsa da, psikoaktif maddeler uygun koşullar altında kullanıldığında pek çok potansiyel kullanıma sahip görünmektedir\* (Masters ve Houston, 1966; Aaronson ve Osmond, 1970; Tart, 1969 içinde Krippner).

* Psikedelik kimyasalların kullanıldığı psikoterapi dikkate değer başarılar elde etmiştir.
* Bazı araştırmalar en azından sanatçılarda ve yaratıcı çalışanlarda yaratıcılığın artırılabileceğini göstermiştir.
* Ölümcül hastalıklardan mustarip hastalarla psikedelik maddeler kullanılarak yapılan terapi seansları, ağrının ve ölüm korkusunun azalmasıyla sonuçlanmıştır.


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Psikoaktif maddelerin pek çok potansiyel kullanımı —ve kötüye kullanımı— vardır. (Bkz. Wayne O. Evans ve Nathan S. Kline, *Psychotropic Drugs in the Year 2000*. Charles C. Thomas, 1971.) Yol açtıkları pek çok sorun konusunda uyarıda bulunmaksızın ilaçların potansiyeli hakkında coşkuya kapılmak sorumsuzluktur."—Michael Marien.


* Bazı kişilerde aşkın, dinsel veya "kozmik" deneyimler vuku bulur.
* Beden durumlarına ve fizyolojik süreçlere dair aşırı farkındalık bildirilmiştir.
* Bazı kanıtlar parapsikolojik yeteneklerin güçlenebileceğini göstermektedir.

Hipnoz, meditasyon ve diğer değişmiş farkındalık durumlarından kaynaklanan potansiyellerde olduğu gibi bu olanaklar da bireyin kişiliği ve beklentileri aracılığıyla belirlediği koşullara, tedavinin ortamına ve bağlamına ve söz konusu ilacın kullanımındaki yetkinliğe tabidir. Bu tekniklerin potansiyeli, büyük ölçüde uygunsuz koşullarda kullanımlarıyla bazen ilişkilendirilen problemler ile elverişsiz toplumsal tutumun birleşimi yüzünden tam anlamıyla araştırılabilmiş değildir.

*Bilinçdışı Süreçler ve Eşikaltı Uyarım.* Düşüncelerimizin ve zihinsel süreçlerimizin bir kısmının farkındalığımızın dışında cereyan ettiği kuramı bugün kabul görmektedir. Başlangıçta eşikaltı benlik (Myers, 1903) veya bilinçdışı (Freud, 1950) olarak adlandırılan bilinçdışı süreçler önerisi, önceleri bireyin bütünüyle bilinçli ve rasyonel olarak düşüncelerinin ve davranışlarının hâkimi sayıldığı rasyonel insan imgesiyle çelişiyor gibi görünmüştü. Bugün ise pek çok zihinsel sürecin farkındalık dışında gerçekleştiği ve bunların eylemlerimizi, düşüncelerimizi ve duygularımızı etkilediği genel olarak anlaşılmıştır.

Duyuların normal algı veya farkındalık eşiklerinin altındaki bilgileri alabileceği fikri de bu yüzyıl boyunca pek çok kez tartışma konusu olmuştur. Eşikaltı reklamcılığı yasaklayan yasalar, varlığı bizzat psikologlar tarafından sorgulanırken bile yürürlüğe konmuştu. Dixon (1972) yakın zamanda bütün meseleyi eleştirel bir gözle yeniden incelemiş ve sekiz farklı deneysel ölçüte göre ölçüldüğünde olgunun gerçek olduğunu ve algı ile davranışın en az sekiz farklı boyutunu etkilediğini tespit etmiştir.

*Üstbilinç (Süperbilinç).* Freud'un bilinçdışı zihin kavramı, olumsuz ve duygu yüklü çatışmalardan oluşan bir havuza vurgu yapmıştı ve bu anlayış bilinçdışını nitelemeye başladı. Günümüzde zihnin bir üstbilinç boyutuna dair kavramın filizlendiğine yönelik işaretler mevcuttur. Üstbilinç; zihnin yaratıcı, sezgisel, ilham verici, olumlu ve kendi kendini yönlendiren niteliklere sahip boyutlarına verilen isimdir (Assagioli, 1965; Aurobindo, 1971; Teilhard de Chardin, 1969). Bilinçli farkındalığın dışındaki diğer zihinsel faaliyetler gibi rüyalarda, önsezilerde, hislerde ve sezgisel "bilişlerde" ifade bulabilir. Şu anda üstbilinç fikri çok sayıda filozof, psikolog ve diğer bilinç araştırmacısı arasına dağılmış durumdadır.


Şayet bu kavram yaşayabilir bir nitelik taşıyorsa, tıpkı bilinçdışı süreçlere dair daha önceki fikir gibi aynı güç ve etkiyle kaynaşabilir.

*Bilinç Bilimine Doğru.* Araştırmacılar, belirli bilinç hallerini incelemenin yanı sıra bilince ilişkin açıklayıcı ve betimleyici kuramlar geliştirmeye başlamaktadır. Lilly (1972), zihnin (ve bedenin) çözümlenebilir ve değiştirilebilir programlara ve metaprogramlara sahip insani bir biyobilgisayar olduğu hipotezini öne sürer. Bir matematikçi olan Musès (1972), bilinci matematiksel olarak hiper-sayılarla betimler. Tart (1971), bilinç durumlarını bellek, duygu, kimlik duygusu, değerlendirme ve karar alma ile farkındalık gibi birimlere sahip bilgi-işlem sistemleri olarak ele alır. Krippner (White içinde, 1972), her birini ayırt edecek ölçütlerle birlikte yirmi bilinç durumunu listelemiştir. Bu tür kuramlar soruşturma ve daha fazla geliştirme gerektirmektedir; ancak bilincin ve onun değişimlerinin incelenmesinin bilimsel olarak uygulanabilir olduğunu göstermektedir.

Burada durumu şöyle özetleyebiliriz: Bilimsel yöntemin bilincin bizzat kendisine uygulanması, gerçekliğin deneyimlenebileceği veya yorumlanabileceği belirgin özelliklere sahip, giderek artan sayıda farklı bilinç durumunun tanımlanmasıyla sonuçlanmıştır. Tart (1972), "normal" bilinç ile "dış" dünya arasında var olan tekabüliyet kurallarının, diğer bilinç durumları ile bunların "dışındaki" gerçeklikler arasında da keşfedilmesi gerektiğini önerir. Bilimsel yöntemin bu şekilde genişletilmesi, bilimi ve bilimin "sıradan, normal, sözde rasyonel bilinç durumumuzun bu gezegende hayatta kalmak ve evreni anlamak için en iyisi olduğu" yönündeki alışılagelmiş varsayımını fevkalade güçlendirebilir (Tart, 1973). Doğacak sonuçlar yalnızca bilim açısından (örneğin genellemenin anlamını alabildiğine genişleterek) değil, aynı zamanda insanlık imgesi açısından da derin olabilir. Bir bütün olarak bu araştırmadan kaynaklanan imge; evrimin fiziksel düzeyde artan karmaşıklığa, bilinç arenasında ise artan farkındalığa doğru ilerlediği evrim kuramından kaynaklanan imgeyle temelde örtüşmektedir.

### Parapsikoloji ve Psişik Araştırmalar

Şimdi fiziksellik ya da nedensellik paradigmalarını ihlal eden veya evrenin bilinen yasalarıyla açıklanamayan olgulara yönelik araştırmalara geliyoruz. Bugüne kadar bu tür araştırmaların dört ana bölümü şunlardır:


* Telepati. Herhangi bir duyusal iletişim aracını kullanmaksızın bir başka kişinin süregiden zihinsel faaliyetlerini algılama.
* Basiret / Durugörü (Clairvoyance). Normal duyusal araçlar olmaksızın, uzak konumlarda meydana gelen olaylar hakkındaki bilgileri veya olguları doğrudan bilme yeteneği.
* Önsezi / Geleceği Bilme (Prekognisyon). Duyusal veya çıkarımsal bilme araçları olmaksızın gelecekteki olayları veya gelişmeleri önceden bilme yeteneği.
* Psikokinezi / Telekinezi. Maddenin fiziksel olmayan araçlarla hareket ettirilmesi veya fiziksel nesneler ya da sistemler üzerinde doğrudan zihinsel etki kurma.\*

İlk üçü genellikle topluca *psi* olguları veya duyu-ötesi algı (ESP) olarak adlandırılır; psikokinezi ise bazen psiko-enerjetik olgular başlığı altında anılır. Bu alanlardaki ilk araştırmacıların benimsediği ana görev olguların fiili varlığını kanıtlamaktı; ortaya çıkışlarının görünüşteki dağınık niteliği, o dönemde aranabilecek yegâne kanıtın istatistiksel mahiyette olması anlamına geliyordu (Rhine, 1961).

Margenau (1966), doğru yaklaşımın, bir laboratuvar ortamında güvenilir biçimde ortaya çıkmalarını güvenceye alacak şekilde bu olguları yeterince yoğunlaştırmak için gereken koşulları bulmaya çalışmak olacağını öne sürmüştür. Bilimsel soruşturmalardan bu olguların ortaya çıkışı ve özelliklerine dair giderek daha güvenilir veriler çıktıkça, bunun artık mümkün olduğuna dair pek çok işaret belirmektedir. Bu bulguları kısaca gözden geçirelim:

* Değişmiş bilinç durumları, özellikle gevşemeye yönelen haller, ESP bilgisini almayı kolaylaştırır. Bu durum rüya görme (Ullman ve Krippner, 1970), derin gevşeme (Braud ve Braud, 1973), alfa beyin dalgası durumları (Honorton, 1969) ve hipnotik telkinler (Krippner, 1967) için saptanmıştır.
* Fiziksel durumlar ve süreçler telepatik yolla "uyandırılabilir". Tek yumurta ikizleriyle ve akraba olmayan kişilerle yapılan deneylerde; kan akış hızı, elektriksel cilt direnci ve beyin dalgası örüntüleri gibi fiziksel değişiklikler bir kişiden diğerine aktarılmıştır (Dean, 1966; Ryzl içinde Tart, 1970; Duane ve Behrendt, 1965).
* Telepati, birbirini seven ya da aralarında fiziksel veya duygusal bağlar bulunan kişiler arasında daha muhtemeldir (Anderson ve White, 1956; Duane ve Behrendt, 1965).
* Duygular ve duygusal içerik telepatik yolla aktarılabilir. Örneğin Moss (1969), vericilere duygusal açıdan uyarıcı görsel ve müzikal sekanslar sunmuş ve alıcılar bunlara karşılık gelen duygusal hisler bildirmiştir.
* Yüksek motivasyon psi olgularını güçlendirir (Rhine ve Pratt, 1957).
* Duyu-ötesi algıya inanmak laboratuvar deneylerinde ESP puanlarını yükseltir; inanmamak ise düşürür (bunlara gündelik dilde koyunlara karşı keçiler deneyleri denir) (Schmeidler ve McConnell, 1958; Palmer, 1971).
* Telepatik veya diğer psi bilgileri sıklıkla eşikaltı olarak alınır ve bilinçli zihne önseziler, rüyalar, sezgiler ve hisler aracılığıyla ulaşır (L. E. Rhine, 1961).


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Bu 4 etkiden, Boeing'deki ve Rusya'daki çalışmalara karşın, çoğu bilim insanının en büyük çekince duyduğu telekinezidir. Telekinezi aynı zamanda bundan sonraki tartışma için en az öneme sahip olanıdır."—Henry Margenau
> ```


* Bilgi çoğu zaman gönderildiği gibi görülmek yerine alıcının kendi algı çerçeveleri aracılığıyla yorumlanır. Örneğin bir boks maçının görsel mesajı, dövünen dalgaların olduğu bir okyanus imgesine dönüştürülebilir; sokak isyanlarına ilişkin mesajlar bilinçli olarak depremlerle ilgili olarak algılanabilir (Moss, 1969).
* ESP testlerindeki puanlar çeşitli farklı kişilik özellikleriyle korelasyon göstermiştir (örneğin Kanthamani ve Rao, 1973).
* Psikokinetik etkilerin laboratuvarda kuantum süreçlerini, mekanik ve elektronik sistemleri, düşen zarları ve diğer nesneleri etkilediği gösterilmiştir (Adamenko, 1972; L. E. Rhine, 1970; Green, 1973; Ostrander ve Schroeder, 1970).
* Psikokinetik veya paranormal fiziksel etkiler laboratuvar deneylerinde neredeyse her zaman küçüktür; fakat gerçek yaşam durumlarında, örneğin kimi durumlarda psikokinezi kaynaklı olabilecek tekinsiz ev (poltergeist) olgularında büyük boyutlara ulaşabilir (L. E. Rhine, 1970; Roll, 1970).
* Deneysel çalışmalarda psikokinetik etki, neredeyse her zaman kısa zaman dilimlerinde gücünde belirgin bir döngüsel düşüş sergiler (L. E. Rhine, 1970).

Bu bulgular hâlâ dağınık bilgi kırıntılarıdır ve alan henüz kurallı örüntüleri açığa çıkaracak bütünleştirici bir kuram veya ilkeler kümesini beklemektedir. Psikoloji dışındaki disiplinlerden bilim insanları psişik olguların araştırılmasına dâhil olmaktadır ve bu durum meseleye uygulanan araştırma ölçütlerinin çeşitliliğini artırmıştır. Tıpkı kimyagerin bir reaksiyonun belirli bir ürün vermesi için sıcaklık, basınç, zamanlama ve kimyasal konsantrasyonu gibi belirli koşulların zorunlu olduğunu bilmesi gibi, modern psişik araştırma da telepati veya önsezi olasılığını artırması muhtemel koşulların karmaşık örüntüsünü parça parça bir araya getirmektedir.

Birkaç yeni gelişme bu araştırmaları geçmişte olduğundan daha uygulanabilir kılmaktadır:

* Öğrenme sürecini geliştirmek amacıyla anlık geribildirim teknikleri kullanılarak psişik yeteneklerin eğitilmesi mümkün olabilir (Targ ve Hurt, 1972).
* Medyumlar ve psişikler yeteneklerinin bir parçası olarak daima başka algılama kiplerine, örneğin bilgi kaynağı olarak beden etrafındaki "auraların" veya alanların algılanmasına atıfta bulunmuşlardır. Beden etrafındaki manyetik ve diğer alanlardaki ufacık değişikliklere duyarlı elektronik cihazlar artık bu tür algıları geliştirmek üzere bir biyogeribildirim düzeneğinde kullanılabilir (Beal, 1973).

Elektronik araçlar ayrıca psişik işleyişle korelasyon gösteren psikofizyolojik durumları tespit etmek ve izlemek için de kullanılabilir (*ASPR Newsletter*, 1972).

Yetenekli psişiklerin laboratuvar araştırmalarında kullanımı artmaktadır. Bu kişilerin birçoğu çeşitli parapsikolojik yetenekler üzerinde görünüşe göre istemli denetime sahiptir (Green, 1972; Stanford Araştırma Enstitüsü, 1973).

Fiziğin çoğu psişik olguyu mantıksal olarak yasakladığı düşünülen belirli cepheleri artık eskisi kadar katı bir şekilde savunulmamaktadır. Nedensellik ve enerjinin korunumu ilkelerinin klasik formülasyonları kuantum fiziğindeki belirli durumlarda geçerliliğini koruyamamaktadır (Margenau, 1965) ve böylece fizik kuramı psişik olgulardaki nedensellik türlerinden bazılarına yer açmaktadır.

Olguların kuantum mekaniğine ve fiziğe dayalı kuramları belirmeye başlamıştır; bunlardan birinde, toplumlardaki psişik yeteneklerin dağılımına ilişkin kuramsal eğri deneysel verilerle yakından örtüşmektedir (Walker, 1973).


Kuramsal meselelerin birçok durumda fiziğin sınırlarıyla özdeş olduğu psişik araştırmalarda, ilgili birçok genel modelin fizikten gelmesi doğaldır. Örneğin, kuantum mekaniğindeki "gizli değişken" kuramı, hiper-sayı ve hiper-uzay kavramları ile atom-altı parçacık kuramları; fiziksel dünyayı en azından kuramsal olarak psişik algının temelini oluşturabilecek bilgiyi kapsayacak şekilde betimlemek üzere ilişkilendirilmeye çalışılmaktadır (Walker, 1973; Musès, 1972–3; Kozyrev, 1968; Koestler, 1972).

*Psişik Araştırmaların İnsanlık İmgeleri Üzerindeki Etkisi.* Bilimin mevcut biçimi kendisini öznel ve nesnel gerçeklikler arasındaki belirli bir ayrıma dayandırmış ve keşfettiği yasaların bunu zorunlu kıldığını savunmuştur. Bu durum yirminci yüzyılın başlarına kadar nispeten sorgulanmadan kaldı; o tarihte bilimin daha derinlemesine araştırmaları, belirli bir tür son derece duyarlı sisteme yaklaşıldığında nesnel bilgiyi imkânsız kılan bir evreni açığa çıkarmaya başladı. Belirtildiği gibi bu durum özellikle fizikte görülür; burada atomik düzey, nesnel bilginin edinilmesi için gereken ölçümün doğasına öylesine duyarlıdır ki bu bilginin elde edilmesi imkânsızlaşır.

Benzer bir olgu insan beynine yönelik araştırmalarda da ortaya çıkar. Eccles (1970), beyindeki olaylar ile atomlardaki atom-altı düzeyde meydana gelen enerji geçişleri arasındaki bağlantıyı betimlemiştir. Onun önerisi; beynin bu çok küçük enerji geçişlerinden etkilenebilecek hücrelere sahip olması ve bu hücrelerin ateşlenmesinin diğer tüm nöron kümelerini tetikleyebilmesi nedeniyle, sinir sisteminin bütün eylem ve tepki zincirlerinin kuantum düzeyinde meydana gelen küçük enerji geçişleriyle başlatılabileceğidir. Kuantum mekaniği ile beyin araştırmaları arasındaki bu arayüz, gelecekte bilimin en hayati büyüme alanlarından biri olacak ve psişik araştırmalardaki mevcut soruşturmalarla önemli ölçüde örtüşecektir.

Elbette ister fiziksel, ister biyolojik, ister psikolojik olsun bütün kuramların kaynaşması gereken yer bizzat bilginin (enformasyonun) düzeyidir. Ancak dâhil olan bütün meseleler, fiziksel dünya ile bilinç dünyası arasındaki ilişkiye dayanıyor görünmektedir ve psişik olgular tartışıldığında "yargılanan" da işte bu ilişkidir.

Bu ilişkinin önemli bir boyutu, bedenin normal duyusal algıdaki birkaç uyaran sınıfından çok daha fazlasına duyarlı olduğunun kanıtlanmasıdır. Eşikaltı algıda sunum öyle bir yapıdadır ki test edilen duyu modalitesi için algı eşiğine asla ulaşılmaz, yine de kanıtlar bilginin aktarıldığını açıkça gösterir. Dixon (1972), eşikaltı uyarımın rüyaları, belleği, uyum düzeyini, bilinçli


algıyı, sözel davranışı, duygusal tepkileri, güdüyle ilişkili davranışı ve algısal eşikleri etkilediğinin gösterildiği sonucuna varır. Dolayısıyla eşikaltı algı araştırmaları, kimileri tarafından geleneksel psikolojiden psişik araştırmaları ve nihayetinde beyin ile "dış" dünya arasındaki ilişkiyi de kapsayan algı kuramındaki meselelere doğru temel çıkış noktası olarak kabul edilmiştir.

Bununla birlikte, yakın tarihli bir deney şayet doğrulanırsa, halen kabul gören psikoloji kuramından çok daha radikal bir kopuşa işaret etmektedir. Puthoff ve Targ'ın (1974) bu deneyi, saniyede yaklaşık 15 çakımlık bir stroboskopik ışık bir deneğin gözlerine tutulduğunda, elektroensefalogramında karakteristik bir alfa bileşeninin (yaklaşık 10 veya 11 döngü) belirdiği keşfine dayanmaktadır. Puthoff-Targ deneyinde, aralarında önceden belirli bir yakınlık/rapor kurulmuş olan, birbirinden uzakta yalıtılmış iki denek kullanılır. Işık bir deneğin gözlerine çaktırılır ve diğerinden belirli bir zaman aralığında ışığın açık mı kapalı mı olduğunu tahmin etmesi istenir. İkinci denek genellikle şans düzeyinden daha iyi bir tahminde bulunamazken, EEG'sinde o ele verici alfa bileşeni ortaya çıkar. Buradan çıkan önemli çıkarım; bilinçli zihnine böylesi bir bilgiyi inkâr ederken bile, diğer kişinin gözlerine ışık tutulduğunu duyu-ötesi bir yolla bilinçdışı olarak kesinlikle bildiğidir.

Başka bir deyişle, bu dönüm noktası niteliğindeki deney; bu bilgi kaynağının farkındalığının (çoğu insan için) neredeyse tamamen bastırıldığı evrensel bir telepatik kapasiteye dair açık kanıtlar sağlıyor görünmektedir. Bu bastırma olgusunun gösterilmesi, psişik araştırma verilerinin o kafa karıştırıcı ve düzensiz karakterini açıklamaya büyük katkı sunar. Organizmanın bastırmayı öğrenmediği tepkilerden (EEG bileşenleri gibi) yararlanarak "iç sansürcünün" engelleyici etkisinin aşıldığı kökten yeni araştırma metodolojilerinin olasılığını açar.

Deneyin sonuçları çok daha ileriye uzanır. Şayet telepatik kapasitenin evrensel olduğu ve neredeyse tamamen bastırıldığı gösterilirse, bu durum bildirilen tüm paranormal olgular yelpazesi için de aynı şeyin geçerli olabileceğini düşündürür: Basiret yoluyla uzaktan algılama; anormal derecede hızlı iyileşme; önsezi; diğer yaşamların geriye dönük hatırlanması; teleportasyon, "düşünce fotoğrafçılığı" ve diğer psikokinezi biçimleri vb. Kuhn (1970), bilimsel paradigmaların ikame edilmesinde, eski paradigmaya sığdırılamayan tutarsızlıkların ve anomalilerin biriken ağırlığının dengeyi bozduğu ve eskiyi yamamaktansa (rasyonel terimlerle olduğu kadar duygusal terimlerle de) yeni bir paradigma aramanın daha kazançlı hale geldiği bir dönüm noktasına ulaşıldığını anlatır. Başta yukarıda anılan deney olmak üzere son deneysel araştırmalar;


insani potansiyellerin alanının çok daha geniş olduğunu, bilinçdışı zihin süreçlerinin rolünün çok daha büyük olduğunu ve beklentiler ile imgelerin gücünün eski paradigma altında açıklanabileceğinden çok daha muazzam olduğunu güçlü bir şekilde düşündürmektedir.

Batı toplumundaki hâkim insan doğası imgesinin, bildirilen psişik olguların o engin ve kafa karıştırıcı yelpazesinin ima ettiği potansiyelleri henüz içermediği açıktır. Diğer yandan, bu alana yönelik kamuoyu ilgisinin belirgin biçimde arttığı görülmektedir. Şayet Lawrence LeShan (1969) gerçeklik hakkında benimsenen varsayımların deneyimlenen "gerçekliği" etkilediği kuramında haklıysa; psişik olguların olasılığına dair değişen kültürel varsayımlar, bunların gerçekleştiğinin gözlemlenme sıklığı üzerinde de sonuçlar doğurabilir. (On dokuzuncu yüzyılın başlarındaki hipnoz araştırmacıları, hipnotik transın deneklerinde gizil basiretli gözlem ve teşhis yeteneklerini açığa çıkardığını tipik olarak gözlemlemişlerdi. Bir yüzyıl sonra hipnoz araştırması yapanlar bu olguların fiziksel olarak imkânsız olduğundan daha emindiler ve olgular artık ortaya çıkmıyor gibiydi.)

Şayet yeni bir enerji kazanan psişik araştırma alanı; artan kamuoyu hoşgörüsünün ve yeni metodolojik araçların çifte itici gücüyle serpilirse, modern kültür üzerindeki etkisi derin olabilir. Daha önce belirtildiği gibi, mevcut Batı bilimsel paradigmasında "gerçeklik" fiziksel, nedensel, mekanik ve nesnel olma eğilimindedir. Psişik araştırmaların verileri ise gerçekliğin parafiziksel etkileri de içerdiğini, maddi olmayan zihinsel durumların var olduğunu ve fiziksel sistemlerle karşılıklı etkileşime girdiğini ve insanlığın fiziksel doğasını aşan bir zihinsel veya bilinç boyutuna sahip olduğunu göstermektedir.

### Genel Sistemler Kuramı ve Sibernetik

Burada anılacak son araştırma alanını tanıtmak üzere sözü Gregory Bateson'a bırakabiliriz:

> İkinci Dünya Savaşı sırasında farklı yerlerde gelişmiş olan bir dizi fikrin bir araya gelmesi . . . bu fikirlerin toplamının sibernetik ya da iletişim kuramı ya da enformasyon kuramı ya da sistemler kuramı [olarak adlandırılması]. Fikirler birçok yerde üretildi: Viyana'da Bertalanffy, Harvard'da Wiener, Princeton'da von Neumann, Bell Telefon laboratuvarlarında Shannon, Cambridge'de Craik vb. Tümüyle farklı entelektüel merkezlerdeki bu ayrı gelişmelerin hepsi . . . örgütlü bir sistemin nasıl bir şey olduğu problemiyle uğraştı . . . Bence sibernetik, insanlığın son 2000 yılda Bilgi Ağacı'nın meyvesinden aldığı en büyük ısırıktır.
>
> (1972, s. 482–484)

Genel sistemler kuramı özünde; bilimsel soruşturmanın tamamından akan farklı bilgileri uygun metaforlarla, belirli rasyonel terimlerle bütünleştirme girişimidir.

Hem bütünsel hem görgül olmayı hedefler. Ampirik olarak desteklenen en temel önermelerinden biri, bir disipline özgü sistemleri yönettiği bulunan yasa ve ilkelerin diğer disiplinlere özgü sistemler için de muhtemelen geçerlilik taşıyacağıdır.

Örneğin Wiener (1954), modern karmaşık bilgi-işlem sistemlerinin işleyişinin, artan entropiye (yani kargaşaya, düzensizliğe) doğru termodinamik eğilimi dengelemek için geribildirimi kullanışları bakımından canlı organizmaların işleyişiyle tam bir paralellik gösterdiğini gözlemler. Her iki durumda da dış dünyadan bilgi toplama, bu bilgiyi daha kullanışlı biçimlere dönüştürme, eylemi bu dönüştürülmüş bilgiye dayandırma ve sonuçları içsel düzenleyici aygıta geri bildirme süreçleri benzerdir.

Çok sayıda sistemin potansiyel olarak benzer işlevsel veya yapısal modellere sahip olabileceği anlayışı, 1954'te von Bertalanffy (kuramsal biyolog), Boulding (iktisatçı), Gerard (nörofizyolog) ve Rapoport (matematikçi) tarafından Genel Sistemler Kuramı olarak adlandırılan yaklaşımın temel bir parçasıdır. İndirgemeci yaklaşımın ima ettiği gibi, kişinin yalnızca sistem parçalarının bir montajı olduğu anlayışını özellikle reddettikleri belirtilmelidir (Buckley, 1968).

Sistem yaklaşımının ana itici gücünün biyolojiden kaynaklandığı söylenebilir. Biyolojik sistemlere indirgemeci olmayan terimlerle bakma eğilimi ve ihtiyacı, her ne kadar çalışmaları İkinci Dünya Savaşı sonrasına kadar yaygın kabul görmese de, 1920'ler ve 1930'larda von Bertalanffy, Weiss, Cannon, Bernard ve diğerlerinin düşüncelerinden doğdu. Ardından, biyolojik sistemin parçalarının hem dengede hem de kapalı olduğu söylenebilse de, sistemin bir bütün olarak bu şekilde yapılandırılmadığı ve dolayısıyla bu sistemlerin bilim tarafından doğru biçimde betimlenebilmesi için yeni kavramların gerekeceği anlaşıldı.

Sırasıyla sistem yaklaşımı, organizmaların incelenmesinin birçok boyutuna başarıyla uygulandı; örneğin hücreye (Rashevsky, 1938), hücrelerdeki geçirgenliğe (Osterhout, 1932), metabolizmaya (Bertalanffy, 1932), büyüme kuramına (von Bertalanffy, 1934) ve uyarılmaya (Hill, 1936). Ancak başlangıç koşulları bundan daha genişti ve Ashby (1973), uzmanlaşmanın getirdiği engeller kaldırılabilseydi mümkün görülen çapraz döllenme türlerini şöyle anlatır:

> Nörofizyologlar genellikle serebral korteksi salgın benzeri süreçlerin cereyan ettiği bir yer olarak düşünmeye isteksizdiler. İktisatçılar ise bankacılık sisteminin karaciğere benzer biçimde çalıştığını öne süren birini kural olarak ciddiye almazlardı.


Dahası, Sir Ronald Fisher ekolojik sistemlerde tek seferde bir değişkenin değişiminin etkisini gösteren grafiklerin, iki veya daha fazlasını aynı anda değiştirmenin etkisini asla gösteremeyeceğini kanıtlayarak indirgemeci öncüle başarıyla meydan okuduğunda sistem yaklaşımının üstünlükleri berraklaştı. İkinci büyük ilerleme, radyo mühendislerinin muazzam duyarlılığa sahip olan ancak geribildirimin yarattığı etkileşimlerin sistem üzerinde nasıl işlediği anlaşılana kadar çılgınca kararsız kalan geribildirim devrelerinin sorunlarını çözmesiyle elde edildi. Norbert Wiener bu sonuçların sistemlere genel olarak uygulanabileceğini, öyle ki geribildirim ilkesinden yararlanılarak "hedef arayan" ya da "kendi kendini düzelten" cihazların yapılabileceğini keşfettiğinde, sistem bilimi ciddi anlamda, ancak yine uzmanlaşmış amaçlar için başlamış oldu.

Artık sistemlerdeki etkileşimin hayati bir unsur olduğu ve yeni bir yaklaşım gerektirdiği anlaşılmıştır; dolayısıyla Weiss'ın (1969) şu saptaması can alıcıdır:

> Sistemin bütününü betimlemek için gereken ifade sayısı, parçaları betimlemek için gerekenden fazladır... Yukarıdaki ifadede yer alan "fazla", gözlemlenen sistemlerin kendilerindeki ölçülebilir herhangi bir niceliğe hiçbir şekilde atıfta bulunmaz; yalnızca gözlemcinin, örgütlü bir grup içindeyken parçaların *kolektif davranışını* betimlemek için gerekecek bu tür ek ifadelerle ayrı parçalar hakkında yapılabilecek ifadelerin toplamını tamamlama zorunluluğuna işaret eder.

Dahası, sistemlerin artan karmaşıklıkla etkili biçimde baş etmelerini sağlayan hiyerarşiler halinde yapılandırılma biçimleri de bir başka temel bileşendir (Weiss, 1969).\* Böylece sistemlerin genel olarak büyümeye, yeni bilgiye veya değişime karşı yalnızca belirli türden tepkiler verdiğini görürüz ki bunların hepsinin sistemler kuramında ortak anlamları vardır. Genel olarak bu tür tepkiler, genellikle sistemde aynı anda birkaç düzeyde beliren uyumsuzluğun öncülük ettiği ani yeniden yapılanma olgularıyla nitelenir. Bu olaylara ayrıca daha büyük bir basitleşmeye doğru bir yönelim ile eski alt-sistemik yapının düzeyleri arasında etkileşimli geçişler eşlik eder. Bu tür geçişlerin fiilen yönlendirilip yönlendirilemeyeceği henüz kesinleşmiş değildir; sistem yaklaşımından neşet eden bu soru, yakın gelecekte karşılamak zorunda olduğumuz en çetin meydan okumalardan biridir (Platt, 1970).

Böylece sistem yaklaşımından doğan bilgilerin, insan çevresinin pek çok parçasının incelenmesi için doğrudan geçerlilik taşıyabileceği açıktır. Hiyerarşikleşme kavramı;


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Bkz. Not A, s. 109.


dilde (Chomsky, 1965), istemli eylemde (Bruner, 1969), içgüdüsel davranışta (Tinbergen, 1951) ve diğer çok sayıda sistem türünde ortaktır. Laszlo (1969, 1972) ve Salk (1973), diğerlerinin yanı sıra, etik ve değerlerin canlı sistemlerin yapısında ya da "metabiyolojisinde" yankılanan normlarda nesnel bir temele sahip olduğunu tespit ederler. Bateson (1972), modern teknolojinin desteklediği insan bilincinin bizi içine sürüklediği ikilemle baş etme konusunda sibernetik ve genel sistemler kuramının vadettiklerini en iddialı biçimde ifade eder:

> Bugün bilincin amaçları giderek daha etkili makineler, ulaşım sistemleri, uçaklar, silahlar, ilaçlar, böcek ilaçları ile hayata geçirilmektedir. . . . Bilinçli amaç artık bedenin, toplumun ve çevremizdeki biyolojik dünyanın dengelerini altüst etme kudretine kavuşmuştur. Bir patoloji —bir denge kaybı— tehdidi mevcuttur. . . . Bir yanda tekil insan varlığının sistemsel doğası, içinde yaşadığı kültürün sistemsel doğası ve etrafındaki biyolojik, ekolojik sistemin sistemsel doğası vardır; diğer yanda ise bilincin neredeyse zorunlu olarak insanın bizzat kendi sistemsel doğasına körleştiği o tekil insanın sistemsel doğasındaki tuhaf çarpıklık durmaktadır. Amaçlı bilinç, bütünsel zihinden, bütün sistemsel yapıyı niteleyen o döngü yapısına sahip olmayan dizilimleri çekip çıkarır. Bilincin "sağduyu" buyruklarını takip ederseniz, fiilen açgözlü ve akılsız hale gelirsiniz— . . . [burada] "bilgelik" sözcüğünü bütünsel sistemsel yaratığın bilgisiyle tanınma ve yönlendirilme anlamında kullanıyorum. Sistemsel bilgelik yoksunluğu daima cezalandırılır. . . . Biyolojik sistemler —birey, kültür ve ekoloji— . . . ekolojisiyle kavgaya girişecek kadar akılsız her türü cezalandırır. İsterseniz bu sistemsel güçlere "Tanrı" deyin. (s. 440)

### OLASI YENİ BİR PARADİGMANIN KAYNAKLARI VE ÖZELLİKLERİ

Bilimin bugüne kadarki bazı özelliklerini ve temel paradigmasında değişimi zorluyor olabilecek bazı gelişmeleri inceledik. Şimdi bilim ile toplum arasındaki bazı etkileşimlere bakmak ve ortaya çıkmakta olabilecek yeni bilimsel paradigmanın bazı özelliklerini ortaya koymak istiyoruz.

#### Bilim ile Toplum Arasındaki Etkileşimler

Bilim bugün gerek teknolojik etkisi gerekse insanların bu faaliyete doğrudan katılımı açısından daha önce eşi görülmemiş sayıda insanın yaşamına dokunmaktadır. Mesleki olarak bilimsel araştırma ve geliştirmeye bir şekilde dâhil olan Amerikalıların sayısı çalışan nüfusun yüzde 5'ine yaklaşmaktadır (Schlegel, 1972). Bilimin son derece karmaşık ve maliyetli işleyişi bütün gelişmiş toplumlarda bir tartışma konusu haline gelmiştir (Ciba, 1972; Calder,


1963). Bu artan etki ve bilimin yüksek maliyeti, toplumun bilime yönelik tutumları ile bilimsel araştırmanın içeriği ve miktarı arasında yükselen bir etkileşimi beraberinde getirir.

En az bir yüzyıldır modern toplum ile bilim arasındaki ilişki, birçok bakımdan eskiden din ile toplum arasında var olan ilişkiye benzemiştir. İleri toplumlarda çoğu insan doğal olguların açıklamasını eskiden büyük dinlerin otoritesinde ararken, sonraları bilimsel terimlerde aramıştır. Böylece bilim, "gerçek" dünyadaki olayların kabul edilebilmesi için içinden geçmesi gereken bir tür doğrulayıcı filtre işlevi görmüştür. Ne var ki bu işlevi yerine getirirken bilim; kendi paradigmalarıyla açıklanamayan öznel deneyimlerin veya olguların birçok boyutunu —psişik olgular, UFO'lar, dini deneyimler— ve daha önce listelenen bazı tabuları çoğu zaman gerçekdışı ya da yanılsamalı bularak reddetme noktasına gelmiştir. Son yıllarda büyük bilim kurumları; toplumda yüksek karşılığı bulunan insan deneyimi boyutlarına artık kayıtsız kalamayacaklarını ve geniş çapta deneyimlenen gerçekliklerin varlığını sürekli inkâr etmenin nihayetinde kendi otoritelerini yok edeceğini kabul etmeye başlamışlardır.

Bilim içindeki bu değişimlerle bağlantılı olarak, toplumda bilime karşı büyüyen bir hayal kırıklığı söz konusudur. Genel olarak bu hayal kırıklığı, bilimin mümkün kıldığı teknolojinin bazen felakete varan yanlış uygulamalarıyla derinleşmiştir. Birçok insanın gözünde bilim ile teknoloji arasındaki ayrım bulanıklaşmıştır; bunun sonucunda günümüzün ekolojik krizi, bilimin askeri teknolojiye tahvil edilmesi ve gelişmiş toplumların diğer sorunları bilimin bizzat kendisine fatura edilmektedir.

Bilime yönelik bu yeni husumet, örneğin kolej ve üniversitelerdeki fen ve bilim programlarına kayıtlardaki düşüşte yankılanmaktadır. Ayrıca askeri teknolojinin gelişimi serpilmeyi sürdürse bile, temel bilime yönelik fonların büyük çapta kesilmesini başlatmak üzere siyasi sektörde defalarca kullanılmıştır. Bilimsel keşiflerin örüntüleri incelendiğinde en temel niteliklerinden birinin öngörülemezlik olduğu görülmesine karşın, bilimde hedefe yönelik keşif bazlı fonlamanın mümkün olduğuna dair büyüyen bir inanış vardır.

Toplumsal faktörlerin bilim üzerindeki etkisi iki zıt yöne çekebilir. Bir yandan toplumsal baskı, bilimin bugün dışarıda bırakılan birçok meseleye eğilmesi ihtiyacını vurgulayarak bilimin bütün içeriğini zenginleştirebilir. Gelecekteki önemli gelişmeler şunları içerebilir: Fizikteki gelişmelerle kenetlenen yeni olguları kapsayacak şekilde nedensellik modellerinin genişletilmesi; karmaşık ve karşılıklı nedensel sistemler kuramı ve psişik araştırma; hem kuantum mekaniğinde hem de duruma-özgü bilimlerin genel alanında bilincin rolü; daha aydınlanmış makro-karar alımlarına yol açan bütünüyle birbirine bağlı sistemler olarak ekolojik ve küresel sistemlerin hayati parametreleri.

Diğer yandan, bilimin ve teknolojinin rolünün yanlış anlaşılmasına dair daha önce zikredilen sorunlar hâkim olursa, kısa vadeli sorunlara ve hedeflere neredeyse mutlak bir dikkat gösterilmesi yönündeki toplumsal talep bilimin operasyon tabanını daraltacak ve böylece bir bütün olarak bilimsel girişimin niteliğinin bozulmasına yol açacaktır. Dolayısıyla belirli toplumsal baskılar, bilimi fiilen *toplumun en çok olmamasını dilediği şeye* dönüştürüyor olabilir.

Bilimin toplumu nasıl dönüştürdüğünü kaydetmek sıradan bir kabule dönüşmüş olsa da, bunun tersini —toplumun değişen değerlerinin bilimsel faaliyeti ne kadar hızlandırıp yavaşlattığını, biçimini ve içeriğini ne ölçüde etkilediğini— fazlasıyla hafife almış olabiliriz. Edelstein'ın (1957) işaret ettiği gibi, eski Yunanlılar bilimsel yöntemin temel unsurlarının çoğunu keşfetmiş ve sınamışlardı. Ancak keşiflerini pratik uygulamaya dönüştürmediler. Farrington'ın (1953) öne sürdüğü nedenlerden biri, Yunan toplumunun bir köle ekonomisine dayanması ve bu nedenle teknolojik uygulamalar geliştirme ihtiyacının bulunmamasıydı. Edelstein'ın (1957) belirttiği daha temel bir kısıtlama ise Yunanlıların doğayla ilişkili insan imgesiydi: "Dünya içinde yaşanacak bir yerdi; kullanılıp baştan yaratılacak bir nesne değil." Bu nedenle bilgi arayışına yönelik Yunan yaklaşımı büyük ölçüde estetikti; gerçi Aristoteles kehanet niteliğinde şunu belirtmişti: "Doğaya yenilen insan, teknik sayesinde efendiye dönüşür."

Yunan "insan" anlayışının aksine Yahudi-Hıristiyan görüşü, "insanın" özünde doğadan ayrı olduğunu ve onun meşru efendisi bulunduğunu savunur. Bu görüş, Ortaçağ boyunca Batı Avrupa'da teknolojik ilerlemelerin keskin bir artış hızına ulaşmasına ilham verdi. Diğer yandan skolastik metodolojinin katı sınırlılıkları ve Kilise'nin kısıtlayıcı görüşleri, yeterli bir bilimsel paradigmanın formüle edilmesini engelledi. Ancak Rönesans yeni bir bireycilik ve özgür soruşturma iklimi getirdiğinde yeni bir paradigma için gereken koşullar sağlanabildi.

İlginçtir ki Rönesans bilginleri ampirik yöntemi yeniden keşfetmek için yüzlerini Yunanlılara çevirdiler. Yunanlılar, D. Campbell'ın (1959) "ötekinin epistemolojisi" olarak adlandırdığı "dışarıdaki" nesnelerin nesnel bilimine sahiptiler. Bu, doğanın keşfedilebilecek yasa ve ilkelerle yönetildiğine dair temel anlayıştı ve Rönesans bilginlerinin daha sonra tanıyıp bildiğimiz bilime dönüştürdükleri şey de buydu.

Bugün bilim insanları; tıpkı Rönesans bilginlerinin Ortaçağ skolastiklerinin yaklaşımı karşısında hissettikleri sınırlılığa benzer şekilde, nesnel ve indirgemeci yaklaşımın sınırlılıklarından kaynaklanan bir daralma hissi yaşamaktadırlar.


> [Sol kenar boyunca silik kurşun kalem onay işareti ve kenar çizgileri]


Vaktin yeni bir vizyon için bütünüyle olgunlaştığı açıktır ve insan bir kez daha başka bir kültürün geliştirdiği soruşturma yöntemlerinin, bizimkilerin zayıf kaldığı yerlerde güçlü olup olamayacağını haklı olarak merak etmektedir. Tablo 5'in gösterdiği gibi, belki de bu yöntemler Doğu'da hâkim olan türden bir "öz-benlik epistemolojisinde" bulunabilecektir. Kesinlikle, bedensel ve zihinsel işlevler üzerindeki çeşitli denetim yöntemlerine dair Şark bilgisine yönelik ani ve taze bir ilgi vardır. Tıpkı Yunan yöntemleri gibi bu teknikler de genel uygulama ve "nesnel" gelişim söz konusu olduğu ölçüde doğdukları kültürde uykuda kalmıştı. Ancak şimdi Doğu'nun keşifleri Batı'da biyogeribildirim ve diğer tekniklerle doğrulanmaktadır. Kısacası, Doğu'nun keşiflerinin gelişmesi ve insanlığın pratik kaygılarına yaygın biçimde uygulanabilmesi\* için gereken çevre Batı'nın bilimsel bilgisi olabilir. Bu durum modern bilimin Doğu'nun bütün bilinç kavramlarını toptan benimseyeceği veya benimsemesi gerektiği anlamına gelmez; tersine, insanın evrimsel ilerlemesindeki bir sonraki aşamayı üretmek üzere geleneksel Batı bilimsel yöntemleriyle bunların verimli biçimde benimsenip sentezlenebileceğini ima eder. Oates'un (1972) yorumladığı gibi:

> Uygarlığın çöküşü gibi görünen şey, pekâlâ yaşamın kendisi tarafından eski biçimlerin parçalanması (bir delilik ya da kendini yok etme patlaması değil), bütünüyle doğal ve kaçınılmaz bir süreç olabilir. Belki de yüzyıllık bir bilinç türünün çalkantılı ama heyecan verici kapanışındayız—birkaçımız Rönesans'ın durdurulamaz enerjisine karşı koyan Ortaçağ kilisesinin teologları gibiyiz. Kaçınmamız gereken şey, bilincin doğal ve evrimsel bir dönüşümünü her zaman bütün tarihin şiddetli bir sonu olarak yanlış yorumlayan tarihin o "fanatik inanmışlarının" paranoyasıdır.

### Ortaya Çıkması Muhtemel Yeni Bir Paradigmanın Özellikleri

Bu bölümde tartışılanların büyük bölümü; bilimsel paradigmanın ve onun aracılığıyla bilimsel araştırma bulgularının toplumdaki hâkim "insan imgesi"ni etkilediği, ancak buna mukabil toplumun önceliklerinin ve kültürel önyargılarının da bilimsel paradigmayı biçimlendirdiği noktasına odaklanmıştır. Tarihin bu mevcut anında, gerek bizzat bilimin kendi içindeki gelişmeler (örneğin değişen metaforlar) gerekse toplumun geri kalanından gelen baskılar (örneğin mevcut bilim-teknoloji atılımına duyulan hayal kırıklığı)


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Bu, daha da ayrıntılandırılabilecek son derece önemli bir uyarıdır. Northrop'un 'Doğu ve Batı'nın Buluşması' eseri burada önemli bir noktaya temas eder. P-düzlemi ve C-alanını tanıttığım kendi yazılarımda, Doğu'nun rasyonel kurgular alanına girmeyi reddederek büyük ölçüde dolaysız deneyimin (içebakış ve estetik dolaysızlıkları içeren) protokol düzleminde yaşadığına dikkat çekmiştim. Batı ise tam aksine rasyonel olan C'yi aşırı vurgular. P ve C tekabüliyet kurallarıyla birbirine bağlıdır. Benim ısrarım ikisi arasındaki vurgunun eşitlenmesi yönündedir."—Henry Margenau
> CIM-I


bilimsel paradigmada köklü bir değişimi tetikliyor olabilir. Önceki tartışmada incelediğimiz bu çeşitli güçlerin doğasından hareketle; şayet bu güçlere yanıt verecekse, ortaya çıkmakta olan paradigmanın sahip olması muhtemel bazı özellikleri çıkarsamak mümkündür. Aşağıdaki sekiz özellik en önemlileri arasındadır:

1. Yeni paradigma muhtemelen *dışlayıcı değil kapsayıcı* olacaktır. Şimdiye kadar bilinen haliyle bilim; öznel deneyimin nispeten ihmal edilmesiyle ve bilim ile beşeri bilimler şeklindeki "iki kültür" arasında ciddi bir yarılmayla sonuçlanan pozitivist bir önyargıyla malul özel bir durum olarak yeni yapıya dâhil edilecektir. İster gelişmiş ister ilkel, ister kadim ister modern, ister Doğu ister Batı toplumu olsun istikrarlı bir topluma rehberlik etmiş herhangi bir bilgi sisteminin, kendi zamanının ve mekânının insani deneyimine kök saldığı ve dolayısıyla bu anlamda geçerli olduğu, hoş bir hurafe denilerek hafife alınıp bir kenara atılamayacağı kabul edilecektir.
2. Metodolojisinde ve neyin bilgi teşkil ettiğine dair tanımında muhtemelen *eklektik* olacaktır. Saint-Exupéry'nin "Hakikat kanıtlanabilir olan değildir. Hakikat kaçınılmaz olan, elinden kaçılamayandır" vecizesiyle yönlendirilecektir. Böylece yeni bilimsel paradigma, nihai hakikat sınavının şaşmaz örneği olarak kontrollü deneye körü körüne ve kölece bağlı kalmayacaktır. Üstelik "açıklamalar" arayışında yalnızca indirgemeci olmayacak; örneğin teleolojik (amaçsal) bir nedenin indirgemeci bir nedeni çürütmeyip tamamlayabileceğini teslim edecektir.
3. Yeni paradigma, bugüne dek büyük ölçüde bilimin dışındaki alanlara —beşeri bilimlere ve dine— terk edilmiş olan *öznel deneyimin bir tür sistemleştirilmesine* muhtemelen yer açacaktır. Başka bir deyişle, temel değer taahhütlerimizi türettiğimiz bu deneyimlerin incelenmesini içerecektir. Bu özellikten diğer bazı özellikler neşet eder:
4. Gözlemci ile gözlemlenen, araştırmacı ile denek arasındaki ikiliği azaltma anlamında muhtemelen *açık ve katılımcı soruşturmayı* teşvik edecektir. Bir "insan bilimi" ile ilgilendiği ölçüde, geçmişteki deneysel psikolojik araştırmaların çoğunu niteleyen türden manipülatif aldatmacaya değil; işbirlikçi güvene ve "birlikte keşfetmeye" dayanacaktır.
5. "Değerden bağımsız" bir soruşturmadan ziyade, (beslenme biliminin insan için hangi gıdaların sağlıklı olduğunu araştırmasına çok benzer bir biçimde) insan için hangi değerlerin yararlı ve esenlik verici olduğunu araştırma (ve uygulama) anlamında muhtemelen *ahlaki bir soruşturma* olacaktır.
6. Özgür irade ile belirlenimcilik (determinizm), maddecilik ile aşkıncılık, bilim ile din gibi "zıtlıkların" (ışığın dalga ve parçacık kuramlarına benzer şekilde) *tümleyicilik ilkesini* ya da uzlaştırılmasını muhtemelen *öne çıkaracaktır*.


> - **Sol Kenar Boşluğu Notları (Mürekkep/Kurşun Kalem El Yazısı):**
> - 3. maddenin yanında dikey/çapraz yazılmış "etik"
> - 4. maddenin yanında dikey yazılmış "Tıbbi"
> - 5. maddenin yanında dikey yazılmış "Şefkat vs SAVAŞ"
> - **Metin İçi İşaretlemeler:**
> - 1. paragrafta *"kendi zamanının ve mekânının insani deneyimine kök saldığı ve dolayısıyla bu anlamda geçerli olduğu, hoş bir hurafe denilerek hafife alınıp bir kenara atılamayacağı"* kısmı parantez/kutu içine alınmıştır.
> - 3. maddede *"temel değer taahhütlerimizi"* ifadesi daire içine alınmıştır.
> - 5. maddede *"insan için hangi değerlerin yararlı ve esenlik verici olduğunu araştırma (ve uygulama) anlamında muhtemelen ahlaki bir soruşturma olacaktır (beslenme biliminin insan için hangi gıdaların sağlıklı olduğunu araştırmasına çok benzer bir biçimde)"* ifadesinin altı çizilmiş/daire içine alınmıştır.


7. Yeni paradigma, muhtemelen *bilincin hiyerarşik düzeyleri* veya öznel deneyim düzeyleri kavramını içerecektir. Bunlar, bir düzeye uygun kavramların ve metaforların bir diğerine mutlaka uymayacağı anlamında ayırt edilebilir olacaktır. Bir değer ölçeğinde birinin diğerinden daha üstün olması anlamında değil; yapısal hiyerarşi anlamında ve aynı zamanda yoğun yaratıcılık anlarındaki bilincin, sınanabilir bir anlamda, "sıradan bilinç" anlarından daha fazla farkındalık barındırması ve bunların da derin uykudan daha fazla farkındalık içermesi anlamında hiyerarşik olacaklardır. Bir potansiyel bilinç tayfı kavramı; yaratıcı imgelem, "kozmik bilinç", estetik ve mistik deneyim, psişik olgular ve okültizm sahalarında bildirilen geniş deneyim yelpazesini içerecek şekilde tanınan "bilinçdışı" süreçlerin (yani doğrudan deneyimleme potansiyeli mevcut görünmesine karşın genellikle bilincinde olmadığımız süreçlerin) kapsamını genişletmeyi ifade eder. Bu yelpaze önemli biçimde; hem bilinçaltı tercihi —insanın "kendinden saklanmasını", yalnızca duyguları ve anıları değil aynı zamanda kendi potansiyellerine dair bilgiyi de bastırmasını— hem de üstbilinç tercihini, yani önsezilerde ve ilhamlarda kendini gösteren ve "bildiğimizden daha iyisini seçen" bir "yüksek benliğin" yönlendirmesini kapsayacaktır. "En yüksek" düzeylere uygun metaforlar; "yüksek benliğin" (Emerson'ın "Aşkın-ruhu", Atman) dolaysız bilgisine sahip olduğu bütün nesnelerdeki birliğin (William James'in "Daha Ötesi", "İlahi Zemin", Brahman) öznel olarak deneyimlenmesine atıfta bulunmanın bir yolunu içerecektir.
8. Böylece paradigma; günümüzde "yaratıcılık", "sezgi", "hipnoz", "dini deneyim" ve "psişik olgular" gibi son derece farklı başlıklar altında sınıflandırılan *insan deneyimlerine dair çok daha bütüncül bir bakış açısına* ve ayrıca psikoterapi, eğitim, "gelişim merkezleri", din ve krizlerle yüzleşme bağlamlarında meydana gelen kişisel değişim ve gelişim süreçlerine dair daha bütüncül bir anlayışa olanak tanıyacaktır.

Bilimsel faaliyetin rehber paradigması ile toplumdaki hâkim insan imgesi aynı şey değildir. Ancak birbirlerine bağımlıdırlar ve birinde meydana gelen bir değişim kesinlikle diğerini de etkileyecektir.

NOT

*Not A*
"Weiss'ın etkileşim kurallarının verilmesi gerektiği yönündeki tespiti buradaki tablonun tamamını sunmaz. Basit kurallarla karmaşık örüntüler üretilebilir. Ancak Ulam'ın formülasyonunda, tamamlanmış örüntüyü betimlemek, salt etkileşim kurallarının tek başına gerektirdiğinden daha büyük miktarda (Shannoncu) enformasyon gerektirir. Dolayısıyla enformasyon (Shannoncu) miktarı *büyür*. Bu durum Shannon'ın enformasyon miktarının azaldığı ancak asla artamayacağı yönündeki formülasyonuna aykırıdır. Üstelik etkileşim kuralları çoğu zaman tamamlanmış örüntüden çıkarsanamaz. Shannon'ın enformasyon kuramının sistemlerdeki gürültüyle mücadele etmek üzere geliştirildiğini ve dolayısıyla rastgele parazit kurallarına dayandığını fark etmek önemlidir. Bu nedenle biyolojik sistemlerdeki karmaşıklığın, yapının ve farklılaşmanın artışını açıklayamaz. Oysa biyolojik ve toplumsal süreçler; yapı-koruyucu olduğu kadar farklılaşmayı-artırıcı karşılıklı nedensel ilişkilere dayanır ve farklılaşmayı, yapıyı ve karmaşıklığı artırıp sürdürebilir. Dolayısıyla Shannon'ın enformasyon kuramı biyolojik ve toplumsal sistemler için yetersizdir. [Daha fazla ayrıntı için bkz. Maruyama (1963).]"—Magoroh Maruyama


> - **Sağ Kenar Boşluğu Sembolleri:**
> - 7. maddenin 2. satırının ("mutlaka uymayacağı anlamında") yanında onay işareti (`✓`).
> - 7. maddenin 6. satırının ("sınanabilir bir anlamda...") yanında yıldız (`*`).
> - 7. maddenin 14. satırının ("yalnızca duyguları ve anıları değil...") yanında artı işareti (`+`).
> - 7. maddenin 21. satırının ("Aşkın-ruhu", Atman) dolaysız bilgisine sahip olduğu") yanında çarpı/`X` işareti.
> - **Metin İçi İşaretlemeler:**
> - 7. maddede `(William James'in "Daha Ötesi",` ifadesi tükenmez kalemle yuvarlak içine alınmıştır.


#### Tablo 5
**YENİ BİR BİLİMSEL PARADİGMANIN UYGULANABİLİRLİĞİNİ ARAŞTIRMAK İÇİN TARİHSEL BİR ANALOJİNİN UNSURLARI**

| Tarihsel analojinin unsuru | Ortaçağ'dan Sanayi'ye dönüşüm (geçmiş) | Sanayi'den Sanayi-sonrası'na dönüşüm (gelecek) |
| :--- | :--- | :--- |
| **Gelişmemiş potansiyele sahip yaklaşım veya fikir** | Nesnel/öznel bir fizik biliminin dayandırılabileceği "öteki"nin epistemolojisinin ilk Yunan gelişimi | Nesnel/öznel bir psiko-fiziksel bilimin kısmen dayandırılabileceği "öz-benlik" epistemolojisinin ilk Şark gelişimi |
| **Fikrinin menşe kültüründe insanın iyiliği için gelişimini engelleyen imge** | Dünyanın kullanılıp baştan yaratılacak değil, içinde yaşanacak bir yer olduğuna dair hâkim imge; özgür insanların bilginin tadını estetik değeri için çıkarması; işi kölelerin yapması—dolayısıyla insan enerjisinin yerini teknolojinin almasının ekonomik olmaması | İnsanın özünde fiziksel varoluşun "maya"sı (yanılsaması) tarafından aldatılmış manevi bir varlık olduğuna dair hâkim imge—dolayısıyla öz-bilgiyi maddi varoluşun problemlerine uygulamanın ekonomik olmaması |
| **Fikrinin gelişimi için motive edici koşullar** | Skolastik yöntemin algılanan sınırlılıkları, ampirizm ve pratik fiziksel teknolojiler arzusu | Mevcut indirgemeci, nesnel yöntemlerin algılanan sınırlılıkları; tek başına fiziksel-teknolojilerle çözülemeyen ekolojik sorunlar; "değer içeren" toplumsal ve psiko-teknolojiler arzusu |


> - **Kenar Notu (Sağ Kenar Boşluğu):** "'Değer içeren' arzusu" ifadesinin yanında silik kurşun kalemle yazılmış "*değerler*" notu.


*(Tablo 5, sayfa 106'nın devamı)*

| Tarihsel analojinin unsuru | Ortaçağ'dan Sanayi'ye dönüşüm (geçmiş) | Sanayi'den Sanayi-sonrası'na dönüşüm (gelecek) |
| :--- | :--- | :--- |
| **Fikrinin gelişimini teşvik etmek için gerekli insanlık imgesi** | Doğadan ayrı, bireysel irade ve aklın kullanımıyla doğaya tahakküm kurması uygun görülen varlık olarak kişi | Özünde doğanın parçası olan, nesnel ve öznel araçlarla bireysel ve kolektif olanın kullanımı yoluyla kendisi ile doğayı uyumlu kılması uygun görülen kişi |
| **Fikrinin gelişimi için yapıtaşları** | Yunan düşüncesinin çevirisi; ölçüm matematiğinin, mühendisliğin ve daha sonra uzmanlaşmış disiplinlerin "saf" bilimlerinin gelişimi | Şark düşüncesinin çevirisi; genel sistemler kuramı, öğrenme kuramı ve bütünsel nesnel/öznel soruşturmanın filizlenen disiplinleriyle sentezi |
| **Fikrinin tam gelişiminin sonucu** | Kudretli nesnel bilim ve fiziksel teknolojiler; yeni teknolojileri sömürmek için gerekli sermayeleşmeye sahip sınai şirketler | Ekolojik esenliğe yönelmiş dengeli "ahlaki" bilim ve ekonomi; fiziksel, toplumsal ve psiko-teknolojiler üzerinde dengeli vurgu; henüz keşfedilecek ve yaratılacak yeni kurumsal biçimler |


> - **Kenar Notu (Sağ Üst Kenar Boşluğu):** Kurşun kalemle yazılmış el yazısı not:
> > ekoloji
> > için
> > bütünsel
> > teknoloji


<div class="illustration-note"><em>Richter'in çizimi; © 1977, The New Yorker Magazine, Inc.  
  "*Demek ki yönetim kurulunun önündeki soru, değişmiş bir bilinç durumuna girip girmemek.*"  
  The New Yorker Magazine, Inc. izniyle yeniden basılmıştır. Richter'in çizimi. ©1977.</em></div>


> Bu sayfada dipnot bulunmamaktadır.


---


\newpage


<h1 id="chapter-5">5. Yeterli Bir İnsanlık İmgesinin Özellikleri</h1>

BÖLÜM 5

*Yeterli Bir İnsanlık İmgesinin Özellikleri\**

Bir toplumdaki hâkim insanlık imgesinin toplumsal çevre üzerinde nasıl güçlü bir biçimlendirici kuvvet olduğunu ve toplumsal çevrenin de buna mukabil toplumun imgesini nasıl etkilediğini gördük. Bu topluma akıl almaz bir başarı çağı boyunca rehberlik eden hâkim imgelerin; gerek bu başarının yarattığı sorunlarla gerekse geçmişteki ve yeni filizlenen toplumsal ve bilimsel gelişmelerin beraberinde getirdiği meselelerle gereğince baş edemeyişimiz yüzünden artık nasıl sorgulandığını da inceledik.

Şimdi muazzam önem taşıyan sorular gündeme gelmektedir. Geçmişimizin mirası olan ve bugünkü kültürümüzü şekillendiren o hâkim imgeler —doğanın efendisi, maddi bir dünyanın sakini ve malların tüketicisi olarak insan— gibi, geleceği biçimlendirebilecek yeni bir insanlık imgesi ortaya çıkabilir mi? Böylesi yeni bir imge bizi sanayi-sonrası çağa güvenle taşıyacak köprüyü kurabilir mi? Şayet kurabilirse, ortaya çıkmakta olan imge toplumun bugün karşı karşıya olduğu vahim sorunların tatmin edici bir çözümü için hem uygulanabilir hem de yeterli olabilmek adına hangi özellikleri barındırmalıdır?

Çağdaş toplumsal sorunların doğasından, akla yatkın alternatif gelecekler üzerine yapılan araştırmalardan ve bir toplumun hâkim imgesinin oynadığı role ilişkin önceki değerlendirmelerimizden hareketle; yeni bir imgenin hâkim ve etkili hale gelebilmesi için taşıması gereken özelliklerin geçici bir listesini önerebiliriz. Asgari düzeyde bu imgenin şunları sağlaması gerektiğine inanıyoruz: (1) Yaşama dair bütünsel bir perspektif hissi sunmalı, (2) Ekolojik bir ahlak barındırmalı, (3) Kendini gerçekleştirme ahlakı barındırmalı, (4) Çok-düzeyli, çok-veçheli ve bütünleştirici olmalı, (5) Çok sayıda boyutta doyumların dengelenmesine ve eşgüdümüne yol açmalı ve (6) Deneysel ve ucu açık olmalıdır. Aşağıda bu gereklilikleri daha yakından inceliyor ve böyle bir imgenin ortaya çıkışının uygulanabilirliğini Bölüm 6'da ele alıyoruz.


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Yanlış anlamaları önlemek amacıyla, bu bölümde geçen "öz-benlik" (self) sözcüğünün bir sonraki bölümde açıklanan hatlar doğrultusunda benlik-ötesi (transpersonal) bir anlama sahip olmasının amaçlandığı vurgulanmalıdır. Bu nedenle bazı okurlar daha fazla okumadan önce Bölüm 6'ya göz atmayı tercih edebilirler.


### BÜTÜNSEL BİR PERSPEKTİF HİSSİ

Sanayi çağının son döneminde son derece yaygınlaşan parçalanmışlığın ve yabancılaşmanın üstesinden geleceksek, yaşama dair bütünsel (holistik) bir perspektif ve anlayış mutlak surette hayati görünmektedir. Bilim-öncesi toplumların mitleri ve ritüellerinin yokluğunda, öz-benlik, toplum ve evren düzeyinde anlamlı bir amaç ve bütünleşme hissini yeniden kazanacaksak; toplumumuzda "bütün bunların ne anlama geldiğine" dair genel kabul gören bir perspektif ya da anlayış doğmalıdır. Nasıl ki yeterli yeni bir imge şu anda birbiriyle yarışan uzmanlaşmış imgeleri yeniden bütünleştirmeye hizmet etmeliyse; aynı şekilde tatmin edici bir perspektif duygusuna ve bu perspektifin korunduğu inşa ve keşif süreçlerine katılma ve bunları deneyimleme yöntemlerine de ulaştırmalıdır. Ancak o zaman kesintisiz evrimin ihtiyaçları ve bir zamanlar mit ile ritüelin gördüğü o mühim işlev yeniden yerine getirilebilir.\*

### EKOLOJİK AHLAK

İnsanın bu gezegendeki varlığımızın devamının bağlı olduğu o karmaşık yaşam-destek sistemini yok etmekten kaçınması için ekolojik bir ahlak (etik) zorunludur. Bu ahlak, mekân da dâhil olmak üzere mevcut kaynakların sınırlı olduğunu teslim etmeli ve insanı doğal dünyanın ayrılmaz bir parçası olarak betimlemelidir. Kırılganlık ahlakında, daha azla daha çoğunu yapma anlayışında "yeni kıtlığı" yansıtmalıdır. Yalnızca bireyler arasında karşılıklı bir kişisel çıkar bilincini değil, aynı zamanda hemcinslerinin çıkarlarını ve (hem yakın hem uzak, hem şimdiki hem gelecekteki) diğer canlı varlıklar arasındaki daha kapsamlı çıkarları da içermelidir. Ekolojik bir ahlak; insanın ekolojik ilişkileri uyumlu kılmak ve tatmin edici geri dönüşüm mekanizmaları kurmak üzere doğayla ortaklık içinde hareket ettiği homeostatik (ancak dinamik) bir iktisadi ve ekolojik sisteme doğru yönelişi ima eder. Böylesi bir ahlak, ortaya çıkan makro-kararların hem bileşen kararları alanlar hem de toplum için tatmin edici olmasını sağlayacak şekilde, heterojen bireysel ve örgütsel mikro-kararların bir sinerjisini elde etmek için elzemdir. (Tatmin edici makro-kararlara ulaşmanın alternatif yolu, bir sonraki özellikle çatışmasının yanı sıra bireyi özgürlüklerinden mahrum bırakacak davranış denetimlerini gerektirir.)

Bununla birlikte ekolojik bir ahlak, fiziksel/biyolojik ekosferinkinden daha geniş kaygıları bünyesinde toplamalıdır. Aynı zamanda kültürler arasında (kültürel ekoloji), sanat, beşeri bilimler, fen bilimleri, siyaset vb. çeşitli kurumlar ve faaliyet türleri arasında (kurumsal ekoloji) ve öz-benliğin çeşitli boyutları arasında (iç-psişik ve psişik-ötesi ekoloji)


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Bkz. Not A, s. 121.


eşgüdümlü ve dengeli ihtiyaç karşılama ve esenlik süreçlerine yönelik kaygıyı da beraberinde getirmelidir.

### KENDİNİ GERÇEKLEŞTİRME AHLAKI

Yeni imgenin bu özelliğinin arzu edilirliği; her türlü bireysel deneyimin meşru nihai amacının (hem bir kişi hem de geniş kolektivitelerin bir parçası olarak) ortaya çıkan öz-benliğin evrimsel ve uyumlu gelişimi olduğu ve toplumsal kurumların uygun işlevinin de bu süreci besleyecek bir çevre yaratmak olduğu görüşüne dayanır. İnsanın kırılgan ve sonlu bir gezegende bencil amaçlar uğruna doğayı sömürmenin ve denetlemenin salt maddi boyutlarıyla giderek daha fazla meşgul olmasıyla (ki böylesi hedeflerin peşinde koşmak intiharla eşdeğer olabilir) sorunlarının büyük bölümünü doğuran doğaya-hükmetme ahlakının ve maddi-büyüme-ve-tüketim ahlakının yerini alması gereken ahlak işte budur.\*

Bu kendini gerçekleştirme ahlakı; insanı küçültme eğilimindeki sanayi ve bürokrasi pratiklerine yönelik mevcut husumeti ve atalarımızın kaderimiz diye adlandıracağı o insani işlerimizin idaresinde ve denetiminde yön duygumuzu bir şekilde kaybettiğimize dair kaygıyı dindirecektir. Bireyin toplumda tam ve değer gören bir katılım sergilemesine yönelik temel ihtiyacını karşılamak üzere toplumsal kurumlarımızı yeniden yapılandıracaksak, yeni bir ahlakın geniş kabul görmesi şarttır. Bu ahlakın doğal sonuçları olarak; bireylerin ve azınlık gruplarının kendi kaderlerini tayin hakları teşvik edilecek, tercihlerin çeşitliliğine saygı duyulacak, toplumsal karar alma büyük ölçüde yerelleşecek ve çoğu toplumsal görevin yerine getirilmesinde kamu bürokrasisi yerine yaratıcı gönüllülük mekanizması tercih edilecektir.†

Doğru anlaşıldığında bu iki ahlak —biri doğadaki yaşamın bütünsel cemaatini ve insan soyunun birliğini vurgulayan, diğeri ise en yüksek değeri benliğin gelişimine atfeden iki anlayış—


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Bkz. Not B, s. 122.
> **[Editör Notu]:** "Kendini gerçekleştirmenin, ileri sürdüğünüz gibi herkes için her şeyi iyileştirecek olan fazlasıyla üst orta sınıf/burjuva/akademik/liberal bir kocakarı ilacı olduğunu fark edelim. . . . Kendini gerçekleştirmeyi canıgönülden destekliyorum, ancak çok daha mütevazı beklentiler taşıyorum. Dahası, bütünüyle kendini gerçekleştirmiş olabilirim ama yine de 'insani işlerimizin idaresinde ve denetiminde bir şekilde yön duygumuzu kaybettiğimize' dair feci bir kaygı duyabilirim. Kendini gerçekleştirme paradigması burada sunduğunuzdan çok daha eleştirel bir incelemeyi gerektirir—çoğu Amerikalı için kendini gerçekleştirmenin bovling liginde bir kupa kazanmak olduğunu unutmayın. Bunun başka türlü olacağına dair hiçbir gösterge yoktur."—Michael Marien
> ```


çelişkili değil, birbirini tamamlayıcıdır. Hem karşılıklılıkçı hem de hiyerarşik yaklaşımları simbiyotik bir tarzda sentezlemek ve koordine etmek için her ikisi de zorunludur. Ekolojik ahlak, kendini gerçekleştirme ahlakının bencilce çarpıtılmasını düzeltir; kendini gerçekleştirme ahlakı ise ekolojik ahlakın aşırı kolektivist bir versiyonunu dengeler. Bu iki ahlak birlikte ele alındığında, işbirliğine ve sağlıklı rekabete, toplumsallığa ve bireyselliğe yer açar. Fakat bu iki ahlakın uyum sağlaması için "öz-benlik" terimi, insan varlığının çeşitli rollerini ve varoluş boyutlarını kapsayacak geniş terimlerle anlaşılmalıdır. Üç modern kuramcının sözleriyle aktarırsak:

> Evrim tarihinin yaşayan maddenin giderek daha karmaşık örgütlenmelerinin —moleküller, proteinler, hücreler, hücre grupları, hayvanlar— gelişimi olarak görülebileceği artık geniş çapta kabul görmektedir.
>
> (Metzner, 1968)

> Bilinç, belirli bir sinirsel devrenin ürünü olmaktan ziyade... biyo-sistemin örgütlenişidir; yani farkındalık o örgütlenişin "tamamlayıcı" cephesi, psikolojik eşdeğeridir.
>
> (Deikman, 1972)

> Bilinç, bir organizmanın yapısıyla eşanlamlı olan bir olgu olarak tanımlanabilir.
>
> (Wolf, 1970)

Böylece evrilen biyolojik sistemlerin genel olarak artan karmaşıklığına ve farklılaşmasına paralel olarak, o evrilen durumu yansıtan eşzamanlı bir bilinç artışı yaşanmıştır. Çağımızın sunduğu meydan okumaları sorumlulukla karşılayacaksak, öz-benlik anlayışımız bu vizyonu bünyesine katmalıdır.

Tıpkı bedendeki farklı sistemlerin (hücreler, organlar vb.) birbiriyle ilişkili olması gibi, siyasal gövdedeki farklı sistemler de (kişiler, kurumlar vb.) birbiriyle ilişkilidir ve uygarlığımız daha sıkı kenetlendikçe ve karmaşıklaştıkça bu karşılıklı ilişkililik zorunlu olarak artar. Bu durum biyo-sistemin daha yüksek derecedeki bir örgütlenmesini temsil eder. Şayet "komşumuzu kendimiz gibi sevmeye" bize doğru olduğu öğretildiği için değil, komşumuzun gerçek anlamda kendimiz olduğuna dair o temel imge ve algıya sahip olduğumuz için gayret edersek; o zaman ekolojik kısıtlamalar dâhilinde karşılanabilecek anlamlı toplumsal hedeflere ulaşmak gerçekten daha uygulanabilir hale gelebilir. Dolayısıyla yeni insanlık imgesi, varoluşun bireyci boyutlarının yanı sıra benlik-ötesi boyutlarını da içermelidir.\*


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Bkz. Sir Geoffrey Vickers'ın Ek B'deki "Sosyal Etik" üzerine son derece geçerli değerlendirmeleri.


ÇOK-BOYUTLU, ÇOK-VEÇHELİ VE BÜTÜNLEŞTİRİCİ

Daha önce, olgun sanayi toplumlarında uzmanlaşma ve indirgemecilik vurgulandıkça insanlık imgelerinin son birkaç yüz yılda nasıl giderek parçalandığını belirtmiştik. Bu eğilim tersine çevrilmezse, yalnızca kişiliğin ve kültürün süregiden parçalanmasına değil, aynı zamanda eski imgelere dayalı sosyal politikalar egemenlik için yarıştıkça ideolojik çatışmaya da yol açması muhtemeldir. (Örneğin Skinner'ın *Özgürlük ve Onurun Ötesinde* [1971] adlı eserinde betimlenen insan imgesi ile okullardaki edimsel koşullandırma üzerine süregiden tartışmaya bakınız.)

Tarihin bu kavşağında ideolojik çatışma çok pahalıya mal olur—silahlarımız fazla güçlü, kurumsal çevremiz ise fazlasıyla kırılgandır. Şayet yeni bir imge gezegenin dertlerinin çözümüne katkı sunacaksa, karşıt imgeler arasındaki görünür ikiliklerin bütünleştirici bir uzlaşmasını sağlamalıdır (tıpkı kuantum kuramının fizikteki dalga ve parçacık imgelerini uzlaştırması gibi). Yeni imge aynı zamanda geçmişin başarılı imgeleri üzerine inşa edilmesi anlamında da bütünleştirici olmalıdır. Yeni imge ister fiziksel güçle dayatılsın ister kimilerini ikna edip kimilerini edemeyen karizmatik bir mesih tarafından getirilsin, dış kaynaklardan gelen yeni imgelerin tarihsel aşılanışları nadiren şiddetsiz olmuştur. Yeni bir imgenin barışçıl bir sanayi-sonrası ve nihayetinde gezegensel topluma yumuşak bir geçişi teşvik edebilmesi için, çoğu devrime eşlik eden sarsıntılar yaşanmaksızın insanların yaşamlarına ve toplumun kurumlarına nüfuz etmesi gerekir. Bu durum ancak yeni imgenin ve onun doğuracağı sonuçların eskinin bir bütünleşmesi, yeniden yorumlanması veya geliştirilmesi olarak görülmesi halinde gerçekleşebilir.

İster gelişmiş ister ilkel, ister kadim ister modern, ister Doğu ister Batı, ister tarım, avcılık veya sanayi toplumu olsun istikrarlı bir topluma rehberlik etmiş herhangi bir insanlık imgesinin, kendi zamanının ve mekânının insani deneyimine kök saldığı ve bu anlamda geçerli olduğu kabul edilmelidir. Daha büyük bir doyuma ulaşmış çoğulcu ama simbiyotik bir dünyaya yöneltebilecek olan imge, bu daha kısıtlı imgelerin hiçbiriyle doğrudan karşıtlık içinde olamaz. Yirminci yüzyıl sonu Amerika'sının özel durumunda, yeni imge Amerikan demokratik deneyinin temel simgeleri ve imgeleriyle, sınır boyunun bireyciliğiyle ve Amerikan girişimciliğinin enerjik aktivizmiyle bir şekilde uyumlu kılınmalıdır.

Fakat yeni imgenin bütünleştirici olması gerektiği gibi, aynı zamanda yüksek derecede bir farklılaşmayı da barındırması, bütünleştirme çabaları içinde çeşitli uzmanlaşmış imgelerin özgünlüğünü, odak noktasını ve geçerliliğini bulandırmaması gerekir. Dolayısıyla gereğince çok-veçheli olmalı ve evrim anlayışına sadık kalarak bu farklılıkları daha yüksek bir karmaşıklık ve tutarlılık düzeyinde koordine etmelidir.

Bu farklılaşmış bütünleşme görevini yerine getirmek için yeni imgenin muhtemelen çok-boyutlu olması gerekecektir.\* Ekolojiden ve genel sistemler kuramından çıkarılan derslere uygun olarak, herhangi bir yeni imge fiziksel, organik, toplumsal, psişik ve manevi düzeylerdeki varoluşumuzun çeşitli boyutlarını düzene koymak zorunda kalacaktır. Polanyi (1966) ve Weiss'ın (1969) işaret ettiği gibi bu düzeyler bir hiyerarşi oluşturur; her düzeydeki sistemlerin işleyişi alt düzeyin temel yasalarına dayanır; ancak daha yüksek bir düzeyin işleyiş ilkeleri asla daha alt düzeyi yöneten yasalardan türetilemez—alt düzey sistem, anlamını alt düzeyin tekilliklerini yeni ortaya çıkan bir Gestalt içinde bütünleştiren daha yüksek sistemden alır. Böylesi çok-düzeyli bir insanlık imgesi; tıpkı rölativist fiziğin Newton mekaniğini ve sağduyu gözlemlerini kısıtlı geçerliliğe sahip özel durumlar olarak bünyesine katması gibi, hem bilimin çeşitli disiplinlerinden gelen katkıları bütünleştirmeye hem de değişken olgunluk ve modernlik derecelerindeki bireyler ve gruplar için anlam barındırmaya ve onların ihtiyaçlarına hizmet etmeye yardımcı olabilir.

Böylece çeşitli kültürlerin, inanç sistemlerinin ve kişilik tiplerinin gereksinimlerine hizmet edilecekse, farklılıkla birlik† teşvik edilecekse ve bilincin evrimi ilerletilecekse, yeni imge çeşitli kavramsal vurguların uzlaştırıldığı ancak korunduğu genel bir büyüme yönünü betimlemelidir. Örneğin şu vurgular: Bireysellik ve cemaat; yoginin yolu (içe yönelen değişim) ve komiserin yolu (dışa yönelen değişim); özgürlük ve belirlenimcilik; doğa ve yetişme; eril ve dişil; duyusal ve duyu-ötesi; ve kişinin kendisinin ve toplumun çabalarıyla kurtuluş veya ilerleme ile ilahi müdahale yoluyla kurtuluş. İlahiliğin anlamı bir şekilde hem insanın Tanrı'dan ayrı olduğu imgelerini hem de insan ile Tanrı'nın aynı gerçekliğin farklı düzeyleri olduğu imgelerini bünyesinde toplamalıdır. Bütün bu durumlarda çeşitli kısmi imgeler birbirini yadsımayan *tamamlayıcı* hakikatler olarak belirir; böylece çocuklar ve yetişkinler, okumuşlar ve eğitimsizler, soyut ve somut zihinler gibi son derece çeşitli grupların görüşlerini yansıtır.

Batı demokrasisinin temelindeki hâkim kavramsal imgelerin her ikisi de (en güçlünün agnostik biçimde hayatta kalması ve güvenilir bir görünmez el), günümüzün karmaşık,


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Bkz. Not C, s. 122.
> **[Editör Notu]:** "'Farklılıkla birlik' terimi yerine 'heterojenliğin simbiyotikleşmesi' ifadesi konulmalıdır. Konuşmamızda sizin [Markley] belirttiğiniz gibi 'farklılıkla birlik' terimi daha fazla insan tarafından anlaşılabilir olsa da meselenin özünü tamamen kaçırmaktadır. Bu nokta son derece önemlidir."—Magoroh Maruyama


birbirine bağlı toplumunda kişisel çıkara dayalı bireysel mikro-kararların fiilen tatmin edici makro-kararlara dönüşebilmesi için yeniden canlandırılmaya muhtaçtır. Dolayısıyla insanın özgür iradeye ve meşru bir değerler duygusuna sahip olduğu görüşüne dayalı işlevsel ilkeler yaşayabilir kalacaksa, yeni imge kişisel ve kültürel evrimde aşkın olan kavramını ve deneyimini, bilincin genişlemesini bünyesinde barındırmalıdır.

DOYUMLARIN ÇOK SAYIDA BOYUTTA DENGENLENMESİ VE EŞGÜDÜMÜ

Kaygıların dar biçimde tanımlanmış tek bir boyut boyunca azamileştirilmesi, yukarıda sıralanan diğer kriterlerin yaşam kalitesini artıracak şekilde karşılanmasına olanak tanımaz. Denge ve koordinasyona ilişkin birbiriyle bağlantılı fikirler ekolojiden ve genel sistemler kuramından (aynı zamanda çeşitli kültürlerin bilgelik anlayışlarından) neşet eder ve sanayi toplumumuzda değerden yoksun iktisat ve bilimin büyümesine eşlik eden o tek taraflı yaşam standardını yükseltme tarzına gereken düzelticiyi sağlar.\*

İnsana dair böylesi yeni bir imge, Weisskopf'un (1971) giderek baskın biçimde iktisadi çağrışımlar kazanmış olan "refah" (welfare) terimi ile daha eski "mutluluk" ve "fayda" terimlerinin yerine kullandığı bir "esenlik" (well-being) felsefesini (ve nitekim bir kamusal stratejiyi) destekleyebilir. Böylesi bir felsefe şunu teslim etmek zorundadır:

> . . . bir kişi, bir aile, bir grup ya da bir ulus aşırı zenginliğe ve gelire sahip olabilir ve aşırı değişimden, iktisadi büyümeden ve üretimden zarar görebilir. Zenginliğin üretilme, dağıtılma ve tüketilme biçiminin bizzat kendisinin yıkıcı bir yaşam tarzına yol açabileceğini düşünebilir.
> 
> (Weisskopf, 1971, s. 182)

Ekolojinin karmaşıklığı DDT gibi fiziksel teknolojilerin tek-değerli yaklaşımlarından nasıl büyük zarar görüyorsa, insan sisteminin karmaşık ihtiyaçları da yalnızca allopatik (ilaç temelli) tıbbı niteleyen tedavilerden veya bir asgari ücret yasasından aynı şekilde zarar görür. Genel esenlik hedefine hizmet edilecekse, insan ihtiyaçlarının hiyerarşik yapısı koordineli bir "yeter-doyum (*satisficing*)^[Çevirmen Notu: Herbert Simon'ın 'satisficing' kavramı; iktisadi rasyonalitenin 'maksimum kâr/fayda' mitine karşı gerçekçi karar alma mantığını temsil eder.]" (satisficing) gerektirir. ("*Satisfice*" [yeter-doyum] terimi Herbert Simon [1957] tarafından türetilmiştir. Gerçek hayattaki ödünleşmelerin gerçek "tatminlerin" genellikle mümkün olmadığı bir yapıda olduğunu fark etmemizden kaynaklanır—dolayısıyla elimizden geldiğince yetinir, tam anlamıyla tatmin etmeyen ancak fiilen "yeter-doyum sağlayan" kararlara ulaşırız.)


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "'Denge' terimi yerine 'simbiyoz' konulmalıdır. Simbiyozda farklılıkların 'uzlaştırılması' gerekmez. Farklılıklardan olumlu biçimde yararlanırsınız. Örneğin bitkiler karbondioksiti oksijene dönüştürür, hayvanlar ise oksijeni karbondioksite dönüştürür. Zıttını yaparlar. Simbiyoz bu farkı kullanır. Fikir 'uzlaşma'dan bütünüyle farklıdır. Ayrıca 'denge', birinin kazandığının bir başkasının kaybettiği olduğu paradigmasına dayanır. Oysa simbiyotik paradigmada herkes kazanır."—Magoroh Maruyama
> ```


Bununla birlikte, bu kısmen idealleştirilmiş hedeflere ek olarak, yeni imge sanayileşmiş toplumun mevcut duruma göre hem ulaşılabilir hem de tercih edilir görünecek, ancak bugünün içinde işlevsel bir faydaya sahip olacak dönüştürülmüş bir durumuna işaret etmelidir. Olumlu bir rehber imge, bir halkın kaderinde belirleyici bir etkendir. Bireysel psikoterapide (Frank, 1972) ve toplumsal yeniden canlanmada (Polak, 1973), krizlerle yüzleşme ve onlarla baş etme konusundaki başarı beklentisi, çoğu zaman kullanılan belirli yöntemlerden veya yaklaşımlardan çok daha önemli bir değişkendir. Örneğin İkinci Dünya Savaşı'na verilen Amerikan yanıtı, toplumumuzun kavradığı ve baş edebilmeyi umduğu bir kriz içinde olduğunu algıladığında olağanüstü bir seferberlik yeteneğine sahip olduğunu kanıtlıyor görünmektedir. Ne var ki mevcut durum İkinci Dünya Savaşı'ndan elbette farklıdır; Pogo'nun dediği gibi, "Düşmanla karşılaştık ve o biziz." Yeni bir imge, toplumu seferber etmek için propagandacı çabaları teşvik etmek yerine, "uzay gemisi dünya" simgesinin ifade etmeye başladığı o son derece birbirine bağlı ve karmaşık —fakat sınırlı— çevre için uygun kişisel ve toplumsal eylemlerin anlaşılmasına yol açmalıdır. İmge, uygulamada dolaysız pratik ahlaki sonuçlar barındırmalı ve mevcut güçlüklerimizden bir çıkış yolu bulunduğu hissini doğrulamalıdır.

### DENEYSEL VE UCU AÇIK

Dogmatik ve paradigmaya bağlı tutumlar ve imgeler yerine, öz-bilinçli biçimde evrimsel yaklaşımlar zorunludur. Toplumdaki değişim hızının azalmasını beklemek akıl kârı değildir. Şayet geleceğin toplumu mevcut toplumumuzun karşılaştığı imge eskimesinden ve krizinden kaçınacaksa, bu tür paradigma değişimlerinin zorunluluğuna salt tepki vermek yerine bunu önceden kestirmek ve durmaksızın daha yeterli anlayışlar ve imgeler aramak gerekecektir.

Dolayısıyla yeni insanlık imgesi, nesnel bilimlerin yanı sıra öznel süreçlerin katkılarını da bünyesine katmalıdır. İnsanın evrendeki konumuna dair henüz gerçekleşmemiş ancak gerçekleştirilebilir görünen bir vizyon sunmalıdır—her bireyin veya kültürün kendi kendine keşfetmesi gereken daha büyük gizeme işaret etmesi anlamında eksik kalmalı ve böylece bireyler, gruplar ve bütün insanlık girişimi açısından keşfi ve kendini geliştirmeyi teşvik etmelidir.

Gerçekten de yeni bir imgenin ucu açık ve


> [Bu sayfada dipnot bulunmamaktadır.]


evrimsel olması gerektiği yönündeki bu son gereklilik, sınai bir geçmişten sanayi-sonrası bir geleceğe verimli geçişin anahtarı olabilir. Zira günümüzün en güçlü çatışmalarından biri tedrici (aşamalı) değişime karşı devrimci değişim çatışmasıdır. Aşamalı değişim, bir şekilde kökten değiştirilmesi gereken kurumların direncini kırmakta genellikle yetersiz görülmektedir.

Diğer taraftan devrim, tedavinin hastalıktan daha beter olacağı derecede büyük bir toplumsal kargaşaya yol açabilir. Biz bu ikilemin çözümünün, kişiyi ve insan kültürünü evrilen bir kozmosta büyüyen unsurlar olarak betimleyen dönüşüm halindeki bir "insan imgesi" ile desteklenebileceğini öne sürüyoruz. Kişisel ve toplumsal evrim insan yaşamının ayrılmaz bir parçası olarak görülürse, gereken değişimi gerçekleştirmek için belki de çok daha az itici güç gerekecektir. Böylesi bir imge Dunn'ın (1971) "süreç erekselliği" (process teleology) ifadesinde karşılık bulmuştur; burada insanlar

> ...insani gelişim sürecini toplumsal evrim sürecinin hedefi olarak tesis ederler. Hem süreç hem de hedef, biz bunların uygulaması ve anlaşılmasıyla ilerledikçe daha ileri dönüşümlere açık olarak anlaşılır. (s. 244)

Böylesi bir imgelemle, tedrici/devrimci ikileminin yakın vadede kavramsal düzeyde devrimci değişimlerle çözülmesi, ancak operasyonel düzeyde tedrici değişimlerin buna eşlik etmesi ve bunun da ancak uzun vadede toplumun köklü dönüşümüne yol açması tasavvur edilebilir.

### NOTLAR

#### Not A

"İçinden geçmekte olduğumuz değişimi anlamak için bütünsel düşünce ve analiz elzemdir. Şayet geleceğe dair o ikna edici vizyonlarınızda içkin olan tuzakların ve ikilemlerin arasından asgari israf ve acıyla yolumuzu bulacaksak, bunu ancak nesnelerin karşılıklı ilişkilerini algılayabilirsek ve o kaçınılmaz sentezde saklı sorunları takdir edebilirsek başarabiliriz.

"Bu başarının önünde oldukça temel iki engel vardır: Biri entelektüel, diğeri kurumsaldır. Alfred North Whitehead 1925'te uzmanlaşmanın kötülüklerini yazarken ilkini önceden görmüştü:

> ...her organizmanın kendi çevresiyle olan gerçek ilişkisine dair cehalet ... , nihai amaçlara ilişkin herhangi bir değerlendirmede ağırlığı teslim edilmesi gereken çevrenin içsel değerini görmezden gelme alışkanlığı .... Kısacası, topluluğun uzmanlaşmış işlevleri daha iyi ve daha ilerici biçimde yerine getirilir, ancak genel yönelim vizyondan yoksundur. (s. 282, 283)

"Dolayısıyla ortaya koyduğunuz bütünsel vizyonların bileşenlerini basitleştirmek, inceltmek ve sentezlemek için gereken entelektüel araçlardan ve disiplinlerden mahrumuz. Üstelik uzmanlaşmayı ödüllendirmek üzere yapılandırılmış çoğu akademik bürokrasi duruma yardımcı olmamaktadır.


> CIM - J


"Bütünsel yaklaşıma yönelik ikinci —ve bağlantılı— engel hükümet, şirketler ve üniversiteler gibi kurumlarımızın yapısından kaynaklanmaktadır. Bu kurumlar, yaklaşık 300 yıl önce Ortaçağ holizminin açıkça reddedilmesiyle ortaya çıkan bir fikirler çerçevesiyle, bir ideolojiyle meşrulaştırılmıştır. (Bu ideolojiyi biraz kaba bir tabirle Lockeçu olarak nitelendiriyorum . . . .) Kurumlarımız, aşınmış olmasına karşın eski ideolojiden uzaklaşmıştır; temelleri sarsılmaktadır. Ancak temelleri sarsılırken bile kurumlarımız ve onların yöneticileri anlaşılır biçimde meşruiyet için eski fikirlere sarılma eğilimindedir."—George C. Lodge

Not B

"Buna 'heterojenik kendini gerçekleştirme ahlakı' denmelidir. Okurların zihnini berraklaştırmak için gereken yerlerde 'heterojenik' sözcüğünü tekrarlamak zorunludur. 'Kendini gerçekleştirme' birçok kişinin zihninde herkese 'fırsat' vermek ve herkesin standart orta sınıf haline gelmesini 'sağlamak', herkesin üniversiteye gitmesini mümkün kılmak vb. anlamına gelebilir. Bütün pasajı şöyle yeniden yazardım:

[Yeni imge], biyolojik ve toplumsal süreçlerin temel ilkesinin heterojenliğin ve simbiyozun artması olduğu, bireylerin benzersiz ve farklı olduğu, her türlü bireysel deneyimin arzu edilir nihai amacının ortaya çıkan öz-benliğin daha ileri gelişimi olduğu ve toplumsal kurumların uygun işlevinin bireylerin heterojen gelişimine ve insan türü içinde olduğu kadar tüm canlı türleri arasında da simbiyoza olanak tanıyacak ve bunu kolaylaştıracak bir çevre yaratmak olduğu görüşüne dayalı heterojenik bir kendini gerçekleştirme ahlakını bünyesinde barındırmalı veya ima etmelidir."—Magoroh Maruyama.

Not C

"Burada üç yoruma değinilmelidir: Hiyerarşik, atomist ve ağ. Aristoteles, Thomas Aquinas, Polanyi ve Weiss tarafından temsil edilen ilk düşünce okulunda bu boyutlar bir hiyerarşideki düzeyler olarak kavramsallaştırılır. Kökleri Ortaçağ Nominalistlerine uzanan ve İngiltere ile ABD'de demokrasi ideolojisine tercüme edilen ikinci düşünce okulu, bütünü parçalarının istatistiksel toplamından başka bir şey olarak görmez. Özellikle 1940'larda sibernetiğin ortaya çıkışından bu yana geliştirilen üçüncü düşünce okulu ise bütünü *tekil unsurlar arasında oluşan ağ örüntüsüyle* nitelenen bir yapı olarak görür. Kimi durumlarda böylesi bir ağ merkezi bir plana göre önceden tasarlanabilir. Fakat birçok durumda ağ, hiç kimse önceden planlamaksızın unsurlar arasındaki etkileşimin bir sonucu olarak oluşacaktır. Ekolojik etkileşimler ikincisinin bir örneğidir. Evrimsel süreç bir diğer örnektir. Sonuç, parçaların salt istatistiksel toplamından farklıdır. Merkezi bir otorite tarafından planlanmış bir şey de değildir. Bu tür bir sistem, *bileşen unsurları tarafından harekete geçirilen etkileşim örüntüsüyle* nitelenir."—Magoroh Maruyama


[Bu sayfa boştur.]


---


\newpage


<h1 id="chapter-6">6. Bütünleştirici ve Evrimsel Bir İnsan İmgesinin Uygulanabilirliği</h1>

BÖLÜM 6

# *Bütünleştirici ve Evrimsel Bir*
# *İnsan İmgesinin Uygulanabilirliği*

Evrendeki insan için ortaya çıkmakta olan bir imgenin, hem geleceğin meydan okumalarını karşılayacak yetkinlikte olması hem de tarihsel geçmişimizle uyum taşıması için barındırması gereken bir dizi özelliği varsaydık. Böylesi bir imgenin yakın gelecekte dünya toplumuna egemen hale gelmesi ne derece uygulanabilirdir?

Bu soruyu burada iki kısımda ele almayı öneriyoruz. Önce *kavramsal* uygulanabilirliği inceleyeceğiz. Matematikçiler "varoluş teoremi" adını verdikleri bir ilkeyi kullanırlar: Tek bir çözüm bile bulabiliyorsanız, çözümlerin var olabileceğini göstermek yeterlidir. Bu ruhla, bir önceki bölümde ortaya konan koşulları karşılıyor görünen bir tür insan imgesini tartışıyoruz.

Ardından ikinci kısımda, geçmişin insan imgelerini yeni ve belirmekte olan bir imgeyle ikame etmenin *operasyonel* (işlevsel) uygulanabilirliğini inceleyeceğiz.

### YENİ BİR İNSAN İMGESİNİN KAVRAMSAL UYGULANABİLİRLİĞİ

Böylece yeni bir imgenin olası inşası ve kavramsal uygulanabilirlik açısından sınanması ilk olarak ele alınacaktır.

#### **Yeni Bir İmgenin Unsurları**

Aşağıda betimlenen bileşik imgenin tasavvur edilmesine katkıda bulunan bütün kaynakları zikretmek imkânsızdır. Ancak aşağıdaki eserlerde yer alan düşünme veya imgeleme biçimleri bu keşif yolculuğunda özel bir öneme sahip olarak öne çıkmaktadır:

* Genel sistem düşüncesi (Laszlo, 1972; von Bertalanffy, 1967); özellikle de yükselen "bilinç" düzeylerinin hiyerarşik ilişkileri (Polanyi, 1966; Weiss, 1969) ile "hiyerarşik yeniden yapılanma" süreci (Platt, 1970).
* Bölüm 3'te gözden geçirilen ve bir şekilde bünyeye katılması gereken geçmişin çeşitli kuram ve imgeleri (örneğin Yahudi-Hıristiyan, Darwinci, Freudcu, davranışçı).
* İnsani biyobilgisayar metaforu (Lilly, 1972).
* "Bilinç durumuna özgü" kuramlar, ihtiyaçlar, bilgi süreçleri ve açıklama kipleri varsayımı (Tart, 1972; Kantor, 1969; Maslow, 1962; Hubbard, 1954; Kohlberg, 1969).
* İnsanın süregiden evrim vizyonu—toplumsal (Dunn, 1971), kültürel (Mead, 1964), manevi (Chardin, 1939) ve bütünleştirici (Aurobindo, 1963; Assagioli, 1965).
* "Kadim Felsefe" (*Kadim Bilgelik (*Philosophia Perennis*)^[Çevirmen Notu: Leibniz, Aldous Huxley ve gelenekselci ekol tarafından kullanılan Latince deyim; tüm çağların ve kültürlerin mistik-metafizik öğretilerinin merkezinde yer alan ortak ve ezeli hakikat bilgisini anlatır.]*; Huxley, 1945) ve çeşitli okült metinler (örneğin Uspenskiy, 1943).
* "Monomit" (J. Campbell, 1956), "kültürel yeniden canlanma" (Wallace, 1956) ve *Derinlemesine Deney* (Martin, 1955) kitabında betimlendiği şekliyle Toynbee, Jung ve Eliot'ın çalışmalarındaki dönüştürücü keşif süreci.

### Gradyan (Eğim/Basamaklanma)

Şekil 9, insan doğasına ilişkin bir dizi kuramı ve bunların altında yatan, insanlığın daha bütünsel bir imgesinde/kuramında kaynaştırılabileceğini göstermeye çalışacağımız imgeleri sunmaktadır. Bu girişim başarılı olursa, her bir bileşik parça hatalı olarak değil, (bütünün perspektifinden bakıldığında kısıtlı olsa da) kendi geçerliliğine sahip bir unsur olarak görülmeye başlayacaktır. İlkin, gradyan kavramını tanıtmak ve varoluşun sistemsel özelliklerine nasıl uygulandığını görmek yararlıdır.


![Şekil 9. Önerilen bileşik insan imgesine yerleşebilecek çeşitli imgelerin tümleyiciliği.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_09.png)

*Şekil 9. Önerilen bileşik insan imgesine yerleşebilecek çeşitli imgelerin tümleyiciliği.*


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Jung'un "rüya gören insan" imgelemini modele yerleştirmek zordur—tam da insanın bu boyutunun "yukarı" ile "aşağı"yı bütünleştirme eğilimindeki "merkez"den (sayfa 137–138'de tartışılmıştır) pay alması sebebiyle.


"Gradyan" ile kastettiğimiz şey basitçe "eğim ya da tırmanış . . . ilişkili uç noktaları birbirine bağlayan bir dizi geçişsel biçim, durum veya nitelik"tir (*Webster's*).

Biyolojik ve toplumsal evrimin birbirini izleyen her düzeyinin, artan karmaşıklık ve düzen sergileyen etkileşimli düzeylerden oluşan hiyerarşik bir gradyan meydana getirdiği geniş kabul görür. Çeşitli bilimsel disiplinler bu düzenli dizilimi yansıtır—filogenezden ontogeneze ve sosyogeneze; fizik, kimya, genetik ve fizyoloji gibi disiplinlerden etoloji, psikoloji, sosyoloji ve antropolojiye ve sistemler kuramı ile politika bilimleri gibi yeni beliren disiplinlere kadar.

Benzer bir gradyan türü, insan varoluşunun daha yüksek boyutları açısından da ayırt edilebilir olmalıdır. Biyolojik evrimde her üst düzey sistem ortaya çıktıkça, beraberinde kimyasal tepkimeleri giderek daha tutarlı ve amaçlı bir biçimde düzene sokma kapasitesini getirir. Benzer biçimde toplumsal ve kültürel evrimde de örneğin ahlaki normlar, daha ilkel süreçlerle (öfke gibi) ilişkili enerjileri daha yüksek ihtiyaçlar doğrultusunda düzene sokar ya da kanalize eder veya gelecekte daha büyük bir tatmin elde etmek adına dolaysız doyum ertelenir.

> Bu yaklaşımda üç ilke dile getirilmektedir: Birincisi, varoluşun boyutları alt ve üst düzeylerden ya da boyutlardan oluşan bir hiyerarşi meydana getirir; ikincisi, daha yüksek boyut alttakilerin temelleri üzerinde yükselse de alt düzeyleri yöneten ilkeler terimleriyle anlaşılamaz; anlamını alt boyutun tekilliklerini yeni beliren bir Gestalt içinde bütünleştiren daha yüksek boyuttan alır. Üçüncüsü, en yüksek düzey normatif olanın, ahlaki duyunun, değer standartlarının alanıdır.
> (Weisskopf, 1971, s. 186)

Bilgisayar programlamasına dair bir analoji bu noktada aydınlatıcı olabilir.

*İnsani Biyobilgisayardaki Gradyan.* Modern bilgisayarın gerçek gücü ve esnekliği donanımında değil, yazılımında —bilgisayarı son derece farklı işlevler için kullanmayı mümkün kılan, giderek daha genel sembolik programlardan oluşan basamaklı dizilimde— bulunur. Bir bilgisayarın temel işleyişi yürütülen her işlem için bir komut gerektirir ve bu makine dili düzeyinde programlama ilkesel olarak çok esnek olsa da, farklı uygulamalar için özel amaçlı programlar hazırlamak çok fazla zaman alır. Bunun yerine, bir düzeydeki tek bir komutun daha temel bir düzeyde onlarca ayrıntılı komut ürettiği hiyerarşik bir makro-programlama dilleri dizisi oluşturmanın yararlı olduğu görülmüştür.

İnsani işleyişe dair bilgisayar metaforunun kullanışlılığı Tablo 6 (a)'da gösterilmektedir. İnsani biyobilgisayarın alt (makine dili) ucunda


> [Sağ kenar boşluğunda "Bilgisayar programlamasına dair bir analoji..." ile başlayan paragrafın yanında hafif kurşun kalemle yazılmış, kısmen silik, muhtemelen "s. 170" veya bir parantez işareti okunabilen notlar yer almaktadır.]
> ```


### Tablo 6: "FARKINDALIK GRADYANI" ÜZERİNDEKİ ÜÇ BOYUT

| (a)<br>İnsani biyobilgisayardaki hiyerarşik programlar | (b)<br>İhtiyaçlar hiyerarşisi<br>(Maslow) | (c)<br>Ahlaki yönelimler hiyerarşisi<br>(Kohlberg) |
| :--- | :--- | :--- |
| Daha yüksek farkındalık ve işleyiş düzeyleri, metaprogramlar, zaman ve mekânın aşılması, estetik ve yaratıcı duyu, zihin-üstü işleyiş, astral düzeyler, manevi varlıklarla temas vb. | 5. Kendini gerçekleştirme<br><br>4. Saygınlık | 6. Evrensel etik ilke<br><br>5. Toplumsal sözleşme / ortak anlayışlar<br><br>4. Otoriter kanun ve nizam / görev bilinci |
| Uyanıklık farkındalığının ve ego işleyişinin normal düzeyleri | 3. Aidiyet ve sevgi | 3. Başkalarınca yönlendirilen — uyumcu |
| Bilinçaltı farkındalık, id işleyişi, anlamsal ve kültürel belirlenimcilik; psikosomatik süreç; genetik miras | 2. Güvenlik<br><br>1. Fizyolojik | 2. Araçsal rölativist<br><br>1. İtaat ve ceza korkusu |


genetik miras; içgüdüsel, endokrin ve otonom süreçler; anlamsal ve kültürel belirlenimcilik gibi süreçler yer alır—bunların hepsine dair bir dereceye kadar bilinçaltı farkındalığa sahibizdir ve yoga, hipnoz ve biyogeribildirim eğitiminin gösterdiği üzere, hepsini bir dereceye kadar yeniden programlayabiliriz. Daha üst bir düzeyde, yani normal uyanıklık farkındalığında, insani biyobilgisayarın yönetici işlevi öz-farkındalık sergiler (*cogito, ergo sum*); ve bu öz-farkındalığın bir parçası olarak sürekli tercih yapabileceğine ve kendini yeniden programlayabileceğine, yani özgürlüğe sahip olduğuna inanır. Ancak bu düzeyde gerçekte ne kadar tercih özgürlüğü bulunduğu kısmen tartışmalıdır; nitekim Lilly'nin (1972) işaret ettiği gibi, insani biyobilgisayarın tabi olduğu çok daha üst düzey metaprogramlar vardır.

Şayet bu tür metaprogramlar (temel inançlar; kendine, başkalarına ve evrene dair imgeler; öz-benliğin bilinçaltı ve üstbilinç boyutlarından gelen etkiler) tercih *kriterlerini* belirliyorsa, bu düzeylere erişim sağlanamadıkça gerçekte çok az sahici tercih özgürlüğü mevcuttur. Öz-benliğin bu boyutlarına dair elimizde yalnızca en kaba haritalar vardır, fakat bunların geleceğe uygun her insanlık imgesine dâhil edilmesi zorunludur. Ancak aşağı ve yukarı şeklindeki doğrusal bir boyut geçerli olduğu ölçüde (bu yaklaşımın sınırlılıklarını daha sonra tartışacağız), içgüdüsel enerjilerin (Freud) ve edimsel koşullandırmanın (Skinner) işleyişi aracılığıyla devrede olanların insanın alt yarı-bilinçli veya bilinçdışı boyutları olduğu görülür; buna mukabil üst düzeyler, ezoterik bilgeliğin atıfta bulunduğu ve yaratıcılığın sezgisel kaynaklarının muhtemelen neşet ettiği boyutlardır. İtalyan psikiyatr Roberto Assagioli, bilincin bu çeşitli alanlarını kullanışlı bir tarzda tasvir eden bir harita (burada Şekil 10 olarak yeniden basılmıştır) formüle etmiştir.

*İnsani İhtiyaçlar Gradyanı.* Maslow (1962), farklı ihtiyaç doyumu düzeylerine sahip kişilerin sergilediği, yukarıdakine paralel bir gradyan tarif etmiştir. Temel fiziksel ve duygusal ihtiyaçlarını yeterince karşılamış kişilerin, karşılamamış olanlardan çok farklı bir motivasyon türüyle hareket ettiklerini kaydetmiştir. Çok basit bir ifadeyle, "yoksunluk ihtiyaçları" karşılanmadığı takdirde nihayetinde hastalığa veya ölüme yol açacak olan ihtiyaçlardır. Bunların karşılanmaması, yoksun kalan kişinin Tablo 6 (b)'de betimlediğimiz gibi daha alt işleyiş düzeylerinde eylemesine neden olur. Gelişim/varlık/bilgelik ihtiyaçları ise doyumları varoluşa bir anlam, estetik ya da manevi bir vecd hissi katan ihtiyaçlardır; karşılanmamaları hastalığa değil, (yoksunluk ihtiyaçlarının


> - İkinci paragrafın sonunda ("sağlanamadıkça...") kurşun kalem işareti/onayı.
> - "...daha alt işleyiş düzeylerinde eylemesine..." satırının bitişiğindeki sağ kenar boşluğunda silik kurşun kalem işareti.
> - Sağ alt köşe kenar boşluğunda kurşun kalemle işaretlenmiş küçük bir 'x'.


1. Alt bilinçdışı
2. Orta bilinçdışı
3. Yüksek bilinçdışı veya üstbilinç
4. Bilinç alanı
5. Bilinçli benlik veya "Ben"
6. Yüksek benlik
7. Kolektif bilinçdışı


![Şekil 10. Kişilikte bilinç/işlev boyutları.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_10.png)

*Şekil 10. Kişilikte bilinç/işlev boyutları.*


yeterince karşılandığı varsayıldığında) bir can sıkıntısı veya apati duygusuna yol açar.\* Çoğu insanın ardışık bir biçimde bir "ihtiyaçlar hiyerarşisi" boyunca ilerlediği Maslow'un hipoteziydi. Böylesi bir hareket muhtemelen iki oldukça farklı kipte gerçekleşir. Maslow'un vurguladığı gibi, kendiliğinden vuku bulabilir—bir modal ihtiyaç türü yeterince karşılandığında, büyüme ve daha ötesini arama yönünde doğal bir eğilim belirir. Diğer taraftan, ihtiyaçlar hiyerarşisi temasını geliştiren bir başka kuramcı olan Clare Graves'in belirttiği gibi, kriz durumlarında da gerçekleşebilir ya da uyarılabilir—bir modal davranış tarzı işlevsiz hale geldiğinde bir başka ihtiyaç doyumu düzeyini arama eğilimi doğar.

*İnsani Ahlak Gradyanı.* Bu kez yükselen ahlaki düşünme ve eyleme dereceleriyle ilgili bir başka benzer basamaklı dizi Kohlberg (1969) tarafından türetilmiştir. Hem kültürlerarası hem de yerel araştırmalarda Kohlberg, hâkim ahlak biçiminin zaman içinde belirgin, hiyerarşik bir ilerleme izleme eğiliminde olduğunu saptamıştır. Bu durum hem bütünsel kültürler için hem de kültür içindeki birey için (kültüründeki hâkim biçime ulaşana veya onu aşana kadar) geçerlidir. İhtiyaçlar hiyerarşisi gibi bu evreler de Tablo 6 (c)'de gösterildiği gibi bir gradyan oluşturur. (Evrelerin her birinin ayrıntılı açıklamaları Şekil 11'de verilmiştir.)\*

---

GELENEK-ÖNCESİ DÜZEY
Bu düzeyde çocuk iyi ya da kötü, doğru ya da yanlış gibi kurallara ve yaftalara duyarlıdır. Bu yaftaları tamamen fiziksel veya hazcı terimlerle yorumlar. Kötü olursa cezalandırılır; iyi olursa ödüllendirilir. Ayrıca yaftaları bunları dile getirenlerin —ebeveynlerin, öğretmenlerin ve diğer yetişkinlerin— fiziksel gücü açısından yorumlar. Düzey şu iki evreden oluşur:

Evre 1: Ceza ve itaat yönelimi. Eylemin fiziksel sonuçları, bu sonuçların insani anlamına veya değerine bakılmaksızın onun iyiliğini ya da kötülüğünü belirler. Cezadan kaçınma ve güce tartışmasız boyun eğme, ceza ve otoriteyle desteklenen altta yatan ahlaki düzene duyulan saygı açısından değil (ikincisi evre 4'tür), kendi başına bir değer taşır.

Evre 2: Araçsal rölativist yönelim. Doğru eylem, araçsal olarak kişinin kendi ihtiyaçlarını ve ara sıra başkalarının ihtiyaçlarını karşılayan eylemdir. İnsani ilişkiler piyasadakilere benzer terimlerle görülür. Adalet, karşılıklılık ve eşit paylaşım unsurları mevcuttur ancak daima pragmatik bir yolla yorumlanır. Karşılıklılık "sen benim sırtımı kaşı, ben de seninkini kaşıyayım" meselesidir; sadakat, şükran ya da adalet meselesi değildir.

GELENEKSEL DÜZEY
Bu düzeyde bireyin ailesinin, grubunun ya da ulusunun beklentilerini karşılamak, dolaysız ve bariz sonuçlarına bakılmaksızın kendi başına değerli görülür. Tutum yalnızca toplumsal düzene uyum sağlamakla kalmaz; ona sadakat göstermeyi, düzeni aktif olarak korumayı, desteklemeyi ve meşrulaştırmayı ve bu düzene dâhil olan kişilerle veya grupla özdeşleşmeyi de içerir. Bu düzey şu iki evreden oluşur:

Evre 3: Kişilerarası uyum yönelimi ya da "iyi çocuk" yönelimi. İyi davranış, başkalarını memnun eden veya onlara yardım eden ve onlar tarafından onaylanan davranıştır. Çoğunluk ya da "doğal" davranışa dair basmakalıp imgelere büyük bir uyum söz konusudur. Davranış sıklıkla niyetle yargılanır. "İyi niyetli olmak" önem kazanır ve insan "hoş/cici olarak" onay kazanır.

Evre 4: "Kanun ve nizam" yönelimi. Otoriteye, sabit kurallara ve toplumsal düzenin korunmasına değer verilir. Doğru davranış; görevini yapmaktan, otoriteye saygı göstermekten ve bizzat kendi hatırı için toplumsal düzeni korumaktan ibarettir.

GELENEK-ÖTESİ DÜZEY
Bu düzeyde ahlaki değerlerin kişisel bir tanımına ulaşma yönünde açık bir çaba vardır—grupların veya kişilerin otoritesinden ve bireyin bu gruplarla olan kendi özdeşleşmesinden bağımsız olarak geçerliliğe ve uygulamaya sahip ilkeleri tanımlama çabası. Bu düzey de yine iki evreden oluşur:

Evre 5: Toplumsal sözleşme yasalcı yönelimi. Genel olarak bu evre faydacı tonlara sahiptir. Doğru eylem, genel bireysel haklar ve bütün toplum tarafından eleştirel biçimde incelenip üzerinde uzlaşılan standartlar terimleriyle tanımlanma eğilimindedir. Kişisel değerlerin ve kanaatlerin önemine dair net bir farkındalık ve uzlaşmaya varmak için usul kurallarına buna paralel bir vurgu vardır. Anayasal ve demokratik olarak üzerinde uzlaşılanların dışında, doğru olan kişisel değerler ve kanaat meselesidir. Sonuç; kanunu evre 4'teki "kanun ve nizam" anlayışında olduğu gibi dondurmak yerine, hem "hukuki bakış açısına" hem de kanunda rasyonel ve toplumsal olarak arzu edilir değişiklikler yapma olasılığına vurgu yapılmasıdır. Hukuk alanının dışında, serbest mutabakat yükümlülüğün bağlayıcı unsurudur. Bu, ABD hükümetinin ve Anayasa'nın "resmi" ahlakıdır.

Evre 6: Evrensel etik ilke yönelimi. Doğru, mantıksal kapsamlılığa, evrenselliğe ve tutarlılığa dayanan ve bizzat seçilen etik ilkelerle uyumlu vicdan tarafından tanımlanır. Bu ilkeler soyut ve etiktir (altın kural, kategorik buyruk); On Emir gibi somut ahlak kuralları değildir. Özünde bunlar evrensel adalet ilkeleri, insan haklarının karşılıklılığı ve eşitliği ve tekil kişiler olarak insan varlıklarının onuruna saygıdır.


![Şekil 11. Ahlaki gelişim evreleri.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_11.png)

*Şekil 11. Ahlaki gelişim evreleri.*


© 1972, Education Today Company Inc., 530 University Avenue, Palo Alto, California.


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Bu boyutlara, Rollo May'in beş azalan güç düzeyini ve beş yükselen güç türünü (*Güç ve Masumiyet*, Norton, 1972) ekleyebilirsiniz."—Michael Marien


Hampden-Turner (1971), hâkim sosyal bilimlerin her birinin Kohlberg'in kategorilerinden birine yerleştirilebilecek bir "gizli ahlaka" sahip olduğunu ve çoğu sosyal bilim metafizikten kaçındığını iddia etse de, metodoloji seçimlerini ve doğrulama kriterlerini belirgin biçimde etkileyen doğrulanamaz ahlaki varsayımlar yaptıklarını öne sürmüştür. Hampden-Turner, yalnızca Kohlberg'in 6. evresiyle tutarlı sosyal bilimlerin, diyalektik gerilime karşın (perspektifler arasındaki uyumu ve uzlaştırılabilirliği vurgulayarak) paradigmadan paradigmaya geçme konusunda kanıtlanmış bir kapasiteye sahip olduğu sonucuna varır.

*Yeterli Bir İmge Açısından Farkındalık Gradyanının Geçerliliği.* Gözden geçirdiğimiz çeşitli gradyanların ortak özelliği nedir? Bilincin işlevsel tanımını (biyo-sistemin örgütlenişi; farkındalık ise bu örgütlenişin psikolojik eşdeğeri ya da tamamlayıcı boyutu) hatırlarsak, evrimin yükselen evreleri imgesini bir farkındalık gradyanı^[Çevirmen Notu: Metin boyunca 'gradient of awareness' terimi için kullanılan bu ifade; bilincin tek boyutlu olmayıp basamaklar halinde derinleşen yapısını vurgular.] terimleriyle kurgulamak akla yatkın görünmektedir. Evrimin daha yüksek evrelerine geldikçe, bilinç niteliği ön plana çıkar. Bununla kastettiğimiz; içgüdü, alışkanlık veya bir başka zaman ve mekândan gelen bir otorite tarafından belirlenmek yerine, anlayış, takdir ve muhakeme temelinde —hem bireysel hem kolektif olarak— ilişkilerin keşfedilmesi ve tercihlerde bulunulması; geçmişi, şimdisi ve geleceğiyle ilgili bir bağlamdan etkilenilmesidir. Bu anlamda, kavrayışlarımızın hiyerarşik olarak yeniden yapılandırılmasında ve daha yüksek farklılaşma ve karmaşıklık basamaklarında tutarlı bir bütünleşmeye ulaştığımız düşünce sistemlerinde, kurumlarda vb. tezahür eden bilincin evriminden söz ediyoruz.

Bu anlayışa ulaştıran düşüncelerin ancak genel bir taslağını çizebildik. Evrimde yükselen bir farkındalık gradyanına uygun olarak varsaydığımız diğer katkılar şunlardır: "bu dünyaya ait" (örneğin D. Campbell, 1966; Polanyi, 1966; Weiss, 1969; Land, 1973), "öteki dünyaya ait" (örneğin Cummins, 1952) ve "dünya-ötesi" (örneğin Hubbard, 1951; Aurobindo, 1963). (Land'in *Büyü ya da Öl: Dönüşümün Birleştirici İlkesi* [1973] adlı kitabı, özellikle Bölüm 10, bu temayı burada yapabileceğimizden çok daha ayrıntılı olarak işlemektedir.) Ancak burada da yine, bu düşünce tarzlarının herhangi belirli bir bilgi paradigmasının yöntemleriyle yargılandığında doğru ya da yanlış olup olmadığıyla değil; tersine (1) şu anda bulunduğumuz noktanın ötesine geçen potansiyel bir büyüme ve ileri evrim vizyonu sunup sunmadıklarıyla —(hem bireyler hem bir tür olarak) şu an bulunduğumuz yeri kabul eden, kendimizi geçmişteki insandan daha ileri evrilmiş (bazı açılardan daha ileri, bazılarında daha geri) ve gelecekteki insanın olmasını umduğumuzdan daha az evrilmiş gören bir vizyon— ve (2) her birinin kısıtlı bir geçerliliğe sahip olduğu görülebilecek olan insanın çeşitli parçalanmış imgelerinin bütünleşmesini mümkün kılan genel bir sistemler çerçevesinin kavramsal temellerini atıp atmadıklarıyla ilgileniyoruz. Bilginin bu aşamasında farkındalık gradyanını kanıtlanmış bir kuramdan ziyade kullanışlı bir metafor olarak görüyoruz. Gerçekten de Bölüm 4'te sunulan bilimin sınırlılıklarına dair incelemenin açıkça gösterdiği gibi, böylesi bir görüşün geçerli olup olmadığını kanıtlamak muhtemelen mümkün değildir. Bunun yerine, insanlığa dair bir başka imgenin aksine bu imgenin toplumsal sorunların çözümü ve insani potansiyellerin daha eksiksiz gerçekleştirilmesi yolunda somut politikalara tercüme edilmesinden ne gibi sonuçların doğabileceğini kestirmemiz gerekecektir. Böylesi bir kestirimi Bölüm 8'de deniyoruz.

### Öz-Benlik

Evrendeki insanın daha yeterli ve bütünleştirici bir imgesini keşfetme girişimimizdeki ikinci kilit unsur, öz-benliğin doğasına ilişkin imgelemdir. Kültürümüzde kişinin kendisi hakkında taşıdığı hâkim imge, bizzat "öz-benlik" (*self*) teriminin ima ettiği gibi —*Webster's* tarafından "kişi—kendine ait veya tekil bir doğaya veya karaktere sahip olan" şeklinde tanımlanır— ayrı ve bağımsız bir varlık imgesidir. Fakat varoluşun bilinen olgularının üstünkörü bir incelemesi bile, aşağıda açıklandığı üzere bunun yersiz derecede dar bir bakış açısı olduğunu gösterir.

*Benlik-Ötesi ve Kişisel İmgelem.* Daha alt düzeyde (insani biyobilgisayarın makine dili boyutlarında) betimlediğimiz varlığımızın en temel cephelerini diğer bütün insanlarla ortaklaşa paylaşırız. Gerçekten de bu ortaklık sebebiyle insan, "insanın doğası" ifadesinde genellikle yalnızca bu düzeyin kavrandığından şüphelenir. İnsanlığın bütünleştirici bir imgesini geliştirmenin bir sonraki aşaması, bu boyutların her kişi için kendine özgü olmaktan ziyade benlik-ötesi (transpersonal) olduğunu gösteren Şekil 12'de incelenmektedir. Jung'un "kolektif bilinçdışı" ifadesi bu düzey için özellikle uygun görünmektedir.

Farkındalık gradyanı^[Çevirmen Notu: İngilizce 'gradient of awareness' ifadesi; bilincin mekanik-biyolojik reflekslerden başlayıp duyusal, rasyonel ve nihayetinde benlik-ötesi/mistik idrak basamaklarına doğru kesintisiz bir süreklilik arz eden hiyerarşik tayfını anlatır.]nda yukarı çıktıkça, kişiler arasında geçerli bir ayrılık algısının bulunduğu egoik ve duyusal düzlemi gözlemleriz. Bizi ayıran mekânsal mesafe boyunca diğer insanlarla iletişim kurmak için duyusal kanalları kullanmamız gibi bu düzeye özgü davranışlar, tipik olarak ayrı bir varlık olarak her kişinin kendine özgü denetimi altındaki özgürce seçilmiş davranışlar olmaları anlamında özgürlüğü yansıtır biçimde algılanır.


![Şekil 12. Bilincin kişisel ve benlik-ötesi boyutlarının metaforik bir imgesi.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_12.png)

*Şekil 12. Bilincin kişisel ve benlik-ötesi boyutlarının metaforik bir imgesi.*


Fakat sözde farkındalık gradyanımızda daha da yukarı çıktığımızda —şayet yogilerin (Patanjali, Prabhavananda ve Isherwood, 1953), mistiklerin (Reinhold, 1944) anlatımlarına ve bazı yakın tarihli laboratuvar kanıtlarına (Tart, 1969; Backster, 1972) inanılacak olursa— şeylerin doğasının bir kez daha benlik-ötesi hale geldiğini görürüz. Algılar alışıldık duyulardan kaynaklanmak yerine sezgisel ve (McBain'in [1970] türettiği terimle) "yarı-duyusal" hale gelir. Ve tipik olarak daha yüksek düzeylere ulaşıldıkça, alışıldık zaman ve mekân kısıtlamalarından bir kopuş veya aşkınlık deneyimleri olduğu gibi zihin-paylaşımına dair öznel deneyimler de sıklıkla bildirilir (örneğin bkz. Tart, 1969, 1970). Nitekim ancak bilimsel insan imgemizi bu düzeydeki olguları içerecek şekilde genişletebildiğimizde Bölüm 4'te gözden geçirilen çeşitli psişik olguları açıklayabilecek yeterli kuramlar geliştirebileceğimiz kuvvetle muhtemeldir.

Dolayısıyla Şekil 9'da gösterilen şematize edilmiş bütünleştirici insan imgesi kum saati veya koni biçiminde kurgulanmıştır; böylece kişinin doğasının varoluşun alt ve üst uçlarında haklı olarak benlik-ötesi, aradaki bölgede ise kişisel veya kendine özgü olarak görüldüğü ima edilir.


> - Sol kenar boşluğunda "Nitekim ancak bilimsel insan imgemizi..." ile başlayan paragrafın yanında silik kurşun kalemle bir `x` işareti.


Daha spekülatif biçimde (ancak bilincin fenomenolojisi alanındaki çeşitli araştırmacıların vaka raporlarına dayanarak) haritanın en üst noktasına sonsuzluk simgesini, en alt noktasına ise "evrimin başlangıcına doğru" ifadesini ekleyebiliriz: Şayet anlatılan raporlara inanılacak olursa, sonsuzluk ile "evrimin başlangıcı" öznel olarak deneyimlenebilir ve deneyimlendiğinde birbirine karışma eğilimi gösterir. F. W. H. Myers, aşağıda Şekil 13'te gösterilen farklı ancak benzer bir anlayış formüle etmiştir.

*Alt-Sistem, Sistem ve Üst-Sistem İmgelemi.* Bir kişinin ayrı ve belirgin bir sistem olma biçimleri, onun daha alt düzeydeki (alt) sistemleri bünyesinde barındırma ve daha üst düzeydeki (üst) sistemlerin parçası olma biçimlerinin yalnızca küçük bir parçasıdır. Hem bütünlerin bağımsız özelliklerini hem de parçaların bağımlı özelliklerini sergileyen kişi bir "holon"dur. Başka boyutlar da eklenebilir; ancak Şekil 14'ün gösterdiği gibi, artık evrendeki insana dair arzulanan tarzlarda gerçekten bütünleştirici olan çok-boyutlu ve sistem odaklı bir imgenin kavramsal temeline sahibiz.

Bu imgeyi tamamlamadan önce şu önemli soruyu sormak üzere duraklayabiliriz: Bireysellik deneyimi varoluşumuzun bütünlüğündeki her şeye kıyasla ufacık bir aralıktan ibaretse, insanın özü, (türün aksine) varlığı nerede bulunacaktır? Koestler'ı (1967) yankılarsak, "makinedeki hayalet" nerededir? Kadim Felsefe'nin (*Philosophia Perennis*) benimsediği insanlık imgesinin muhtemelen en yetkin tekil yanıtı verdiği yer burasıdır:

> *Atman*, yani Öz-Benlik, asla doğmaz ve asla ölmez. Nedensizdir ve ebediyen değişmezdir. Zamanın ötesindedir; doğmamıştır, kalıcıdır ve ezelidir. Beden öldüğünde o ölmez. Bütün varlıkların kalbinde gizlenmiş olarak yatar atman, yani Ruh, yani Öz-Benlik; en küçük atomdan daha küçük, en engin uzaylardan daha büyüktür.
> 
> (Upanişadlar, M.Ö. 1000)


![Şekil 13. Kişisel ve benlik-ötesi bir zihin/beden modeli.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_13.png)

*Şekil 13. Kişisel ve benlik-ötesi bir zihin/beden modeli.*


> - Sağ kenar boşluğunda "Şekil 14'ün gösterdiği gibi" satırının yanında kurşun kalemle `X` işareti.
> - Sağ üst kenar boşluğunda silik el yazısı / paraf.


![Şekil 14. Bütünleştirici bir insan imgesinin olası "N" boyutundan ikisi.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_14.png)

*Şekil 14. Bütünleştirici bir insan imgesinin olası "N" boyutundan ikisi.*


Nihayetinde, (uzay ve zaman açısından) bir "nesne-olmayan" bu öz-benliği temsil etmek üzere, Şekil 15'te olduğu gibi Merkezi ekleyerek önerdiğimiz bileşik insanlık imgesinin görsel versiyonunu tamamlıyoruz. Bir başka şekille de temsil edilebilirdi (örneğin daha önce gösterilen Assagioli'nin modelinde olduğu gibi); ancak boru/tüp şekli meditasyonu deneyimleyenlerin sıklıkla bildirdiği "hissiyat"tır ve yeterli herhangi bir imgenin *inşa edilmeyip*, tersine *deneyim yoluyla görüleceği* konusunda Wilson ile (baskıda) ilkesel olarak mutabıkız.

*Süreç Olarak İnsan.* Kadim Felsefe'nin vizyonu herhangi bir şekilde geçerliyse, bu Merkez gerçekten durağan olan yegâne imgedir. İnsanın öz-benliğin nasıl tezahür ettiğini betimleyen diğer tüm imgeleri, o öz-benliğin yalnızca geçici, durmaksızın


![Şekil 15. Bütünleştirici bir insan imgesinin kişisel-benlik-ötesi boyutlarına eklenen aşkın-içkin boyutlar.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_15.png)

*Şekil 15. Bütünleştirici bir insan imgesinin kişisel-benlik-ötesi boyutlarına eklenen aşkın-içkin boyutlar.*


> - Sol kenar boşluğu: Açık kurşun kalemle "NB" ve küçük bir "+" işareti dâhil el yazısı notlar.


değişen nitelikleridir. Norbert Wiener'ın (1954) gözlemlediği gibi:

> Bizler kalıcı hammadde değil, kendilerini idame ettiren örüntüleriz; durmaksızın akan bir nehirdeki su anaforlarıyız.

"Bütün nesnelerde gizli" durağan öz-benlik vizyonu, kişi dediğimiz görünür benliğin yarı-durağan —ancak gerçekte değişen— çok sayıdaki vizyonuyla nasıl faydalı biçimde uzlaştırılabilir? Çeşitli kültürlerin mitlerinin kolektif bilgeliğine güvenilecek olursa, uzlaşmanın yolu Merkezin İmgesi (Eliade, 1952) ile aydınlatılır. "Bulunmadığımız yerden en hakiki anlamda bulunduğumuz yere doğru hareket etme" (William James) fikri, Almanca *werden* ("olmak, haline gelmek") sözcüğüyle akraba olan ve artık arkaikleşmiş Anglo-Sakson kökenli *wyrd* ("kader/oluş") sözcüğünde çok iyi ifade edilir. Hintçedeki *dharma* kavramının veya günümüz Batı'sının toplumsallaşma ya da koşullanma anlayışlarının (ki her ikisi de bireyi zorunlu olarak toplumun dayattığı yasaya tabi görür) tam karşısında duran *wyrd*, potansiyel olanın içeriden dışarıya doğru açılmasıdır. (Bunun aynı zamanda İngilizcedeki *educate* [eğitmek] sözcüğünün türediği *educere*, yani "gizil olan bir şeyi ortaya çıkarmak" kök sözcüğünün temel anlamı olduğuna dikkat ediniz.) Gerçekliğin bu imgesinde —tıpkı Eliot'ın (1935) "dönen dünyanın durak noktası. . . . Geçmiş ile geleceğin bir araya geldiği yer" dizesinde olduğu gibi— kişinin metafiziksel zemini ile onu ortaya çıkaran şey bir ve aynıdır. Varlığının bu Merkezini


![Şekil 16. Gelecek için bütünleştirici, evrimsel bir insan imgesinin bileşik metaforu.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_16.png)

*Şekil 16. Gelecek için bütünleştirici, evrimsel bir insan imgesinin bileşik metaforu.*


> - Sağ kenar boşluğu: Onay işareti ($\checkmark$), artı işareti ($+$), "NB", "X", "NB" ve "X" dâhil kurşun kalemle yazılmış el yazısı notlar.
> - Alt kenar boşluğu: Küçük matbaa/katalog işareti: "CIM - K".


fark etmenin; yaratan ile yaratılan, iyi ile kötü, Ben ile Sen ve özgürlük ile belirlenimcilik gibi kutuplulukların tiranlığından kavramsal bir kurtuluş sağladığı söylenir.

Fakat bütün dışsal tezahürler (veya kısmi imgeler) bu Merkezden eşit derecede pay aldığından (Şekil 16'nın gösterdiği gibi), göreceğimiz üzere daha önce varsaydığımız özellikleri karşılamaya çok yaklaşan bir insanlık imgesi için kavramsal çerçeveye artık sahip olduğumuzu anlıyoruz.\*

### Yeni İmgenin Kavramsal Uygulanabilirlik Açısından İncelenmesi

Evrimin yönünün daha büyük bir "bilince" doğru olduğu (yani "farkındalığın" bu örgütlenişin psikolojik eşdeğeri veya tamamlayıcı boyutu olduğu biyo-sistemin artan örgütlenmesi) kabul edilirse; yukarıdaki çerçeve evrimsel büyüme, yönelim ve yaşama dair bütünsel bir anlam hissi için gereken imgelemi sağlar. Doğru büyünecek (hem kişisel hem kültürel) bir şeye dair ucu açık ve deneysel bir duyu sunar. Daha yüksek farkındalık durumlarının peşinden koşulması; bilgiyi bütünleştirme ve alt-sistem/sistem/üst-sistem ilişkilerinin göreli ihtiyaçlarını koordine edip dengeleme becerisinin artması; ve varoluşun kişisel, kişilerarası ve benlik-ötesi boyutlarının araştırılması—bunların her biri bir "ekolojik ahlak"ın ve bir "kendini gerçekleştirme ahlakı"nın filizlenmesine; eşgüdümlü "yeter-doyum (*satisficing*)^[Çevirmen Notu: Herbert Simon'ın 'satisficing' kavramı; iktisadi rasyonalitenin 'maksimum kâr/fayda' mitine karşı gerçekçi karar alma mantığını temsil eder.]"a; ve maddeciliğin büyüme sınırlarıyla tutarlı "hafifleme/efemerizasyon" (daha az maddeyle daha çok iş görme) hedeflerine katkıda bulunur. (Daha büyük karmaşıklığa ve bilince doğru bu ilerlemeyi tanımlamak üzere, evrimin hedefini değil, izliyor göründüğü *yolu* ifade etmek amacıyla "yönelim/hamle" terimi seçilmiştir. Hedef, doğrusal nedensellik kavramsal paradigmasıyla ilişkili bir terimdir; kısmen de olsa aşılması gereken tam da bu paradigmadır. Dunn'ın "süreç erekselliği" terimini özellikle seçmemizin sebebi de budur; zira vitalizmin ve teleolojinin eski kavramlarının taşıdığı güçlüklerden açıkça kaçınmaktadır.†)


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Bkz. Not A, s. 160.
> **[Editör Notu]:** "Bu güzel, ancak doğrusal bir hiyerarşi yerine (sistemi şeylere dair eski bakış açımız terimleriyle tasavvur etmek yerine) dairesel bir model (üroboros benzeri) üzerinde bir şeye ne dersiniz—Jung'un rüya gören insanının süregiden ilerlemeyi ima eden görsel bir sistemde döngüsel olarak üstbilinçli insana bağlandığı bir modele?"—Stanley Krippner
> "Bu modeli son derece ilginç buluyorum; özellikle de varoluşun 'mutlaklarını' her iki ucunda bünyesine katma biçimini. . . . İleri çalışmalar için iyi bir başlangıç noktası." [Özetlenmiştir]—Margaret Mead
> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Kenar Notları:*
> - Dış (sol) kenar boşluğunda, ana metin paragrafının yanında el yazısı bir not vardır: "NB".


Bu çerçevenin sunduğu bütünsel imgenin, çeşitli gelişim düzeylerindeki daha uzmanlaşmış insanlık imgelerini nasıl yeterince bünyesine katabileceğini ve uzlaştırabileceğini göstermek için bazı ek değerlendirmeler gereklidir.

Bölüm 2'de sunulan ve Şekil 9 ile 16'da sergilenen çeşitli uzmanlaşmış imgelerin her birinin, insan deneyiminde defalarca yer almış belirli bir bağlama veya duruma uygun olduğunu varsayıyoruz—çeşitli kültürlerimizin imge dağarcığında var olmalarının sebebi de budur. Ayrıca gözlemliyoruz ki kişi, farkındalık gradyanının işaret ettiği çeşitli "varoluş tarzlarından" herhangi birini uygun bir durumda ne ölçüde sergileyemezse, değişen bir çevreyle baş etmedeki esnekliğini sınırlayan —dolayısıyla türün hayatta kalma potansiyelini sınırlayan— açılardan o ölçüde eksik kalır. Hayatta kalması (fiziksel veya zihinsel) tehdit edildiğinde etkili biçimde savaşabilme (fiziksel veya psikolojik olarak); estetik haz alabilme, varoluşun gizemine hayran kalabilme ve uygun olduğunda o gizeme doğrudan katılım hissiyle bireyselliğini aşabilme yeteneği—bunların her biri, her birimizin yerli yerince içine girip çıkabilmesi gereken insani deneyimin birer parçasıdır. Mesele herhangi bir durumda veya her durumda mutlaka savaşmak, işbirliği yapmak veya meditasyon yapmak gerektiği (ya da böyle yaptıkları için başkalarının kınanması gerektiği) değil; uygun düştüklerinde bu şeylerden herhangi birini yapabilmek (ve başkalarının yapmasını kabul edebilmektir). Hepsi Merkezden pay alır.

Söylemeye gerek yok ki ödünleşmeler söz konusudur ve farklı davranışların eşgüdümü zorunludur. Jonas Salk'ın (1973) gözlemlediği gibi:

> Kültürel evrimsel süreçlerin etkisi birey üzerindeki dışsal kısıtlamaları azalttığından, insani alandaki çatışma artık bireyin kendi içindeki "kendini ifade etme" ile "kendini dizginleme" arasındadır.\*

Farkındalık gradyanının betimlediği çeşitli düzeyler arasında kolay hareketlilik insan soyunun hayatta kalması ve her bireyin potansiyellerinin gerçekleşmesi açısından açıkça yararlı olsa da, böylesi bir özgürlüğün çağımızda ancak bütünsel bir yaşam, büyüme ve evrim perspektifinden türeyebilecek bir dizginlemeyle kullanılması gerekir.

Bu nedenlerle, süreç-içindeki-insan imgeleminin geliştirilmesi ihtiyacını; büyümeyi (bazı okültistlerin yapmaya meylettiği gibi) birbiri ardına düzeylerdeki insanların üstüne çıkmak olarak değil, hem daha kapsayıcı hem daha az kapsayıcı yönlerde farkındalığın genişlemesi olarak gören bir vizyonu; bütün düzeylerden pay alan ancak daha kapsayıcı olanlarca koordine edilen uygun davranış tercihlerini kazanmayı; ve herhangi belirli bir düzeydeki saplantıları çözmeyi öğrenerek, çevrenin ihtiyaçlarına göre ve gereğince koordine edilmiş bir büyüme içinde bir düzeydeki hâkim yönelimden bir diğerine durmaksızın akabilmeyi vurguluyoruz.


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Birey üzerindeki dışsal kısıtlamaların azalması mı? Bunu Amalrik'e, Soljenitsin'e ve Saharov'a anlatın. Bu bakımdan, bu ülkede böylesi bir eğilimin kanıtını görmeyi çok isterdim."—Michael Marien
> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Kenar Notları:*
> - Orta sağ kenar boşluğunda, "...bunların her biri, her birimizin yerli yerince içine girip çıkabilmesi gereken insani deneyimin birer parçasıdır" ve "...uygun düştüklerinde bu şeylerden herhangi birini yapabilmektir" satırlarının yanında el yazısı 'x' işaretleri.
> - "Bu nedenlerle..." ile başlayan son paragrafın yanında sağ kenar boşluğunda el yazısı onay işareti.
> ```


Çerçevenin betimlediği türden bütünsel bir imgenin, insanlığın çeşitli boyutlarını ve geçmiş imgelerini özgünlüklerini bulandırmaksızın veya geçersiz kılmaksızın yeterince bütünleştirebileceğine temelde yukarıdaki anlamda inanıyoruz; zira farklılığa ve değişime gösterilecek hoşgörü için ontolojik bir temele ancak bu yolla sahip olabiliriz.

Yukarıda sunulan çerçeveyle ilgili bazı güçlükler vardır. Başlıcası —Batı kültürünün hâkim kavramsal paradigmasıyla tutarlı olarak— özünde hiyerarşik bir doğaya sahip olmasıdır. Dolayısıyla anlayış yalnızca kültüre bağlı olmakla kalmaz; aynı zamanda bilimde yeni beliren karşılıklı-nedensel düşünceleri de kolayca bütünleştiremez. Başka kültürler bilgi, ekoloji ve insani gelişim açısından özünde hiyerarşik olmayan ve daha karşılıklılıkçı olan hâkim kavramsal paralelliklere sahiptir.\* Antropolog Maruyama'nın (1960, 1963, 1967, 1973) işaret ettiği gibi, bir toplumu ilgilendiren pek çok işlev, hiyerarşik olarak yapılandırılmamış paradigmalar tarafından daha kullanışlı biçimde yerine getirilir. Ancak Maruyama, hiyerarşik/kendini haklı gören bir paradigma ile karşılıklılıkçı/simbiyotik bir paradigma kültürlerarası temasa girdiğinde, kendini haklı gören paradigmanın karşılıklılıkçı olanı ezme yönünde neredeyse karşı konulamaz bir eğilime sahip olduğunu da kaydeder.

Biraz farklı ancak bağlantılı bir sorun, Yahudi-Hıristiyan geleneğinin insanın aşkın imgelerine getirdiği dışlayıcı yorumla bağlantılı olarak ortaya çıkar. Bu gelenekte dışlayıcı olan ("benim aracılığım olmadan Baba'ya hiç kimse gelemez" ifadesinde olduğu gibi) ile evrenselci olan (Tanrı her şeye kadirdir, her şeyi bilir ve her yerdedir; dolayısıyla var olan her şey Tanrı'dır) arasında temel bir çelişki yer alıyor görünmektedir. Dışlayıcı olan, kültürümüzün ana akım dini geleneklerinde popüler muhayyileyi ele geçirmiş olan eğilimdir. Oysa bunun bir çelişkinin bir tarafı olmaktan ziyade bir diyalektiğin bir kolu, bir paradoksun bir unsuru olduğu anlaşılmaktadır.

Daha iyi anlaşıldığında, bu güçlüklerin yanlış anlamalara dayandığı ortaya çıkar (ki bu durum iletişimsel veya siyasal anlamda çok gerçek güçlükler olmayacakları anlamına gelmez). Bunlar, özünde geleneksel olmayan, "paradigma-dışı" kavramları ifade etmek için


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Hiyerarşik olmayan herhangi bir düşünce ve örgütlenme sisteminin, farklı kümelenme düzeyleri arasında gereken koordinasyonu nasıl sağlayabileceğini anlamıyorum. Gerekli olan, hiyerarşik anlayışın sıklıkla yorumlandığı gibi yukarıdan aşağıya değil, tabiri caizse 'içeriden dışarıya' bir koordinasyondur."—[Özetlenmiştir] Edgar Dunn, Jr.
> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Kenar Notları (Kurşun Kalem/Tükenmez Kalem):*
> - Sol kenar boşluğu, sayfa ortası ("Biraz farklı ancak bağlantılı..." ile başlayan paragrafın yanında): Küçük bir onay işareti ($\checkmark$).
> - Sol alt kenar boşluğu, dipnotun yanında: Kurşun kalemle el yazısı "x" ve küçük notlar.


geleneksel dili kullanmak zorunda kalmaktan kaynaklanır.

Böylece daha büyük karmaşıklığa ve bilince doğru evrimsel eğilimi betimlerken "gradyan", "yönelim/hamle" ve "hiyerarşi" gibi sözcükler kullandık. "İlkel"den "gelişmiş"e veya "aşağı"dan "yukarı"ya doğru bir ilerlemeyi ima ediyor görünebilecek diyagramlar ve tablolar kullandık. Bu durum insan evrimine ilişkin elitist bir bakış açısını ima ediyor görünebilir. Örneğin Jung'un rüya gören insanının süregiden süreci ima eden bir vizyonel sistemde döngüsel olarak üstbilinçli insana bağlandığı dairesel bir model benimsemek faydalı olabilirdi. Ancak bir metaforu ya da görsel imgeyi bir başkasıyla ikame etmek yalnızca güçlüğün niteliğini değiştiriyor gibi görünmüştür.

Sorun temelde gerçekliğin herhangi bir metafordan çok daha zengin, çok daha çok-boyutlu olması ve gerçekliğin bütün haritalarının, şayet harfi harfine doğru oldukları yanılgısına düşülürse güçlüklere yol açmasıdır. Dolayısıyla gerçeklik bir anlamda hiyerarşiktir, bir başka anlamda değildir; insan ayrıdır, kendini gerçekleştirmeyi arar ama yine de kendini gerçekleştirmeyi yanılsamalı kılan bir anlamda bir birliğin parçasıdır. Bilincin "yüksek" biçimleri, "aşağı" yaşam biçimlerinin (örneğin evcil hayvanlar, yunuslar, bitkiler) psişik yeteneklerine, ikincisini insan türünde evrilen en yüksek aşkın özellikler kadar "gelişmiş" kılacak bir tarzda benzer olabilir.

Böylece Bölüm 5'te belirlenen koşulları karşılayan evrendeki insana dair ortaya çıkmakta olan bir dünya çapındaki imgenin, onun bir imge ya da bir metaforlar kümesi olduğunu ve asıl işlevinin ancak eksik ve yetersiz biçimde ifade edebildiği şeyin doğrudan deneyimlenmesine rehberlik etmek olduğunu açıkça aklımızda tuttuğumuz sürece *kavramsal olarak uygulanabilir* olduğu anlaşılacaktır.

### YENİ BİR İNSAN İMGESİNİN OPERASYONEL UYGULANABİLİRLİĞİ

Şimdi insana dair böylesi yeni bir imgenin toplumda hâkim bir konuma yükselebileceği koşulları incelemek istiyoruz. Bölüm 5'in temel özelliklerinde içkin olan bir koşul, bu imgenin muhtemelen böylesi bir konuma mühendislik yoluyla ya da manipülasyonla getirilemeyeceğidir. Her halükarda daha güvenli olan, yeni imgenin kimilerince teşvik edildiği ve başkalarınca dirençle karşılandığı, böylece denetim ve denge ilkeleri ile farklılıkların yaratıcı sentezi ilkelerinin işlemesine izin verildiği bir süreçtir.

Temel olarak şunları yapacağız:
1. Hem kültürlerin hem kişilerin krize tepki olarak nasıl evrildiklerine dair süreci gözden geçireceğiz;


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Kenar Notları (Kurşun Kalem):*
> - Sağ üst köşe (141 sayfa numarasının yanında): Onay işareti ($\checkmark$).
> - Üst sağ kenar boşluğu ("Böylece daha büyük karmaşıklığa..." ile başlayan paragrafın yanında): Onay işareti ($\checkmark$).
> - Orta sağ kenar boşluğu ("Sorun temelde gerçekliğin..." ile başlayan paragrafın yanında): Bir "X" işareti.
> - Orta sağ kenar boşluğu ("biçimlerinin... psişik yeteneklerine..." satırının yanında): Kenarda yazılmış "NB".
> - Alt sağ kenar boşluğu ("doğrudan deneyimlenmesine..." satırının yanında): Kenarda yazılmış "NB".


2. dönüştürücü keşfin ve yeni bir insan imgesinin ortaya çıkışının nasıl uygun ya da uygunsuz biçimde teşvik edilebileceğine ilişkin çıkarımlarda bulunacağız;
3. kişisel ve kurumsal dönüşümün ve ahlaki paradigmaların ortaya çıkışının, *olmaya zorlanmaksızın* uygulanabilir olduğuna dair çeşitli işaretleri ele alacağız.

### Krize Tepki Olarak Evrimsel Dönüşüm

Bugün daha üst düzey sistemlerin alt düzeydeki alt sistemlerin etkileşimlerini koordine ettiği bir ekolojik sistemde yaşadığımız açıktır; daha yüksek organizmaların gerçekliğin sembolik haritalarını çıkarma, bu haritaları test etme ve geliştirme konusunda artan bir yeteneğe sahip olduğu bir ekolojide. Dolayısıyla hayatta kalma yönündeki evrimsel mücadelede "fikirlerimizin bizim yerimize ölmesi" (Popper) mümkün olabilir. *Filogenezden* (mutasyon ve genetik rekombinasyon yoluyla doğal seçilim), *ontogenez* (yüksek derecede gelişmiş bir organizmanın belirli sınırlar dâhilinde kendini "yeniden programlama" ve davranışını çevresel değişimlere uyacak şekilde değiştirme yeteneği) üzerinden *sosyogeneze* (sembolik iletişim yoluyla edinilmiş davranışların birikimi) doğru evrimde öne çıkan eğilim, bilincin gücü ve yararlılığıdır. Bu durum kendini varoluşun hem fiziksel hem sembolik çeşitli boyutlarını haritalandırma ve bu haritaları "davranışı değiştirmeye yönelmiş davranış" (Dunn, 1972) için kullanma becerisi olarak gösterir.

Kriz, çoğu zaman kişinin tercih ettiği "haritayı" yeniden çizmesinin katalizörüdür. Kültürümüzün yöneldiği görünen doğrultu tam da bu olduğundan; diğer kültürlerde, bilimde, mitolojide ve kişilerde kriz odaklı dönüşüm süreçlerini gözden geçirmek yararlıdır. Bunların hepsi güçlüklerimizin çözümüne uygulanabilecek içgörüler barındırabilir.

### Kültürel Dönüşümler

Çevresel değişimler, askeri yenilgi veya kültürlerarası istila (örneğin yeni bir teknoloji) nedeniyle bir kültür artık temel işlevlerini yeterince yerine getiremez hale geldiğinde ne olur? Şayet algılanan krizin derecesi çok büyük değilse, kültürel değişimin klasik süreçleri (evrim, sürüklenme, yayılma, tarihsel değişim, kültürleşme) gerçekleşir; diğer yandan algılanan krizin derecesi akut ise kültürel dönüşümün hızla vuku bulması muhtemeldir.

Antropolog Anthony F. C. Wallace (1956), kriz güdümlü kültürel değişim türü üzerine yaptığı karşılaştırmalı bir araştırmada,


—başarılı oldukları takdirde— bu tür birçok dönüşümün içinden geçtiği bir dizi idealleştirilmiş evre türetmiştir. Bizim amaçlarımız açısından özellikle geçerli olan, Wallace'ın diğer toplumlarda öz-benliğin ve toplumun rolüne dair imgelerin krize tepki olarak nasıl değiştiğine ilişkin bulgularıdır. Klasik kültür değişiminin aksine, yeniden canlanma sürecinin toplum üyelerinin açık niyetini gerektirdiğini ve çoğu zaman *tek bir kuşak içinde* gerçekleştiğini keşfetmiştir:

> Sürecin sonuna kadar tamamlandığı durumlarda yeniden canlanma sürecinin yapısı, kısmen örtüşen evrelerden oluşur: 1. Kararlı Durum; 2. Bireysel Stres Dönemi; 3. Kültürel Bozulma/Çarpılma Dönemi; 4. Yeniden Canlanma Dönemi (burada labirent haritasının [mazeway] yeniden formüle edilmesi, iletişim, örgütlenme, uyarlanma, kültürel dönüşüm ve rutinleşme işlevleri gerçekleşir); ve nihayet 5. Yeni Kararlı Durum. (s. 264)

Dönüşüm sürecindeki kilit unsur, Wallace'ın "labirent haritası" (*mazeway*) dediği kavramdır; bu kavramın bizim "evrendeki insan imgesi" terimimizle neredeyse eşanlamlı olduğunu aşağıdaki satırlar gösterir:

> . . . sistemin her düzeyinde stresi azaltacak tarzlarda eyleyebilmek için toplumdaki her kişinin toplumun ve kültürünün yanı sıra kendi bedeninin ve davranışsal düzenliliklerinin zihinsel bir imgesini koruması işlevsel olarak zorunludur. Kişi fiilen böylesi bir imgeyi korur. Bireyin kendi deneyimiyle örgütlenen hücre-beden-kişilik-doğa-kültür-toplum sisteminin ya da alanının bir modeli olarak; çevredeki (içsel ve dışsal, insani ve insandışı) fiziksel nesnelerin labirentine ve aynı zamanda stresi en aza indirmek için bu labirentin öz-benlik ve başkaları tarafından nasıl manipüle edilebileceğine dair algıları içerdiğinden, bu zihinsel imgeye "labirent haritası" adını verdim. Labirent haritası tek bir kişinin gördüğü haliyle doğa, toplum, kültür, kişilik ve beden imgesidir. . . . Labirent haritasını değiştirmek; kişinin öz-benlik, toplum ve kültür, doğa ve beden imgesinin ve eylem tarzlarının toplam *Gestalt*ını değiştirmeyi içerir. Labirent haritası ile "gerçek" sistemi uyumlu kılmak için "gerçek" sistemde değişiklikler yapmak da gerekli olabilir. *Daha etkili stres azaltımına izin verecek şekilde labirent haritasında ve "gerçek" sistemde birlikte bir değişim gerçekleştirme çabası yeniden canlanma çabasıdır; ve çok sayıda kişinin böylesi bir çabadaki işbirliğine yeniden canlanma hareketi adı verilir.* (ss. 266 vd. Vurgu eklenmiştir)

### Yeniden canlanma hareketi ister dini ister seküler olsun, yeniden formülasyon

> . . . toplumda zaten geçerlilik kazanmış ve hatta kullanımda olabilecek unsurların ve alt sistemlerin yeniden yapılandırılmasına dayanıyor görünmektedir. . . . Bunların içsel olarak tutarlı bir yapı oluşturan bir biçimde bir araya gelmesi . . . ve peygamber tarafından bir eylem rehberi olarak kabul edilmesi ani ve dramatiktir; genellikle bir içgörü ânı, ilişkilerin ve fırsatların farkına varıldığı kısa bir dönem olarak gerçekleşir. Yeniden formülasyon ayrıca doğrudan grup müzakerelerinden doğmaktan ziyade, normalde ilk biçimiyle tek bir kişinin zihninde vuku buluyor görünmektedir. (s. 270. Vurgu eklenmiştir)

Labirent haritasının yeniden formülasyonundan sonra uyarlanma, kültürel dönüşüm ve rutinleşme gelir; bu süreçte orijinal vizyonun idealizmi kültürel geribildirime tepki olarak değişir;


yalnızca hareketin "doktrinin korunması ve ritüelin icrası sorumluluğunu sürdürdüğü" alanlarda korunma eğilimi gösterir; başka bir deyişle, ister dini ister seküler olsun bir kiliseye dönüşür.

### Bilimde Kavramsal Devrimler

Bilim tarihini inceleyen Thomas S. Kuhn benzer bir örüntüyü fark etmiştir. Kısmen tartışmalı olan *Bilimsel Devrimlerin Yapısı* (1962) adlı eserinde Kuhn'un "bilgi paradigması"nı ve bilgi paradigmalarının ikame edildiği döngüyü kullanışı, Wallace'ın "labirent haritası" terimini kullanışıyla neredeyse örtüşür. Bilgi paradigması terimi şu anlamı ifade etmek üzere kullanılır:

> ...sınırları dâhilinde bilimsel araştırmanın gerçekleştiği fikirler toplamı, meşru problemlerin ve yöntemlerin ne olduğuna dair varsayılan tanım, öğrencinin bilim camiasına üyelik için hazırlandığı kabul görmüş pratik ve bakış açısı, hücum edilecek problemleri seçme kriterleri, bilimsel pratiğin kural ve standartları. (s. 11)

Böylesi bir bilgi paradigması; bir araştırma sahasını tanımlayan, yeni problemlerin formülasyonunu yöneten kuralları belirleyen ve kabul edilebilir çözüm biçimlerini şart koşan iyi anlaşılmış bir örnekler veya emsaller kümesine sahiptir. Dolayısıyla paradigma, ancak bir gazın moleküllerinin küçük esnek bilardo topları gibi davrandığı veya deney için belirli türden prosedürlerin kullanılması gerektiği ya da bazı konuların bilimsel araştırma için uygun bazılarının ise uygunsuz olduğu gibi belirli inançlara yönelik ortak bir taahhüt varsa var olabilir. Mensupları ayrıca matematikte olduğu gibi simgesel temsillerin anlamı üzerinde de mutabık olmalıdır. Son olarak mensupları; öngörüsel açıklamalara karşı öngörüsel olmayan açıklamalar yapmanın önemi, problem formülasyonu sırasında toplumsal kaygıları dâhil etmenin uygunluğu ve kuramlarda talep edilen basitliğin derecesi gibi ilgili değerleri paylaşmalıdır.

Böylesi bir bilgi paradigması, bir bilimsel araştırma sahasındaki yasa ve kurallarla, bilim-öncesi bir toplumdaki mitler ve ritüellerin kurduğu ilişkinin aynısını kurar. Yani birçokları tarafından bilimsel araştırma sürecini etkileyen temel birimler olarak kabul edilirler.\*

Kuhn'un çalışmasının yarattığı heyecan, bilgi paradigmasını formüle edişinden ziyade bu tür paradigmaların yaratıldığı ve ikame edildiği dinamikleri tasvir edişine dayanır. Kuhn'un görüşünde *olağan bilim*, yeniliği hedeflemekten ziyade


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Bkz. Not B, s. 160


mevcut paradigmanın sunduğu vaadi fiiliyata dökmeye çalışır. Ancak neredeyse istisnasız olarak, paradigmaya dayalı beklentiler ile olgular arasındaki anomalilerin açığa çıkmasıyla sonuçlanır. Böylece Bölüm 4'te belirtildiği gibi, bu tür anomaliler çoğaldıkça krizlerin tekrar tekrar ortaya çıkışını ve hem eski paradigmaları hem de eskinin gereğince baş edemediği aykırı verileri kucaklayan yeni paradigmaların gelişimini görürüz. Kuhn, bu dönüştürücü sürecin tipik olarak dört evreden geçtiğini kaydetmiştir: Paradigma-öncesi araştırma, olağan bilim, kriz ve devrim.

### Bilimsel ve Kültürel Yeniden Canlanma Arasındaki Benzerlikler

Geleceğe yönelik düşüncelerimize rehberlik etmek üzere tarihten kullanışlı örüntüler ararken, Kuhn ile Wallace'ın analizlerini karşılaştırmak ilgi çekicidir.\* Olağan zamanlarda (kararlı durum :: olağan bilim) hâkim imgelerin ve eyleyiş tarzlarının (labirent haritası :: bilgi paradigması) işleyişi yeterli kabul edilir. Ancak bunlar yetersiz hale geldiğinde (bireysel stres/kültürel bozulma :: kriz) verilen tepkiler çok ve çeşitlidir, fakat öngörülebilir biçimler alır. Kimi bireyler güçlüklerle yüzleşmekten kaçınır (kronik yüksek düzeyde stres yaşar :: anomalilerden kaçınır) ve sorun çözmenin alışıldık araçlarını sürdürmenin yeteceğini varsayar; diğerleri temel ilkelere geri dönme çağrısında bulunur. Ne var ki hoşnutsuzluk ifadeleri artar ve bir "yaratıcı azınlık" (Martin, 1955) sorun çözmenin tedrici yollarını aramaktan vazgeçip olguların temelden yeniden kavramsallaştırılmasını aramaya yönelir. Kriz algısı genel kabul görmedikçe, bu arayışların meşruiyetini yerleşik otoritelerden elde etmek kaçınılmaz olarak güçtür.

Her ne kadar arzulanan yeni kavramsallaştırmanın keşfi ve uygulanması (yeniden canlanma :: devrim) karmaşık bir süreç olsa ve uzun bir zaman dilimine yayılsa da; arzulanan kavramsal yeniden formülasyonun keşif ânı müzakere ve yorum yoluyla değil, Gestalt tersinmesine benzer nispeten ani ve yapılandırılmamış kavramsal bir hadiseyle gerçekleşir. Tıpkı yeniden canlanma hareketlerinin karizmatik liderleri gibi bilim insanları da sıklıkla "gözlerindeki bağın çözülmesinden" veya daha önce karanlıkta kalan bir bilmeceyi aydınlatıp


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Anthony Wallace'ın kargo kültleri analizinin Kuhn'a bir paralellik olarak kullanılması çok kötüdür; malzemenin ayrım gözetilmeksizin kullanılmasıdır."—Margaret Mead
> "Bölüm 6'da Yeniden Canlanma Hareketleri üzerine yazılarımdan yapılan alıntılar görüşlerimi çok iyi temsil etmiştir."—Anthony F. C. Wallace
> "Yeni bir bilgi paradigmasına ihtiyacımız olduğu yönündeki temel kavram ve Kuhn/Wallace kullanımı mükemmeldir."—Elise Boulding


bileşenlerini yeni bir gözle görmelerini sağlayan bir "şimşek parıltısından" bahsederler. Böylesi sezgiler eski paradigmada edinilmiş hem aykırı hem uyumlu deneyimlere dayansa da, bir yorumun olacağı gibi o deneyimin tekil unsurlarına mantıksal olarak bağlı değildir. Bunun yerine o deneyimin büyük bölümleri toplanıp "oldukça farklı bir deneyim demetine" dönüştürülür ve "ondan sonra . . . parça parça yeni paradigmaya bağlanır, eskisine değil" (Kuhn, 1962, ss. 122 vd.; ayrıca Wirt, Lieberman ve Levien, 1971, s. 55'te alıntılanmıştır).

Bilimsel devrimler ile kültürel yeniden canlanma hareketleri arasındaki belirleyici bir fark; bir kültürün kurumlarına kıyasla bilimsel soruşturmanın çok daha geniş bir farklılık yelpazesini bünyesine katabilmesi olgusundan kaynaklanır—gerçi Kuhn, yerleşik bilim insanlarının mesleki yaşamlarını yatırdıkları paradigmaya kıyasla yeni beliren paradigmaya geçmelerini sıklıkla zor, hatta imkânsız bulduklarını, dolayısıyla yeni paradigmanın çoğu zaman ancak yeni bir bilim insanları kuşağıyla tam olarak kabul gördüğünü gözlemler. Wallace ise bütün bir kültürün dönüşümünün, ancak ve ancak orijinal vizyonun saflığı (karşılaşılan dirence tepki olarak) "ona eklemeler yaparak, belirli unsurlarını vurgulayarak, önemsizleştirerek ve ayıklayarak" (1956, s. 274) uyarlandığı zaman gerçekleştiğini kaydeder.

Uygarlıkların yükselişini ve dönüşümünü (veya çöküşünü) inceleyen diğer düşünürler de (örneğin Toynbee, 1935; Quigley, 1961; Mumford, 1956) "dönüşüm döngüsü" diyebileceğimiz olguyu betimleyen benzer evreler dizileri türetmişlerdir. Bu bulguların kendi durumumuz açısından doğuracağı sonuçları çıkarmaya çalışmadan önce, mitoloji ve psikoterapi literatüründe bulunabilecek benzer örüntüleri ele almak faydalıdır.

### Mitosal Dönüşümler

Çeşitli araştırmacıların (örneğin Boisen, 1962; Erikson, 1958) kaydettiği gibi, topluma yeni kavramsallaştırmalar getiren bireyler çoğu zaman daha büyük toplumunkilerle biçimsel olarak benzer olan veya onlarla yakından ilintili kişisel sorunlar yaşamışlardır. Kendi sorunlarını çözüme kavuştururken kültürlerinin sorunlarına görünür çözümler sunmuşlardır ve bunun tersi de geçerlidir. Kahramanın bu özelliği farklı zaman ve mekânların dönüşüm mitlerinde öylesine yaygındır ki Joseph Campbell (1956) bunu tanımlamak üzere "monomit" terimini kullanmıştır:

> Kahramanın mitolojik macerasının standart yolu, geçiş ayinlerinde temsil edilen formülün bir büyütülmesidir: *ayrılma—inisiyasyon (erginlenme)—geri dönüş:* ki bu monomitin çekirdek birliği olarak adlandırılabilir. . . . (s. 30)


> Monomitin bileşik kahramanı . . . ve/veya içinde bulunduğu dünya sembolik bir yoksunluktan mustariptir. Masallarda bu, belirli bir altın yüzüğün eksikliği kadar önemsiz olabilir; oysa kıyamet vizyonunda bütün yeryüzünün fiziksel ve manevi yaşamı yıkılmış veya yıkılmanın eşiğine gelmiş olarak temsil edilebilir.
> Tipik olarak masalın kahramanı yerel ve mikrokosmik bir zafer kazanır; mitin kahramanı ise dünya-tarihsel, makrokosmik bir zafere ulaşır. İlki —olağanüstü güçlerin efendisi haline gelen en küçük veya hor görülen çocuk— kişisel zalimlerine üstün gelirken, ikincisi macerasından bir bütün olarak toplumunun yeniden canlanmasının araçlarını getirir. (ss. 37 vd.)

Temel örüntü açıktır:

> Kahraman ister gülünç ister yüce, ister Yunan ister barbar, ister Yahudi-olmayan ister Yahudi olsun, yolculuğu temel planda pek az farklılık gösterir. Popüler anlatılar kahramanca eylemi fiziksel olarak temsil eder; yüksek dinler eylemin ahlaki olduğunu gösterir; yine de maceranın morfolojisinde, dâhil olan karakter rollerinde, kazanılan zaferlerde şaşırtıcı derecede az çeşitlilik bulunacaktır. (s. 38)

Mitolojik kahramanın çoğu zaman kendisini eyleme iten bir kusurdan mustarip olması gibi, tarihteki büyük insanların birçoğu da tipik olarak tasasız, "uyumlu" evlerin ürünü olmamıştır (Goertzel ve Goertzel, 1962). Bu tür kişiler kendilerine anomalilerle dolu görünen kişisel ve toplumsal gerçekliklere uyumcu bir tarzda intibak da etmezler. Bunun yerine yaşamlarının uyumsuz unsurlarını yaratıcı yollarla çözmeye girişirler ki bu da psikoterapinin merkezi hedefidir.

### Kişisel Dönüşümler

Psikoterapi literatürü o denli çeşitlidir ki net ve kesin genellemeler yapmak güç olsa da, kriz güdümlü kişisel dönüşüm sürecini betimlemeye çalışan yazarlardan ortak bir örüntü doğmaktadır. Boisen (1936/1962), Martin (1955), Sullivan (1953), Fingarette (1963) ile Kantor ve Herron'ın (1966) yazılarından bu süreci niteleyen şu evreler dizisini çıkarıyoruz:

1. Yaşamına yeterli hâkimiyet: Savunma mekanizmalarına (örneğin inkâr, bastırma, yüceltme) dayanma.
2. Yaşamına yetersiz hâkimiyet: Kaygı ve parçalanma.
3. Nedenleri arama: Suçlama ve suçluluk.
4. Nedenleri bulma: Sorumluluğu üstlenme.
5. Yeni çözümler arama: Hem iç dünyada hem dış dünyada şeyleri yeni bir gözle görmeye açıklık.
6. Yeni çözümler bulma: Varoluşsal kavrayışları yeniden formüle eden ve kişiliği yeniden bütünleştiren içgörüler.
7. Yeni çözümleri uygulama: Yaşamına artan bir hâkimiyetle yeni perspektifi test eden ve uygulayan yeni davranış kiplerini öğrenme.
8. Yeni yeterlilik düzeyi: Normal davranış olarak ucu açık büyüme ve öğrenme.

Burada bu evreleri ayrıntısıyla tartışmaya yer olmasa da, bilim ve mitteki evrelerle olan benzerliklerini kaydetmek yararlıdır.

### Sentez ve Çıkarım

Şimdi insanlığın yeni ve daha yeterli bir imgesinin operasyonel uygulanabilirliğini artırabilecek çıkarımlarda bulunmak üzere kişisel, bilimsel ve kültürel dönüşüme dair çeşitli gözlemleri bir araya getiriyoruz. Tablo 7, farklı araştırmacılar tarafından formüle edilmiş olan "dönüşüm döngüsü"nün idealleştirilmiş evrelerini özetlemektedir.\* Bu dönüşüm döngüsüne uymayan çok sayıda yaratıcılık örneği bulunabilse de, genel örüntü mekân ve zaman bakımından çok çeşitli ortamlarda defalarca gerçekleşmiş olan kriz güdümlü dönüşümlerin tipik bir örneği gibi görünmektedir.

Genel yaratıcılık literatüründe bu döngünün ortak unsurları hazırlık, kuluçka, aydınlanma ve doğrulama olarak adlandırılmıştır (G. Wallas, 1926).

Önce geleneksel yaklaşımların sınanması ve yetersiz bulunması gelir ("hazırlık").

Bir sonraki adım ("kuluçka"), çoğu zaman P. W. Martin'in (1955) "derinlemesine deney" adını verdiği şeyi; gerçekliğe dair geleneksel olarak yapılan varsayımların kasten bir kenara bırakılmasını ve kişinin kendini gelenekler tarafından daha az filtrelenen daha birincil ve dolaysız gerçeklik algılarına açan tekniklere veya faaliyetlere girişmesini zorunlu kılar. Bu yaratıcılık kaynakları henüz genel olarak anlaşılmadığından, çoğu insan için bunlara erişim oldukça rastgele ve denetimsiz bir süreçtir. Dolayısıyla içgörüyü zorlamaya yönelik kasıtlı girişimlerin durdurulmasını ima eden "kuluçka" terimi kullanılır.\* İki alıntı bu süreci tarif eder:


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "A. F. C. Wallace'ın kuramlaştırmasının psikoterapötik düşünce okullarından kavramsal olarak bağımsız olmadığı belirtilmelidir. 'Kültür ve kişilik' vurgusuna sahip bir antropolog olan Wallace psikanalitik düşünceden çok etkilenmişti. Ayrıca çalışmasının kriz odaklı kültürel değişimin *fiilen* nasıl gerçekleştiğini anlattığı düşünülmemelidir; çalışması bu sürecin soyut bir inşasıdır. Ayrıca çalışması kendi saha çalışmalarına değil, literatür kaynaklarına dayanıyordu. Şayet saha çalışmalarına dayansaydı, sonuçlarının (özellikle karizmatik lider hakkındakilerin) çok farklı olması kuvvetle muhtemeldi."—Luther Gerlach


Tablo 7
**MİTTE, KÜLTÜRDE, BİLİMDE, PSİKOTERAPİDE VE TEMEL YARATICILIKTA KRİZ ÇÖZÜMÜ EVRELERİ**

| Monomit<br>(J. Campbell) | Kültürel yeniden canlanma<br>(A. Wallace) | Bilimsel devrim<br>(T. Kuhn) | Psikoterapi<br>(O. Markley) | Genel yaratıcılık<br>(G. Wallas) |
| :--- | :--- | :--- | :--- | :--- |
| 1. Ayrılma | 1. Kararlı durum<br>2. Bireysel stres dönemi<br>3. Kültürel bozulma dönemi | 1. Olağan bilim<br>2. Anomalilerin büyümesi<br>3. Kriz | 1. Normal savunma mekanizmaları<br>2. Kaygı ve parçalanma<br>3. Suçlama ve suçluluk<br>4. Sorumluluğu kabul etme<br>5. Yeni çözümler arama | 1. Hazırlık |
| | | | | 2. Kuluçka |
| 2. İnisiyasyon | 4. Yeniden canlanma dönemi<br>&nbsp;&nbsp;- yeniden formülasyon<br>&nbsp;&nbsp;- iletişim<br>&nbsp;&nbsp;- örgütlenme<br>&nbsp;&nbsp;- uyarlanma<br>&nbsp;&nbsp;- kültürel dönüşüm<br>&nbsp;&nbsp;- rutinleşme | 4. Devrim | 6. İçgörü / yeniden formülasyon / yeniden bütünleşme | 3. Aydınlanma |
| 3. Geri Dönüş | 5. Yeni kararlı durum | 5. Yeni paradigmada olağan bilim | 7. Sınama ve uygulama<br>8. "Normal" olarak ucu açık değişim ve büyüme | 4. Doğrulama |

> "Çabalamayı bırak; o zaman öz-dönüşüm gerçekleşecektir."
> —(Chuang-Tse, Kitap XI)

> "Kim canını kurtarmak isterse onu yitirecek; ama kim canını yitirirse onu yaşatacaktır."
> —(Luka 17:33)

İçgörü ânı (aydınlanma); kültürel yeniden canlanma hareketlerinde ve bilimsel paradigmaların yaratılmasında gözlemlediğimiz gibi berrak bir açıklık ve anilikle ortaya çıkar; sarsıcı ve dramatiktir; "önceden karanlıkta kalan bir bilmeceyi aydınlatıp bileşenlerinin ilk kez yeni bir gözle görülmesini sağlayan" (Kuhn, 1962, ss. 122 vd.), "ilişkilerin farkına varıldığı kısa bir dönemdir" (A. Wallace, 1956, s. 270). Böylece ani içgörü ânı, hem mitik hem bilimsel köklü keşif ve dönüşümün ortak bir unsuru olarak görünmektedir. Dini ihtida için kullanılan Yunanca *metanoia* sözcüğünü, yani zihnin köklü dönüşümünü bu tür bir yeniden kavramsallaştırmaya rahatlıkla uygulayabiliriz (Pearce, 1971).

Nihayetinde bilgiyi doğrulama (doğrulama) ve onu öz-benlik ve toplum için semereye dönüştürme görevi gelir.

Bu tür keşif süreçleri, monomitteki kahramanın klasik ayrılma, inisiyasyon ve geri dönüş evreleriyle paralellik gösterdiği için değil; korku karşısında olağanüstü bir cesaret gerektirdiği için kahramanca olarak adlandırılabilir. Yalnızca başarısızlık olasılıklarını barındırmakla kalmaz; bütünüyle bilinmeyenle yüzleşmeyi ve başarılı keşfin kişinin varoluşunun yerleşik örüntülerini kaçınılmaz olarak altüst edeceğine dair kesin bilgiyle yüzleşmeyi de gerektirir. Muhtemelen köklü bir kişisel ve psişik değişim anlamına gelecektir. Bu bağlamda Abraham Maslow (1962) "bilme ihtiyacı ve bilme korkusu" üzerine son derece etkileyici satırlar yazmıştır.

Bütün bunlar bugün toplumumuz için ne anlama gelmektedir? Sorunlarımızın yanıtının, geç sanayi çağımızın sorunları gerçek kriz boyutlarına ulaşmadan önce başka yaklaşımlar geliştirilmediği takdirde, daha sonra bir fanatikler yeniden canlanma hareketinin karizmatik liderlerine dönüşecek olan bir veya birkaç bireyin bir vahiy ya da sezgisel atılım gerçekleştirmesinde bulunacağı sonucuna mı varmalıyız? Bu tür bir gelişme hiç de uzak bir olasılık değildir ve


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Dönüşümün operasyonel uygulanabilirliği konusunda Rıza Arasteh'in çalışması dâhil edilmelidir. Chuang-Tse gibi o da toplumun daha yüksek bir düzeyde yeniden bütünleşebilmesi için bir 'varoluşsal moratoryum' çağrısında bulunur. Dabrowski de daha yüksek düzeyde bir bireysel bütünleşmenin gerçekleşebilmesi için 'olumlu parçalanma' adını verdiği şeyi talep eder."—Robert A. Smith, III.


kuşkusuz toplum genelinde yüksek derecede sarsıntı ve kaosla sonuçlanacaktır. Ancak başka yaklaşımlar mümkündür.

Artık yaratıcı kişinin doğası hakkında bir şeyler biliyoruz. Örneğin bilimsel keşif süreci sırasında yapılan araştırmalar, verimli yollarla olağanüstü yaratıcı sayılan bilim insanlarının şu nitelikleri taşıdığını ortaya koymuştur:

> (1) ölçülen zekâlarının üstün olması; (2) muhakemelerinde son derece bağımsız ve grupça onaylanan kanaatlere dirençli olmaları; (3) erken kapanmaya karşı dirençle ve düzensizlik, çelişki, dengesizlik veya düzenleyici ilkesi hemen görünmeyen çok karmaşık denge gibi görünen şeylere duyulan ilgiyle birleşen güçlü bir düzen ve algısal kapanma ihtiyacıyla nitelenmeleri; (4) kendi doğalarındaki sezgisel ve akıldışı unsurları olağanüstü takdir etmeleri; (5) tüm deneyimde estetik ve felsefi anlam arayışına duydukları derin bağlılıkla ayırt edilmeleri.
> —(Barron, 1969, s. 102)

Ayrıca henüz bilinmeyen keşif korkusunu sistematik olarak azaltmak ve normal insanların yaratıcı potansiyellerinin daha fazlasını keşfedip uygulama yeteneklerini geliştirmek üzere bilim, sanat ve dinin içgörülerini birleştirmek artık mümkün görünmektedir. Sinektik (Gordon, 1961), grup dinamikleri (Bradford, Gibb ve Benne, 1964), Psikotentez (Assagioli, 1965), Scientology (Hubbard, 1954), psikedelik maddeler (Masters ve Houston, 1966; Aaronson ve Osmond, 1970), integral yoga (Chaudhuri, 1965), oto-hipnoz (Krippner, 1969), biyogeribildirim eğitimi (Rørvik, 1973), küçük konferanslar (Mead ve Byers, 1968), imgesel düşünme (Krippner, 1967), özel eğitim programları (Barron, 1969) ve diğerleri (Peterson, 1971) gibi yaklaşımlar; bir bireyin veya bir grup insanın uygun bir "zihniyet ve ortam" (*set and setting*)\* eşliğinde burada tartışılan türden kavramsal atılımları gerçekleştirmesine yardımcı olunabilecek yolların çeşitliliğini simgeler. Bölüm 4'te tartışılan filizlenmekte olan "bilinç bilimi" bu amaçlara yöneltilirse çok daha etkili yaklaşımların doğacağı açıktır.†


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Zihniyet" (set) katılımcının beklentilerine, "ortam" (setting) ise belirli bir gelişim veya terapi sürecinin deneyimlendiği fiziksel, psikolojik ve manevi bağlama işaret eder. Bu iki değişkenin yaratıcı süreçlerin sonuçlarını belirgin biçimde etkilediği görülmüştür. Bkz. Sherwood, J. N. ve ark., "The psychedelic experience—A new concept in psychotherapy," *Journal of Neuropsychiatry*, Cilt 4 (Aralık 1962), ss. 69–80.
> **[Editör Notu]:** "Bütün bu teknikler bireyin toplumsal ortamından ziyade bizzat bireye yöneliktir. Kurumları yaratıcılığa açık, hatta teşvik edici kılmadıkça (bkz. John Gardner, *Self-Renewal*—burada bahsettiğiniz her şeyden sonsuz kat daha iyidir), birey ile kurum arasında bir kopukluk olacak ve gidecek yeri olmayan o dolup taşmış yeni yaratıcı için daha büyük bir hüsran doğacaktır. Sırası gelmişken, vurgunun daha geniş bir kavram olan mükemmellik üzerinde olmasını çok daha fazla tercih ederdim."—Michael Marien
> Not: Ayrıca bkz. Elise Boulding'in Ek A'daki "İnsan Kişisinin Manevi Boyutu" başlıklı etkileyici değerlendirmesi.


Toplumun bizi insanın doğasına dair yeni bir imgeye ulaştıracak büyük bir adama ihtiyacı olduğunu basite kaçarak savunmuyoruz. Öz-keşif için geliştirilen yeni yaklaşımlar, ezoterik fikirleri ve süreçleri daha erişilebilir kılan iletişim akışı ve paylaşılan ile dolaylı deneyim alışverişi sayesinde pek çok insan kendini maceracının yolunda bulabilir; önce toplumun stresini ve sorunlarını yansıtır, ardından mevcut paradigmalar ve mitler tarafından daha az filtrelenen yeni içgörülere ve doğrudan gerçeklik algılarına kendini açar ve nihayet dünyayı yeni gözlerle görmek üzere ortaya çıkar.

Joseph Campbell'ın (1968) gözlemlediği gibi:

> Zira Uyanıklık Bilinci'nin, o sabit ve sarsılmaz alanın küresinde bile artık kalıcı hiçbir şey yoktur. Bilinen Tanrı varlığını sürdüremez. Eskiden kuşaklar boyu yaşam yerleşik normlara öylesine bağlıydı ki bir tanrının ömrü bin yıllarla hesaplanabilirdi; oysa bugün bütün normlar akış halindedir, öyle ki birey ister istemez kendi içine, kendi oluşunun içsel küresine, yolsuz ve patikasız macera ormanına geri fırlatılmıştır; deneyimdeki kendi dürüstlüğü ve bütünlüğüyle kendi anlaşılır Kutsal Kâse Kalesi'ne ulaşmak zorundadır—deneyimdeki, sevgideki, sadakatteki ve eylemdeki dürüstlük ve cesaretle. Ve bu amaç uğruna rehber mitler artık hiçbir etnik normdan neşet edemez. Öğrenilir öğrenilmez bunlar eskir, yersizleşir, silinip gider. Bugün hiçbir mit-üreten bölge yoktur. Ya da daha doğrusu, mit-üreten bölge tekil yürektir. Bireycilik ve kendiliğinden çoğulculuk —benzer ruha sahip kadın ve erkeklerin ilahilik iddiası taşımayan seküler, rasyonel bir devletin koruması altında serbestçe bir araya gelmesi— modern dünyadaki yegâne dürüst olasılıklardır: Cusanus'un merkezi her yerde, çevresi hiçbir yerde olmayan ve herkesin Tanrı'nın bakışının odağında durduğu o çemberinde, herkes kendi kendisi için yaratıcı otorite merkezidir. (s. 677)

Dolayısıyla bir avuç kahraman değil; insanlığın ne olabileceğine dair geleceğin imgesini yaratacak bin kahraman, on bin kahraman umuyoruz.

### Kurumsal ve Kişisel Değişim

İhtiyaç duyulan dönüşüm hem kişisel hem kurumsal değişim olmaksızın gerçekleşemez. Kurumsal değişim bireylerin eylemlerine bağlıdır; ancak sanayiciliğin törelerine kilitlenmiş olan kurumlarımız gereğince değiştirilmedikçe kişisel aydınlanmanın yaygın bir şekilde etkili olmasını beklemek gerçekçi değildir. Bu döngüyü nasıl kırabiliriz?

### İmgelemek Öyle Kılar

Psikoterapi ve kişisel gelişim kolaylaştırıcılığı alanındaki bir kariyerin sonucunda Geştalt Terapisi'nin kurucusu Frederik S. Perls,


> - Sol kenar boşluğu (alt paragraf): "Psikoterapi ve kişisel gelişim..." ile başlayan bölümü işaretleyen kurşun kalemle çizilmiş onay işareti / parantez (`V` biçiminde).


"kendimizde veya başkalarında kasten değişim *yaratamayacağımız*", bunu yapmaya çalışan insanların tipik olarak "yaşamlarını bizzat *kendilerini* gerçekleştirmek yerine nasıl olmaları *gerektiğine* dair bir kavramı gerçekleştirmeye adadıkları" sonucuna varmıştır. "*Kendini gerçekleştirme* ile *öz-imgeyi gerçekleştirme* arasındaki bu fark son derece önemlidir" (Perls, 1969, s. 19). Bu, belki de Boulding'in (1964) ilerlemeye yönelik "bilimsel" yaklaşım ile "ideolojik" yaklaşım arasında gördüğü farkın özüdür. Bu zıtlık, toplumumuz için yeni bir insanlık imgesi adına misyonerlik yapmaya yönelik aşırı hevesli girişimlere karşı gereken ihtiyatı sağlar.

Perls'ün savı, sanayiciliğin rasyonel-manipülatif paradigmasına hapsolmuş bizlere paradoksal görünse de tarih boyunca yinelenmiş bir anlayıştır. Örneğin çeşitli dönemlerden ve disiplinlerden şu sonuçlar doğmaktadır:

* Zihni bütünüyle meşgul eden her fikir, fiili bir fiziksel veya zihinsel duruma dönüşür. (Brooks, 1922, s. 18)
* İradeyi zorlayarak bir fikri fethetmek için gösterdiğimiz çabalar yalnızca o fikri daha güçlü kılmaya yarar. (Brooks, 1922, s. 19)
* Hayal gücü bilinçli zihne karşıt olduğu sürece, bilinçli iradenin çabası ters bir etki üretir. Doğru irade göstermeden önce doğru düşünmeli, daha doğrusu doğru imgelemeliyiz. Kısacası formülümüz "isteyen yapabilir" değil, "imgeleyen yapabilir" olmalıdır. (Baudouin, 1922, s. 10)
* Kendi kendine telkinin en belirleyici olguları bilinçdışı alanında gerçekleşir. (Baudouin, 1922, s. 10)
* Kendi kendine telkinin temel yasası şudur: Bilinçli zihne giren her fikir, şayet *Bilinçdışı* tarafından kabul edilirse, onun tarafından bir gerçekliğe dönüştürülür ve bundan böyle yaşamımızda kalıcı bir unsur oluşturur. (Brooks, 1922, ss. 54–55)
* "Herhangi bir fikirler kümesine salt ilgi duymak beraberinde hiçbir idrak getirmez.… Salt zihinsel bir faaliyet bilinç değişimi getiremez, yalnızca bir fikir değişikliği getirebilir. Ve zihniniz yeterince devingense, kesin bir yola ya da manevi bir limana ulaşmaksızın sonuna kadar bir şeyden diğerine değişip duracaktır. Zihin düşünebilir, kuşku duyabilir, sorgulayabilir, kabul edebilir, kabulünü geri çekebilir, kurgular yapıp bozabilir, kararlar alıp iptal edebilir; daima yüzeyde ve yüzeysel göstergelerle yargıda bulunabilir ve bu yüzden Hakikatin hiçbir derin ve sarsılmaz deneyimine asla ulaşamaz; kendi başına bundan fazlasını yapamaz. Kendisini Hakikatin bir kanalı veya aracı kılabilmesinin yalnızca üç yolu vardır. Ya Öz-Benlikte sessizliğe gömülmeli ve daha geniş, daha yüce bir bilince yer açmalıdır; ya da kendini bir içsel ışığa karşı edilgen kılmalı ve o ışığın kendisini bir ifade aracı olarak kullanmasına izin vermelidir; ya da bizzat kendisi şu anki sorgulayıcı entelektüel yüzeysel zihin olmaktan çıkıp ilahi Hakikatin doğrudan algısına elverişli bir vizyon zihnine, sezgisel bir zekâya dönüşmelidir."—Sri Aurobindo (*On Yoga: II, Tome One*, s. 174).
* Her türden akıl yürütmenin, tümevarımın, tümdengelimin, hesaplamanın, kanıtlamanın, yöntemin ve mantıksal aygıtın altında, onları canlandıran ve anlaşılamayan bir şey vardır; bu da o karmaşık işlemin, yani *inşa edici muhayyilenin* (hayal gücünün) eseridir. (Ribot, *Yaratıcı Hayal Gücü Üzerine Deneme*, Johnson içinde aktarılmıştır, 1957, s. 38)
* [Yaratıcılığı artırmak için değişmiş bilinç durumlarını kullanan deneylerde] insanların imgesel düşünmeye girdiklerini görüyoruz. Yani ardışık, sözel düşünmenin aksine resimsel düşünme. İmgesel düşünmeyle birlikte, bütün bir bilgi takımyıldızlarını bir resim, kodlanmış bir sembol veya akan bir sembolik biçimler dizisi olarak görme eğilimi vardır… bu tür serbest uzaylararası keşif geçmişte bir yanda dini dogma, diğer yanda bilimsel dogma tarafından daima engellenmiştir.… Vizyonel deneyim


> - Sağ kenar boşluğu (üst paragraf): "*Kendini gerçekleştirme* ile *öz-imgeyi gerçekleştirme* arasındaki bu fark..." satırının yanında kurşun kalemle dikey parantez.
> - Sağ kenar boşluğu (ilk madde imi): "(Brooks, 1922, s. 18)" satırının bitişiğinde kurşun kalemle onay işareti.
> - Sağ kenar boşluğu (alt madde imleri): Küçük bir çizgi paranteziyle birlikte kurşun kalemle yazılmış "`NB`" notu.
> - Sayfa altı ortası: Basılı metin kodu `GIM - L`.


gerçekten sapkın olma eğilimi taşır. Yaratıcı sürece uyumlanmadır ve bu yüzden herhangi belirli bir dinin veya siyasi sistemin yasalarına itaat etmeyecektir.... Ve bu imgesel düşünmeye sıklıkla coşkuda bir artış eşlik eder. (Masters ve Houston, Avorn içinde aktarılmıştır, 1973, s. 17)

* İnsan inancından ibarettir... neye inanıyorsa odur. (Bhagavad Gita)
* İnsan yüreğinde ne düşünüyorsa, öyledir. (İncil, Süleyman'ın Özdeyişleri 23:7)
* Bilgece yaşamak için insanların herkesçe anlaşılabilir, ortak bir adanmışlık duygusunun nesnesi olabilecek kadar hayati ve asil olan birleştirici bir amaca katılım hissi taşımaları gerekir. (Andrea, yaklaşık 1700, Hall içinde aktarılmıştır, 1958, s. 107)
* Gelecek imgelerinin yükselişi ve çöküşü, kültürlerin yükseliş ve çöküşünün öncülü olur veya ona eşlik eder. (Polak, 1973, s. 19)

Şayet bu gözlemler geçerliyse (ve geçerlilikleri bilimin hâlihazırda egemen paradigmaları dâhilinde özünde sınanamaz durumdaysa), sosyal politika çıkarımları yapmak için son derece önemli içgörülerdir.

İlk olarak, çeşitli sanatsal mecralarda sergilenen imge türünün muhtemel sonuçlarını kaydetmek zorunlu hale gelir. Gelecek öncelikle distopik terimlerle tasvir edilirse, kültürün kolektif bilinçdışında insanlığa dair distopik bir imge egemen olacaktır. Nitekim Margaret Mead'in (1957) belirttiği gibi:

> ...bu dünyadaki ve öte dünyadaki bütün cennet tasavvurları tuhaf biçimde tatsız, soluk mavi ve pembe bir niteliğe sahiptir.... Gökteki cennetin ya da yeryüzündeki cennetin herhangi bir resminin yanında, cehennem ve yıkım resimleri canlı ve karşı konulmaz bir yoğunlukla öne çıkar; Wells'in, Orwell'in veya Aldous Huxley'nin korkunç kurguları dehşete düşmüş gözlerimizin önünde açılırken her ayrıntı muhayyileyi yakalayacak kadar güçlüdür. Olumlu ütopyaların yavan kaldığı ve ayrıntılı bir cennetin kalıcı bir ikametgâh olarak düşünülmesinin katlanılmaz olduğu yerde, dehşet yaratıcılarının böylesi bir sorunu yoktur. O halde şayet ütopik vizyonlar insanların uğruna yaşadığı hamur ise, onların nesi olduğunu sormak meşru bir soruşturma konusu gibi görünmektedir: Cehennem neden her zaman Cennet'ten çok daha canlıdır? (s. 958)\*

Ya da Aldous Huxley'nin vaktiyle gözlemlediği gibi: "Tanrı'ya dair düalist bir algı kötü bir metafizik olabilir ama iyi sanat çıkarır."

Bu gözlemler *durağan* ütopya anlayışlarına ya da durağan metafizik görüşlere uygulandığı ölçüde bütünüyle geçerli görünmektedir; ancak sanatsal yaratıcılığın süregiden insan evriminin yapıcı, olumlu imgelerinin heyecanını tasvir etmesinin ve bu anlamda "daha canlı ütopyalar" vizyonu yaratabilmesinin önünde zorunlu hiçbir engel görünmemektedir.

İkincisi, bu içgörüler planlamanın en önemli bileşeninin rasyonel alana değil, bilincin rasyonel olanın ötesinde uzanan alanlarına dayandığını gösterir. Birçok


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Pek çok alıntıda olduğu gibi asıl nokta —çocukların hayal gücü— atlanmıştır."—Margaret Mead


kültürde tarih boyunca yönetici liderler kâhinlere (şamanlar, peygamberler, "meczuplar", büyücüler vb.) erişimi sürdürmüşlerdir.\* Toplumumuzun karşı karşıya olduğu sorunların ciddiyeti ve içinde yaşadığımız bütünsel bağlama dair daha geçerli bir duyuya duyulan ihtiyaç doğrultusunda, bilincin bu boyutlarının —azınlık için değil çoğunluk için— açılması hayati bir önem taşır.

Üçüncüsü, bu içgörüler egemen insanlık imgesini rasyonel-manipülatif araçlarla dönüştürmeye yönelik "sıradan" girişimlerin muhtemelen etkisiz kalacağını düşündürür. Ancak diğer kanıtlar böylesi bir stratejinin (şayet "olağanüstü" araçlar kullanırsa) gayet etkili olabileceğini, fakat nihayetinde işlevsizleşeceğini gösterir: Kinser ve Kleinman (1969), *Artık Bir Rüya Olmayan Rüya: Almanya'da Estetik Gerçeklik Arayışı 1890–1945* başlıklı kışkırtıcı bir kitap yazmış ve bu yakın dönemde Alman hükümetinin Almanların kimlik krizini çözecek bir "mit" yaratmak üzere insan imgesini kasten biçimlendirmeye giriştiğini savunmuşlardır. Ellerindeki tüm araçları, bazıları geleneksel (örneğin görsel sanat, şarkılar, sloganlar ve propaganda), bazıları gelenekdışı (örneğin kol kola sallanma, kaz adımı yürüyüşü ve ilksel enerjileri yapılandırılmış bir biçimde açığa çıkarmanın biraz daha ezoterik yolları—ki bunların bazıları zaman zaman Amerikan insan potansiyeli hareketinde de görülmüştür) kullanarak Almanya kendisi için "evrenle uyum içinde bir ulusal kader duygusu" yarattı. Kinser ve Kleinman bu süreçteki temel denklemin şu olduğunu ileri sürerler:

> Mitler algıyı şekillendirir. Algılar politikalar üretir, politikalar olaylara ve durumlara yol açar. Ve olaylar açıklama gerektirir. İnsan çemberin başını sonundan, mitik icadı arketipik durumdan ya da uydurmayı jeopolitik bir olgunun dürüstçe tanınmasından nasıl ayırabilir? İlki sonuncuyu besler ve sonuncusu ilki doğrular—ve yeniden tesis eder. Bu döngü, Freud'un "kendi kendini gerçekleştiren kehanet" ile kastettiği şeydir: Tarihsel gerçekliği yaratarak kendini doğrulayan imal edilmiş ifade.

*İmge* (Boorstin, 1971), *Başkanın Pazarlanması* (McGinnis, 1968), *Düşen Bir Bayrağı Yakalamak* (Whalen, 1972), *İmge Yapıcılar* (Lawton ve Trent, 1972) ve "Dostane Faşizm" (Gross, 1970) gibi metinlerin yakın zamanda yayımlanmış olması, imge manipülasyonu ve mit yaratımına dair Alman yaklaşımının Birleşik Devletler'de de fazlasıyla uygulanabilir olduğuna işaret eder.\*


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Bugün kâhinler bilim insanları ve 'uzmanlar'dır. Bkz. Guy Benveniste, *The Politics of Expertise*, Glendessary Press, 1972."—Michael Marien
> Mutabıkız; gelecekteki zorunlu vurgunun uzmanlaşmış bilmenin aksine bütünsel bilme üzerinde olmasının sebebi de budur.


İmge manipülasyonu toplumumuzda uygulanmaktadır, ancak İkinci Dünya Savaşı öncesinde Almanya'da uygulanan boyutlara henüz ulaşmamıştır. Fakat bir sonraki bölümde belirttiğimiz gibi, mevcut eğilimlerin bir uzatımı bu olasılığı neredeyse beklenir kılmaktadır. Yaklaşık yirmi yıl önce yazan Martin şu sonuca varmıştı:

> Bütün dünya totaliter tekniğin yakın tehlikesi altındadır. . . . Özgür halklar, hâlâ özgür oldukları için, geri-çekilme-ve-dönüşü gerçekleştirme, kendilerini yeniden keşfederek yaratıcı teması yeniden keşfetme araçlarına sahiptirler. Bu tehlikeyi tam olarak fark edeceklerinin ya da bu araçları kullanacaklarının hiçbir garantisi yoktur. Fakat yaparlarsa, dünyanın üzerine köklü bir değişim gelebilir. . . . Bu mevcut çağda geçmişteki her şeyi aşan bir büyüklük olasılığı, sıkıntılar çağımızın zamansız âna, vizyon ve adanmışlık ânına dönüşmesi olasılığı mevcuttur. (1955, ss. 264 vd.)

Ve,

> Okura haksızlık etmemek adına bu yaratıcı temasın koltukta oturularak yapılacak bir uğraş olmadığı vurgulanmalıdır. Önerilen şey bir deneydir; risk içeren, girişenlere ağır talepler yükleyen, hiçbir sonuç garantisi olmayan bir deney. *Mithos* başlangıçta bir ritüelde söylenen sözler, Tanrı'ya yaklaşma araçları anlamına geliyordu . . . insanda ve insan aracılığıyla çalışan yaratıcı sürece modern yaklaşım araçlarının bir çeşitliliği vardır. Ve her zaman olduğu gibi yaratıcı olan tehlikelidir. (1955, s. 15)

Tehlikesiz olmamakla birlikte demokratik kabul, çoğulcu yaratıcılığa faşizan manipülasyondan *daima* daha fazla güvenilmesi gerektiğidir (krş. Mead ve Byers, 1968).

### Eskiden Yeni Paradigmalar

Daha önce "ahlaki bilim" ve "ahlaki iktisat" olarak adlandırdığımız şeye duyulan ihtiyaçtan bahsetmiş, "ahlaki" terimiyle Dunn'ın (1971) "süreç erekselliği" olarak adlandırdığı şeyle tutarlı olacak paradigmaları kastetmiştik:

> . . . insanların . . . insani gelişim sürecini toplumsal evrim sürecinin hedefi olarak tesis ettiği, hem sürecin hem hedefin biz bunların uygulamasında ve anlaşılmasında ilerledikçe daha ileri dönüşüme açık olarak anlaşıldığı bir durum.


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Hitler yönetimindeki Üçüncü Reich'ın toplumsal manipülasyonlarını kısaca belirtirken, bu trajedinin sonuçlarını ele almıyorsunuz. Ernst Cassirer'in *Devlet Efsanesi* adlı eserinin ilgili literatür incelemenize dâhil edilmesini hararetle öneririm. Ayrıca Mao'nun muazzam etkisinin dâhil edilmesi gerektiğini ve Edgar Snow'un büyük yürüyüşün bütün bir nüfus üzerindeki dönüştürücü etkisini gösteren klasiği *Çin Üzerinde Kızıl Yıldız*ın görmezden gelinemeyeceğini belirtmek isterim. Hacı imgesi önemini korumakta ve sonuçları dramatik olmaktadır."—Robert A. Smith, III


Böylesi bir anlayışın operasyonel terimlere dökülmesi, daha önce tartışılan sorunlar göz önüne alındığında özellikle can alıcı görünmektedir. İktisatçı Robert Heilbroner'ın (1968) gözlemlediği gibi:

> . . . yarının toplumlarının karşılaşması muhtemel merkezi sorun, *varoluşun iktisadi cephesi ile bir bütün olarak insan yaşamı arasında yeni bir ilişki* yaratılmasından daha azı değildir. (s. 631)

Yeterli bir imge için varsaydığımız özelliklerin, bu tür yeni bir politika paradigması varlık kazanmadıkça —C. P. Snow'un "iki kültür"ü (fen bilimleri ve beşeri bilimler) arasında şimdiye kadar mümkün görünenden çok daha yakın bir uzlaşma sağlayan bir paradigma— yerine getirilemeyeceği açıktır. Bu arayışın merkezinde; dışsal/fiziksel çevreyi manipüle etmeyi öğrenmeye uygun bulunan nesnel soruşturma yöntemleri ile yaşamımızın öznel/içsel/psişik çevresini benzer biçimde keşfetmek üzere filizlenen soruşturma yöntemlerinin uzlaştırılması yer alacaktır.

Muhtemelen böylesi bir şemsiye paradigma, onu destekleyecek diğer, kısmen daha uzmanlaşmış ancak yine de bütünsel olan paradigmaların ortaya çıkışı olmaksızın mümkün olmayacaktır. Örneğin ekolojinin ince karmaşıklıklarını anlamak için politikayla ilgili yeterli bir paradigma; biyoloji, antropoloji, etoloji ve muhtemelen parapsikoloji adını verdiğimiz disiplinlerin yaratıcı bir sentezini gerektirecektir. Benzer biçimde "içsel durumlara" dair yeterli yeni bir bilim (ki psikosomatik tıp, yaratıcılık, yaşam kalitesi ve sözde psişik yetenekler gibi çok çeşitli konularla ilgilenecektir), mevcut eğilimler bir gösterge sayılıyorsa Doğu bilgeliği, Batı psikolojisi, elektronik mühendisliği, fizik, fizyoloji vb. alanların bir sentezini gerektirecektir.\* Donald Michael'ın *Planlamayı Öğrenmenin —ve Öğrenmeyi Planlamanın— Sosyal Psikolojisi Üzerine* (1972) adlı kitabı, bu çetin göreve nasıl daha yeterli biçimde yaklaşılabileceğine dair sayısız içgörü barındırır.

### Operasyonel Uygulanabilirlik Değerlendirmeleri

Fakat yaygın kişisel ve kurumsal dönüşümün ve yeni paradigmaların yaratıcı bir biçimde mantar gibi çoğalmasının, "olmaya zorlanmaksızın" uygulanabilir olduğuna dair ne gibi işaretler vardır?


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Bunların nasıl birleşebileceğini göstermekte . . . yetersiz kalıyorsunuz. Belki Youngblood'ın *Genişletilmiş Sinema*sını kullanarak Assagioli'yi güncellerseniz ve moog synthesizer, bale ve uydu iletişimi aracılığıyla küresel kitleler için yeni müzikal ve sanatsal biçimler önerirseniz Dönüşüm için bir dünya sahnesi sağlayabilirsiniz."—Robert A. Smith, III


Kuşkusuz bu sorunun kolay bir yanıtı olamaz. Köklü kavramsal değişime karşı duran güçler neredeyse aşılamaz görünmektedir. Toplumumuzun neredeyse kurumsallaşmış her cephesi, ancak özellikle imge üreten medya (ki gelirleri, dolayısıyla yayın politikası şu anda öncelikle reklamcılıktan türemektedir), mevcut sanayi paradigmasını dolaylı olarak desteklemektedir. Kültürümüzün fiziksel cepheleri (kent merkezli fabrikalar, otoyollar, otomobiller vb.) algılarımızı, teşviklerimizi ve alışkanlıklarımızı biçimlendirerek onu pekiştirmektedir.

Bununla birlikte, yeni bir imgenin belirmekte olduğuna dair bu yöndeki aralıksız çalışmayı haklı kılacak yeterli işaretler mevcuttur. Bölüm 4'te şimdiki zaman ile Ortaçağ-sonrası dönem arasında bir dönüşümün koşullarını yaratan iş başındaki çeşitli güçleri düşündüren tarihsel bir analojinin ana hatlarını çizmiştik. Bu argüman çizgisine ek olarak, uygun bir uyarımla Bölüm 5'te ortaya konan özelliklere sahip olacak bir "yeni rönesans"ın uygulanabilirliğini hep birlikte gösteren toplumsal koşullara ilişkin aşağıdaki değerlendirmeler yer almaktadır.

• *İhtiyaç vardır.* Olgun sanayi toplumunun bizzat yapısına içsel görünen toplumsal sorunlar (Bölüm 2'de tarif edilenler gibi) dağ gibi yığılmaktadır. Benzer biçimde toplumumuzda şu anda egemen olan bilimin özünde nesnel ve indirgemeci paradigmasının içsel sınırlılıkları nedeniyle çok çeşitli hedeflerin gereğince gerçekleştirilemediğine dair kanıtlar büyümektedir.\*

• *Motivasyon ve ilerleme vardır.* Hâkim görünen toplumsal eğilimler (örneğin Bölüm 1'de kaydedilen "çok katmanlı eğilim") ve sanayiciliğin genel ivmesi insanın yeni ve daha yeterli bir imgesinin ortaya çıkışına işaret etmese de, böylesi bir ortaya çıkış yönünde artan arzuyu ve ilerlemeyi gösteren çeşitli işaretler vardır. Örneğin:

1. Kültürel bekaya, Doğu düşüncesine, öz-keşfe, karmaşık sistemlerin bütünsel anlaşılmasına, kişisel ve kültürel dönüşüme duyulan ilgi yükseliştedir. Araştırmalar ve anketler bu büyüyen eğilimi göstermektedir; en belirgin biçimde Yankelovich'in öğrenci seçkinleri ve kurumsal yöneticiler gibi iktisadi değerlerden giderek uzaklaşan gruplar arasındaki yeni doğalcılığa ilişkin verilerinde görülür (Yankelovich, 1972; Seligman, 1969). Bu çalışma bağlamında büyük halk kütüphanelerinde yapılan bir anket; sağlıklı yaşama (doğal/organik gıdalar, sağlık için yoga vb.), okülte (duyu-ötesi süreçler, kehanet, ezoterik bilgelik vb.) ve Doğu uygulamalarına (zen, yoga, meditasyon vb.) dair kitaplara alışılmadık derecede güçlü bir talep olduğunu açığa çıkarmaktadır. Geleneksel kiliselerin daha köktenci olanları daha ekümenik


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Sahip olduğumuz aynı türden bilim ve teknolojinin daha fazlasıyla çok çeşitli hedeflerin yeterince gerçekleştirilebileceği anlayışına yönelik hâlâ muazzam bir destek vardır. Daniel Bell'e, Herman Kahn'a, Nixon yönetimine ve akademinin ile Amerikan halkının çoğuna yeterli bir karşı-argüman sunmuyorsunuz. Yerleşik bilişsel sistemlerle uyumlu olarak, toplumsal sorunlar 'yeni rönesans'a yol açacak sistem kırılmasını gerektirecek kadar şiddetli görülmemektedir."—Michael Marien


geleneksel kiliselerin gerilemesine yaklaşık denk bir hızla büyürken (Kelley, 1972), özellikle "insan potansiyeli hareketi" olarak adlandırılan alandaki diğer gönüllü örgütler çok daha hızlı büyümektedir.\*

2. Nüfus artışı yavaşlamakta, çevrecilik yükselmekte, toplumsal sorunların daha bütünsel anlaşılmasını teşvik edebilecek yeni yasalar düşünülmektedir—örneğin Senatör Humphrey'nin ulusal büyüme politikasına ilişkin yakın tarihli yasa tasarısı. Hayatta kalma güdümlü dönüşüm teması üzerine kurulan teknik sempozyumların ve geçici grupların sayısı artmaktadır; örneğin Dünya Düzeni Modelleri Projesi, Roma Kulübü, Hayatta Kalma Planı Projesi, Uluslararası Uygulamalı Sistem Analizi Enstitüsü, Ulusal ve Dünya Kiliseler Konseyi Projeleri.

• *Dönüştürücü keşfin tanınabilir süreçleri mevcuttur.* Kriz güdümlü değişimle başarıyla baş eden kültürlerin ve bireylerin tarihsel kayıtları, bilimde "yeni paradigma" keşfi süreci ve genel yaratıcılık süreci dikkat çekici paralellikler sergiler. Bu tür keşiflerin sicilinden öne çıkan iki özellik şunlardır:

1. *Rasyonelden ziyade sezgisel temelli olmaları.* Dönüştürücü keşfe dair çoğu betimlemede bilincin imgesel, sezgisel ve rasyonel-üstü boyutlarına dokunulması keşfin merkezi unsuru olarak belirir. Rasyonel süreçler ancak yeni Gestalt fark edildikten önce ve sonra değerlendirme, planlama vb. yararlı işlevlere hizmet eder.

2. *Önceki fikirleri ikame etmekten ziyade yeniden formüle etmeleri.* Kriz zamanlarında her iki yaratıcılık türü de ortaya çıksa da, bir kültürün yeniden canlanmasına yol açan keşif türü; yaratıcı hamlenin radikal biçimde farklı fikirlere doğru devrimci bir değişimden ziyade zaten geçerliliği bulunan fikirlerin yeniden formülasyonu ve birleşimi olduğu keşif türüdür. Dolayısıyla dönüştürücü toplum, çeşitli grupların benzersiz ve alışılagelmiş ihtiyaçlarını karşılarken aynı zamanda bütün kültür için birleştirici bir çerçeve sağlayabildiği ölçüde kültürel dönüşüm devrimci sarsıntılar olmaksızın uygulanabilir görünmektedir. Dönüştürücü keşfin teşvik edilebileceği teknikler mevcuttur; yenileri keşfedilebilir.

• Bir evrimsel dönüşümü teşvik etmeye yönelik —hem bireysel hem kolektif— *girişimlerin zamanında uyarılması söz konusudur.* Toplumun çoğunluğu yukarıda belirtilen ihtiyacı algılamamakta veya motivasyona sahip bulunmamaktadır. Bu durum belki de bir talihtir; zira karizmatik liderlik ve/veya basite kaçan reform girişimleri talep edilmeden önce gereken fikirleri yaratmak için zaman tanır. (Giderek artan sayıda seçkin arasında) algılanan bir ihtiyaç, motivasyon, bir miktar ilerleme ve uygun araçlar (henüz ihtiyaca oranla küçük olsa da) bulunmasına karşın, çoğu fonlama anlaşılır biçimde kültürümüzün mevcut paradigmalarına uyan çalışmalara gitmektedir. Dönüştürücü araştırmanın ve daha yeterli paradigmalara doğru çalışmanın etkililiği toplumun ana akım kurumlarına henüz kanıtlanabilmiş değildir. Dolayısıyla bu tür bir faaliyetin desteklenmesi, kültürel krizi yaratıcı dönüşüme çevirebilecek türden bilgi ve gerekli deneyimin inşası açısından "yüksek kaldıraç gücüne" sahip olabilir.

Dönüştürücü düşüncenin ve deneylemenin uyarılmasını, insanlığın yeni bir imgesinin ve/veya yeni "ahlaki" paradigmaların ortaya çıkışı için bunu zorunlu gördüğümüzden değil, aciliyet sebebiyle vurguluyoruz.† Kanıtlanması imkânsız olsa da şüpheleniyoruz ki,


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Bkz. Not C, s. 161.
> **[Editör Notu]:** "Yine vurguluyorum ki 'aciliyet' başkaları tarafından algılanmamaktadır; algılandığında ise bütünüyle farklı reçeteler mevcuttur."—Michael Marien


şayet ikisinden biri ortaya çıkacaksa, herhangi belirli bir birey, grup, vakıf veya hükümet kurumu ortaya çıkışlarını kasten desteklemeyi —ya da onlarla savaşmayı— seçsin veya seçmesin bunu yapacaktır. Kuşkusuz ortaya çıkışları bireylerin eylemlerine bağlıdır; ancak bilimsel ve kültürel dönüşüm, Ay'a iniş projesinde olduğu gibi onu gerçekleştirmeye yönelik rasyonel/kasıtlı girişimlerle ele alınamayacak kadar büyük ve şekilsiz bir gündemdir. Bununla birlikte yeni bir imgenin ve/veya yeni paradigmanın ortaya çıkışı kasıtlı tercihle hızlandırılabilir *veya* yavaşlatılabilir. Dahası ve en önemlisi, böylesi bir değişime eşlik eden toplumsal sarsıntının derecesi, onu ortaya çıkaran güçlerin anlaşılma derecesinden etkilenebilir.

Önümüzde olabilecek toplumsal krizin muhtemel şiddeti ve zamanlamasına ilişkin belirsizlik göz önüne alındığında, krize hazırlık yapan uygun eylemlerin uyarılması gerekir. Ancak gerekli kavramlara ve araçlara —hem bireysel hem kolektif olarak ve zamanında— sahip olursak geçişin diğer tarafındaki daha iyi bir topluma doğru sarsıntısızca ilerlemeyi umabiliriz. Dolayısıyla daha önce egemen olan fikirleri reddetmeyip daha yüksek düzeyde bir bütünleşme içinde uzlaştıran kavramsal yeniden formülasyonların teşvik edilmesi son derece zamanında görünmektedir.

NOTLAR

*Not A*

"İki eleştiri: Birincisi, evrilen biyolojik sistemlerin genel olarak artan karmaşıklığı ve farklılaşmasıyla birlikte bilinçte eşzamanlı bir artışın yaşanmış olması, evrimin hamlesinin daha büyük bilince doğru olduğu anlamına gelmez (çalışmanın çıkarsadığı gibi); örneğin bilincin karmaşık örgütlenmenin salt bir epifenomeni (yansıması) olduğu anlamına gelebilir. Benim görüşüme göre bilincin biyolojik evrimin bir sonucu olduğunu varsaymak daha akla yatkındır. . . . Evrim temaşasının bilince doğru vitalist-antroposantrik bir hamlenin tartışmalı öncülünü benimsemeksizin varoluşa bir anlam ve bütünsel bir yön duygusu verebileceğine inanıyorum [bkz. Laszlo (1972) içinde Bölüm 14], ve yaşamda yeni bir anlama dair umutları antroposantrik bir tezden ziyade nesnel olarak evrimsel bir teze dayandırmak daha rasyoneldir.

"İkinci eleştirim, 'bilinç'in anlamının açık kılınmamış olmasıdır. . . . Öz-farkındalık olarak bilinç, evrimsel hamlelere dair büyük varsayımlara başvurulmaksızın, varoluşları için hesaplanmış-ekstrapole edilmiş stratejilere giderek daha fazla dayanan sistemlere sağladığı seçilim avantajı kaydedilerek basitçe açıklanabilir. Tıpkı yakalayıcı bir kuyruk gibi hayatta kalmanın bir aracı ve . . . biyolojik evrimde bir faktördür."—Ervin Laszlo

*Not B*

"Birçok okurun, özellikle de katı bilimlerdeki okurların, metnin son kısımlarında aşırı derecede (iyi nesir açısından bile!) kullanılan *paradigma* sözcüğünün yayılmacı ve çılgınca muğlak niteliklerini takdir etmeyeceğine inanıyorum. Erken klasik eğitimim beni *paradigma* sözcüğünü ayık örnek sözcüğüyle ilişkilendirmeye zorlar. Başlıca kullanımı dilbilgisindedir; burada bir çekimi veya bükümü göstermek için örnek olarak kullanılır. Daha genel olarak bir illüstrasyon anlamına da gelebilir. Ancak


> Bu sayfada dipnot veya kenar notu bulunmamaktadır.


ona (Kuhn'u izleyerek) yüklediğiniz o engin anlamların hiçbirine sahip değildir. Onu genel inanç, ilke, hipotez, hâkim kuram, yaygın görüş, egemen felsefe, genel anlayış, kabul gören tez, zamanın bilimsel dünya tablosu, geçici olarak doğrulanmış varsayım ile eşanlamlı olarak kullandınız. . . . Bu listedeki her ifade paradigmaya kıyasla daha berraktır ve sanırım zaman zaman bunlardan birini seçmek iyi olabilirdi."—Henry Margenau

*Paradigma* sözcüğünü kullanışımız gerçekten de orijinal anlamından genişletilmiştir ve zamanımızın "duygusunu" yakalayan metaforlar arayışımızla uyumludur. Onu gerçekliğe ve işleyiş kurallarına dair her türlü varsayım dâhil olmak üzere bilimsel (veya genel olarak benimsenen) bir dünya görüşünü ifade etmek üzere kullanıyoruz. Kuhn (1962), kullanımını 'bir uygulayıcılar topluluğuna bir süre için model problemler ve çözümler sağlayan evrensel olarak tanınmış bilimsel başarılar'a (s. x) atıfta bulunarak tarif eder. Bu durum paradigmanın bir model veya örüntü şeklindeki yaygın anlamına karşılık gelir.

*Not C*

"Geniş anlamda tanımlandığında kültürel hayatta kalma lobisinin Maharaj Ji'nin destekçilerinden daha kalabalık olduğunu mu düşünüyorsunuz? John Birch Topluluğu'ndan? Herhangi beş yeni kültür süreli yayınının okur sayısını *Street Chopper Magazine*in 160.000 abonesiyle ya da *Off/Road Vehicles Magazine*in 175.000 abonesiyle (ki bu son grubun Kaliforniya çölünü yok ettiğini anlıyorum) kıyaslamak ister misiniz?

"Ayrıca özellikle elektrik, doğalgaz ve benzindeki yeni duyurulan kıtlıklarla birlikte çevreciliğin büyüyüp büyümediğinin son derece tartışmalı olduğunu düşünüyorum. Şayet büyüyorsa ayık bir kafa sayımına ihtiyacımız var; yüzde 80'i konforunu korumak için oy vermeye hazırsa yüzde 3'ten yüzde 4'e büyüme pek bir anlam ifade etmez.

"Aslında bu bölümün tamamına katılmıyorum. Olumlu beliren bir imgenin işaretlerini görmeyi çok isterim, ancak coşkumun etrafımdaki verilerin ayık bir analiziyle karıştırılmasına izin vermeyeceğim. Çok net görüldüğü gibi öğrenciler 'Yeni Doğalcılık'tan sessizliğe, köktenci Hıristiyanlığa, uyuşturucu yerine alkole yönelmektedir. Verileri uzatmanın ve izlediğimiz şey kültürel bir sarkaçken sevinç çığlıkları atmanın tehlikelerini gösterir. 'Kültürel göstergeler'e gelince, daha somut olsanız iyi olur; örneğin kim tarafından hangi kitaplar okunuyor ve ne sonuçla? (Hızlı bir gösterge olarak, neyin moda olduğunu görmek için son birkaç yılın en çok satan kurgudışı ilk on listesine bakın. Birkaç yıl önce *Gelecek Korkusu* [Future Shock] büyük bir olayken, bugün ilk onda —*ITT'nin Egemen Devleti* dışında— yeni doğalcılıkla, kamu politikasıyla ya da bütünsel bilimle uzaktan yakından ilgili hiçbir şey yoktur. Aksine insanlar Dr. Atkins'in diyetiyle ve *Seksin Hazzı* [The Joy of Sex] ile ilgilenmektedir.) Bütünsel bilimin büyümesine duyulan ilgi konusunda kesin olun; NSF'deki RANN bütçesi ya da SGSR'deki kayda değer gelişmeler gibi hiçbir iyi işaret göremiyorum. İçsel durumların denetimi, sağlıklı yaşam kitapları, okültizm vb. bir dereceye kadar güncel heveslerdir—ve sizinle benim desteklediğimiz ciddi hissiyatların arasına karışmış çok büyük miktarda saçmalık vardır. Ciddi olan ile aldatmaca olanı ayırt etmedeki başarısızlık; evrimsel dönüşümcü^[Çevirmen Notu: 'Evolutionary transformationalist'; sanayi toplumunun çelişkilerinin ancak insanın kendi benlik tasavvurunu ve değerler dizgesini kökten dönüştürmesiyle aşılabileceğini savunan paradigmadır.] hareketi (ya da ona ne demek istiyorsak—bir başka sorun da unvanların bolluğudur) zayıflatmanın, hatta öldürmenin en hızlı yollarından biridir.

"Son olarak, şirketlerin iddia ettiği 'hümanist kapitalizm' konusunda (en belirgin biçimde John Rockefeller'ın yakın tarihli kitabı *İkinci Amerikan Devrimi*nde) çok dikkatli olmalısınız. Sistemin içine çekip soğurmaktan (kooptasyon) hiç haberiniz yok mu? Roszak'ın *Çorak Ülkenin Bittiği Yerde* kitabında 'kibar teknokrasi' üzerine yorumlarına bakınız."—Michael Marien

Katılıyoruz. Bkz. "son sözümüz" (s. 268).


> Bu sayfada dipnot veya kenar notu bulunmamaktadır.


<div class="illustration-note"><em>*"Elbette ayaklarımızın altı nemli! Böyle bir zamanda bana bu çok küçük bir şikâyet gibi görünüyor."*
  
  The New Yorker Magazine, Inc. izniyle yeniden basılmıştır. Starke'ın çizimi. © 1977.</em></div>


---


\newpage


<h1 id="chapter-7">7. Toplumsal Tercihler ve Değişen İmgelerin Doğuracağı Sonuçlar</h1>

7. BÖLÜM

# *Toplumsal Tercihler ve Değişen İmgelerin Doğuracağı Sonuçlar*

Muazzam ve baş döndürücü bir değişim dalgası, toplumumuzun hemen her bireyini ve kesimini doğrudan karşısına alıyor. Çelişkili görünse de Toffler'ın deyişiyle "gelecek şokuna" varan böylesine hızlı bir değişim, çağımızın yegâne sabiti haline gelmiş gibi duruyor. Bu değişim, günümüz insanında derinden hissedilen amaçsızlık ve anlamsızlık duygusunu alabildiğine besledi:

* Geleceğe dair belirsizlik yaratıyor ve insanlık tasavvurlarımızın zamana "dayanıklılık" süresini kısaltıyor.
* Bu değişimle el ele giden bir süreçte, neredeyse kavranamaz büyüklükte ve karmaşıklıkta bir toplumsal yapı ortaya çıktı.
* Söz konusu hızlı değişime koşut biçimde, bireyin oynaması beklenen parçalı roller çoğaldı ve bu durum bölük pörçük imgelerle desteklendi.

Böylesi bir değişim hızı ve boyutları, şayet arkasında bir gaye hissedilseydi pek çok insan için katlanılabilir olurdu. Nitekim Gerald Heard'ün vaktiyle belirttiği üzere: "Hayat, kendisine bir anlam sunulduğunda konfora; bir gaye gösterildiğinde ise hazza ihtiyaç duymaz." İmgelerin birincil işlevi hayata anlam katmak olduğundan, günümüzde yaşanan yabancılaşma ve gaye yitimi, çağdaş imgelerin insanlarda bir anlam duygusu uyandıramayışının doğrudan bir yansımasıdır.

Hayatta kalmamız ve evrimimizi sürdürmemiz, gecikmeksizin ve bilgelikle eyleme geçmemize bağlı. Peki, bir toplumsal yörüngeyi diğerine yeğlerken hangi temele dayanacağız?

Gözden geçirdiğimiz farklı imgelerin birçoğu, ahlaki kararları değerlendirmede birbirinden farklı normatif ölçütler sundu. Tam da farklı kavramsal paradigmaların bambaşka değerlendirme standartları getirmesi yüzünden, bir insan imgesinin diğerinden mutlak manada daha üstün ya da daha geçerli olduğunu kanıtlamak mümkün değildir.* Dolayısıyla, farklı imgelerin muhtemel toplumsal neticelerini birbiriyle kıyaslamak yararlı bir yoldur.

Burada, her ikisi de Amerika Birleşik Devletleri'nin yakın geleceğinde uygulanabilir görünen iki ayrı imgenin toplumsal sonuçlarını kıyaslamayı seçiyoruz;


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Dipnot:**
> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Fakat anket araştırmalarından yararlanılarak hangisinin daha yaygın benimsendiği kanıtlanabilir. Tıpkı *Hopes and Fears of the American People* (Universe, 1972) araştırmasında olduğu gibi, neyin var olduğuna ve neyin olması gerektiğine dair bir insan imgesi kamuoyu taraması yürütülmelidir." —Michael Marien
> **[İncelemeci/Editör Notu]:** El Yazısı Kenar Notu:**
> Sağ kenarda, "...anlam duygusu uyandıramayışının..." ifadesinin yanında:
> `]- fazlasıyla imge var, üstelik şüpheli nitelikte`


bunların her biri bambaşka bir gelecek türüne kapı aralayacaktır. Bu imgelerden biri, sanayi devletinin temelini oluşturan imgelerin bir uzatımına dayanır (yani sanayici insan imgeleriyle donanmış bir sanayi-sonrası geleceği haber verir); diğeri ise arzulanan bir sanayi-sonrası toplum için ihtiyaç duyulduğunu varsaydığımız dönüştürülmüş insan imgesine yaslanır.

Böylesi idealleştirilmiş bir kutupsallık ya da diyalektik kurarken, bunların her ikisinin de saf biçimleriyle gerçekleşmesini beklemiyoruz; asıl umudumuz, olasılıklar arasındaki berrak karşıtlığın sürekli bir tartışmayı beslemesi ve bu tartışmanın da kendi başına daha sorumlu bir geleceğin inşasına katkı sağlamasıdır.

### KARŞIT GELECEK EĞİLİMLERİ VE İMGELER

Sanayi devleti zihniyetinin egemenliğini sürdürmesine dayanan bir geleceğin niteliği, Hudson Enstitüsü'nce geliştirilen ve daha önce aktardığımız "çok yönlü eğilim" damıtılarak isabetle betimlenebilir. Bu yaklaşım, şu gelişimsel eğilimlere sahip bir toplum tahayyül eder:

1. Giderek daha görgül, seküler, pragmatik, manipülatif, açıkça rasyonel ve faydacı.
2. İktisadi ve siyasi gücün merkezileşmesi ve tek elde toplanması.
3. Bilimsel ve teknik bilginin hızla birikmeyi sürdürmesi.
4. Entelektüel karşıtı eğilimlere rağmen, uzmanlara ve "bilgi seçkinlerine" bağımlılığın artması.
5. Refahın yükselmesi ve serbest zamanın kurumsallaşması.
6. Toplumsal, iktisadi, siyasal ve davranışsal mühendislik yöntemlerinin kullanımının yaygınlaşması.
7. Kentlerdeki yığılmanın artması ve megapollerin / bölgesel kentsel alanların belirmesi.

Bu eğilimler kümesi pekâlâ "teknolojik uzatımcı^[Çevirmen Notu: 'Technological extrapolationist'; geleceğe ilişkin kararlarda sanayi çağının büyüme, üretim artışı ve teknolojik hâkimiyet eğilimlerini düz bir çizgi halinde geleceğe yansıtan zihniyeti betimler.]" bir gelecek olarak adlandırılabilir. Bu geleceği destekleyen bir insan imgesi, muhtemelen şu nitelikleri taşır:

* Birey doğası gereği saldırgan ve rekabetçidir; davranışları büyük ölçüde kalıtım ve çevre güçlerince belirlenir.
* Bireyciliğin aleyhine olacak biçimde gruba vurgu yapılır.
* Cinsellik, mülkiyetçilik/bölgecilik, maddecilik, akılcılık ve dünyevilik ön plana çıkarılır.
* Toplumsal sorunlarımıza teknolojik çözümler bulunmasına ve gerekli denetimi sağlamak üzere teknolojinin uygulanışının merkezi biçimde düzenlenmesine yönelik talep ve örtük güven artar.

Yukarıdaki eğilimlerle ve bunları destekleyen imgeyle keskin bir tezat oluşturan eğilimler öbeği ise, Bölüm 5'te arzu edilir olarak


nitelendirilen özelliklerle bağdaşır. Bu eğilimler ve ardındaki destekleyici imge, "evrimsel dönüşümcü^[Çevirmen Notu: 'Evolutionary transformationalist'; sanayi toplumunun çelişkilerinin ancak insanın kendi benlik tasavvurunu ve değerler dizgesini kökten dönüştürmesiyle aşılabileceğini savunan paradigmadır.]" bir gelecek olarak adlandırılabilecek duruma yol açabilir. Bu gelecek, teknolojik uzatımcı görüşün yaptığı gibi mevcut toplumsal eğilimlerin mantıksal uzantısını varsaymaz; aksine güncel eğilimlerden köklü bir kopuş öngörür ve sonucunda şu eğilim nitelikleri doğar:

1. Görgül/sezgisel, manipülatif/tümden-belirlenmiş, rasyonel/sezgisel, faydacı/estetik gibi boyutlar arasında giderek artan bir denge.
2. İstikrara kavuşan bir nüfus; nüfusun daha dengeli dağılması amacıyla kentsel alanların âdemimerkezileşmesi; çok daha geniş bir yaşam tarzı seçenekleri yelpazesini yansıtacak biçimde yaşam çevrelerinin çeşitlenmesi.
3. Bir süre artan refah, ancak ardından belirgin gelir/servet uçurumları barındırmayan durağan-durumlu bir topluma yöneliş; "daha azla daha çok yapan" bir teknoloji; daha yaratıcı/katılımcı serbest zaman uğraşları.
4. Toplumsal, iktisadi, siyasal ve davranışsal mühendisliğin kullanımında gerileme; ancak bir grubun kendi toplumsal alt-sistemi dahilindeki yaşam faaliyetlerini örgütleme ve yönlendirmede bunu yeğlediği durumlar istisnadır.
5. Farklı düşünme biçimlerinin daha fazla meşruiyet kazanması ve kullanılmasıyla birlikte, "bilgi seçkinlerinin" uzmanlaşmış ve genel (bütünsel) becerilerine itibar edilmesi; ayrıca planlama süreçlerine katılımın genişlemesi.
6. Bilimsel ve teknik bilginin birikmeye devam etmesi, ancak bunun yeni bir "ahlaki" paradigma çerçevesine oturan türde gerçekleşmesi.
7. İnsanların siyasal ve üretken süreçlere "bütünüyle değer verilen bir katılımla" dahil olabilmeleri için iktisadi ve siyasi gücün âdemimerkezileştirilmesi ve dağıtılması.

Bu eğilim kümesini destekleyecek bir insan imgesi, muhtemelen şu özellikleri taşır:

* Bireyin davranışı kısmen kalıtsal (biyolojik) ve çevresel (toplumsal) kaynaklarca belirlenir—ki bu iyiye de kötüye de yönelebilir—fakat aynı zamanda bireyin içinde böylesi belirlenimci etkilerden bağımsızlaşabilen kayda değer bir davranış potansiyeli mevcuttur.
* Birey önceliklidir; ancak bireysel gelişimin/gerçekleşmenin destekleyici ortamı olarak toplumsal sistemin kendi sürekliliğini koruma ihtiyacı da teslim edilir.
* Böylece benlik, toplumsal yapılarla birlikte daha yüksek farkındalık hallerine doğru evrilir; öyle ki toplumsal ve bireysel çeşitlilik daha üst bir karmaşıklık düzeyinde bütünleşir ve "benlik", hem bireysel hem de benlik-ötesi cepheleri bulunan deneyimsel bir kavrama dönüşür.
* Mülkiyetçi duyguların gerilemesine yol açacak biçimde, sevgiye dayalı cinselliğe vurgu yapılır.
* Akılcılık ve dünyevilik, sezgisel ve tinsel olanın değerine duyulan eşit bir saygıyla dengelenir.
* Birçok toplumsal sorunun çözümünde bireyin içsel hallerini dönüştürmesine örtük bir güven duyulur.

Besbelli ki teknolojik uzatımcı ve evrimsel dönüşümcü imgeler, gerek doğrudan gerekse besledikleri toplumsal eğilimler bakımından karşımıza keskin zıtlıklar çıkarır. Birbirinden ayrışan bu imgelerin akla yatkınlığı, tarihsel köklerinin gücü incelenerek kısmen anlaşılabilir; bunlar Tablo 8 ve Tablo 9'da sunulmuştur. Tablo 10 ise bu iki imgeyle ilişkilendirebileceğimiz ahlaki nitelikleri karşılaştırır. Bu arka plan ışığında, şimdi teknolojik uzatımcı ve evrimsel dönüşümcü geleceklerde ortaya çıkacak toplumsal sonuçları ele alıyoruz.

Tablo 8
TEKNOLOJİK UZATIMCI İMGENİN TARİHSEL KÖKLERİ

1. *Hobbesçu İnsan*—Hobbes insanlığı, "hayati hareketleri" dışsal uyaranlarca belirlenen gelişkin makineler olarak gördü. Kişi, olumlu uyaranların sürmesini güvenceye alacak gücün peşinde koşar ve bu bencil kaygı içinde, benzer şekilde hareket eden diğer insanlarla şiddetli bir çatışmaya girer. Barışı güvence altına almak için gerekense, yurttaşlar üzerinde mutlak iktidara sahip bir egemendir.
2. *Ekonomik İnsan*—Rasyoneldir (kendi faydasını neyin azamileştireceğini hesaplayabilir), benmerkezcidir (açgözlülüğü yalnızca başkalarının kendi çıkarını kovalamasıyla sınırlandırılır), mekaniktir (üretim sürecinde bir girdi faktörüdür), bireycidir (kendi başının çaresine bakmakla yükümlüdür) ve maddiyatçıdır (başlıca kaygısı kendi maddi refahıdır).
3. *Freudcu İnsan*—Freud insanları ikili bir içgüdüsel güç tarafından güdülenen varlıklar olarak gördü: *Eros* (cinsel dürtü) ve *Thanatos* (kendi kendini yok etme arzusu ya da dışa yöneldiğinde saldırganlık istemi). Uygarlık bu potansiyel olarak yıkıcı içgüdüleri bastırır ve bunu yaparken bireyin içsel gerilimlerini tırmandırır. Dolayısıyla uygarlık, kişisel engellenmişliklerin artması pahasına satın alınır.
4. *Etolojik İnsan*—İnce bir uygarlık cilasıyla bu saldırganlığı zapt edilen hırçın bir hayvandır. İnsan, avcı kökenlerinden devraldığı içgüdüsel bir programla savaşa, yıkıma ve bölgeciliğe/mülkiyetçiliğe koşullanmıştır; bu durum sonradan unutturulamaz veya aşılamaz, yalnızca yüceltilebilir, başka yöne kanalize edilebilir ya da bastırılabilir. Uygar bir toplumun yapması gereken de tam olarak budur.
5. *Davranışçı İnsan*—Eylemleri bütünüyle kalıtım ve çevre etkenlerince belirlenir. Son dönemdeki vurgu, uyaran-pekiştireç-tepki süreci yoluyla davranış değişikliği üzerinedir. Özgürlük ve onurun, kendisini özerk zanneden bireyin kurduğu yanılsamalı kurgular olduğu düşünülür. Bir kültürün hayatta kalması, muhtemelen insan davranışının sistematik biçimde "biçimlendirilmesine" bağlıdır.

### TEKNOLOJİK UZATIMCI BİR İMGENİN DOĞURACAĞI TOPLUMSAL SONUÇLAR

"Teknolojik uzatım" başlığı altında tanımlanan toplumsal eğilimler ve imgeler kümesinin toplumumuzda egemen hale geldiği varsayılırsa,


Tablo 9
EVRİMSEL DÖNÜŞÜMCÜ İMGENİN TARİHSEL KÖKLERİ

1. *Lockeçu İnsan*—Locke'a göre insanın toplum öncesi durumu karşılıklı düşmanlık değil, karşılıklı hoşgörüydü. İnsanın toplumsal sözleşmesi de halk ile egemen arasında imzalanmış bir teslimiyet belgesi değildi; geriye kalan hakları güvenceye almak amacıyla kimi doğal hakların düzenlenmesine onay veren, insanların kendi aralarındaki sınırlı bir uzlaşmaydı. Bilginin ve karakterin kaynağı doğuştan gelen fikirler ya da içgüdüler değil, deneyim ve farkındalıktı.
2. *Doğmakta Olan "İnsancıl Kapitalizm"*—İktisadi büyüme etiğinin yerine kendini gerçekleştirme ve ekolojik etik ilkelerini koyar; toplumsal kurumların asıl işlevinin, sonuçta maddecilik yönelimini aşacak olan insan gelişim sürecine elverişli ortamlar yaratmak olduğunu savunur.
3. *Ezeli/Ebedi Felsefe (Kadim Bilgelik (*Philosophia Perennis*)^[Çevirmen Notu: Leibniz, Aldous Huxley ve gelenekselci ekol tarafından kullanılan Latince deyim; tüm çağların ve kültürlerin mistik-metafizik öğretilerinin merkezinde yer alan ortak ve ezeli hakikat bilgisini anlatır.])*—"...şeylerin, canlıların ve zihinlerin dünyasının özünde ilahi bir Hakikatin bulunduğunu kabul eden metafizik" (Huxley, 1945). Birey belirli koşullar altında daha yüksek bir farkındalığa, "kozmik bilince" ulaşabilir ve bu durumda görünürdeki fenomenal dünyanın altında yatan hakikatin dolaysız bilgisine sahip olur. "Ezeli/Ebedi Felsefenin ilk unsurlarına dünyanın her köşesindeki ilkel halkların geleneksel birikiminde rastlanabilir ve tam gelişmiş biçimleriyle daha üstün dinlerin her birinde yer alır." O halde dinler arasındaki en yüksek ortak paydadır; bu sayede halkların çeşitliliğini teslim ederken muazzam bir bütünleştirici potansiyel taşır.
4. *"Diğer" Etoloji*—Bu perspektiften bakıldığında, saldırganlık insan doğasının ayrılmaz bir parçası değildir. Saldırganlığın kaynağı içgüdülerden ziyade çevredir. Saldırganlık, mülkiyetçilik/bölgecilik vb. nitelikler doğuştan gelmeyip öğrenildiği ölçüde, sonradan terk edilebilir ve unutturulabilir.
5. *Sistem Kuramı*—Birey, biyo-toplumsal sistemlerin kademeli farklılaşmasının ve daha üst düzeyde yeniden bütünleşmesinin birbirine bağımlı bir parçasıdır; bu evrimsel sürecin bir sonraki aşaması, insanın kendi evriminin bilincine varması ve süreci amaçlı kılarak alt-sistemlerin benzersizliklerini yitirmeden büyük sistemlerle uzlaşmasını sağlamaktır. Altta yatan hedef, insanın içinde barınan en üstün potansiyellerin açığa çıkarılması yoluyla bireysel tatminin pekiştirilmesidir.

ne tür sonuçlar beklenebilir? Toplumumuz, olgun sanayileşmenin bizatihi yapısından kaynaklanan temel sorunların sancısını çekiyor. Uzatımcı perspektifin benimsediği çok yönlü eğilimler kümesi, bu sorunları muhtemelen daha da tırmandıracaktır. Gerçekten de mevcut toplumsal sorunlarımızın doğası göz önüne alındığında, şu gelişmeler beklenebilir:

* Ulus sınırlarını aştıkları için yeterince denetlenmeleri zorlaşan ya da imkânsızlaşan devasa ulusötesi şirketler eliyle sanayi gelişiminin hızlanmayı sürdürmesi.
* Ekolojik sorunların ve tükenen kaynakları sömürmeye dönük amansız yarışın şiddetlenmesi.
* Refahın bölüşümündeki eşitsizliklerin derinleşmesi;
* "Yükselen beklentiler devrimlerinin" ve çıkar grupları arasındaki çatışmaların kızışması.
* Sabotaj tehlikesinin büyümesi; kişisel ve kurumsal güvenliğe yönelik kaygıların artması; yeni "güvenlik teknolojilerinin" geliştirilmesi.
* Temel araştırmalardan uygulamalı araştırma ve geliştirmeye doğru bir kayma.
* Siyasi, mali ve genel-sistemik istikrarı pamuk ipliğine bağlı hale gelen, yönetilemez büyüklükte kentsel yığılmalar.


### Tablo 10
#### ALTERNATİF İMGELER ARASINDAKİ AÇIKLAYICI KARŞITLIKLAR

| Soru / Konu | Teknolojik uzatımcı imge | Evrimsel dönüşümcü imge |
| :--- | :--- | :--- |
| **1. Zihin ve Madde:** İnsan esasen karmaşık ve sofistike fakat neticede fiziksel bir makine midir, yoksa onun özü zihin yahut bilinç midir? | İnsan kesinlikle mekanik, rasyonalist ve maddeci olarak görülür. | Hem zihin hem de madde, insanı ve toplumunu içeren evrilen bir sistemin birbirine bağımlı ve etkileşimli bileşenleri olarak kabul edilir. Kimi yaklaşımlar insanı özü itibarıyla zihin ya da tin olarak vurgulama eğiliminde olsa da, evrimsel atılım bilincin genişlemesine yöneliktir. |
| **2. Özgürlük ve Belirlenimcilik:** İnsan tercihlerinde ve eylemlerinde ne ölçüde özgürdür? | İnsanın davranış kalıplarında—gerek içgüdüsel güçler gerekse dış çevresinin davranış şekillendirici güçleri eliyle—şu ya da bu ölçüde belirlendiği kabul edilir. | İnsan potansiyel olarak az ya da çok özgürdür. İşleyişinin "alt düzeylerinde" daha güçlü etki gösteren bir genetik mirasa sahip bulunsa ve toplumsal çevrenin öğrenme süreciyle bir ölçüde belirlense de, kendi toplumsal/kültürel öğrenme çevresinin yaratıcısı olduğu ölçüde, kendi evrimini beslemekte nispeten özgürdür. |
| **3. İyi ve Kötü:** İnsanın doğası özünde iyi midir yoksa kötü mü? | Kişi doğuştan toplum karşıtı görülme eğilimindedir—etolojik perspektifte saldırgan, iktisadi bakış açısında ise rekabetçi/kazanımcıdır. | İnsan özü gereği ne iyi ne de kötüdür; çevresi tarafından koşullanır; ta ki uyanıp işlerin daha derin bir farkındalık düzeyinde nasıl olduğunu ya da nasıl olabileceğini görene dek. |
| **4. Birey ve Kolektif:** Nihai önem bireyde midir yoksa toplumsal kolektifte mi? Birey mi kolektife tâbidir, yoksa tersi mi geçerlidir? | Bu bileşik imgenin güçlü bireyci köklerine rağmen, insan varoluşunun kolektif boyutları, bireysel boyutları neredeyse dışlayacak ölçüde vurgulanır. (Davranışçılık bireyselliği reddeder.) Davranışın toplum karşıtı yönlerini denetlemek için kolektivist bir yanıt şart görülür. | Bireysellik ve bilgelikle seçilmiş özerklik en başta gelen kaygılardır; bununla birlikte varoluşun kolektif boyutunun—özellikle evrimsel gelişimi destekleyebileceği yollar açısından—faydası teslim edilir. |


• Kurumsal ihtiyaçların insan ihtiyaçlarına giderek daha fazla tahakküm etmesi.
• Tüm sosyoekonomik sistemin meşruiyetinin giderek daha fazla sorgulanır hale gelmesi.

Nasıl bir toplum ortaya çıkabilir? Bir yandan bilgeliğimiz ve talihimiz, yetersizliklerimiz ve talihsizliklerimizle öyle bir bileşime girebilir ki, büyüyen sorunlarla başa çıkma çabalarımızda ulusumuz durumu ancak kurtarabilir. Ortada ne felaket getiren hezimetler ne de göz kamaştırıcı başarılar bulunabilir (gerçi bu pek muhtemel görünmüyor). Eksikliklerimiz; çoğunluk için artan bir gelirin sağladığı geleneksel yatıştırıcı merhemle, serbest zaman uğraşlarına ayrılan sürenin uzamasıyla ve tüketilecek mal ve hizmetlerin miktar ve çeşitliliğinin kesinliğiyle dengelenebilir.

Öte yandan, bu eğilimlerin toplumsal sorunlarımızı alevlendirmesi; toplumun istikrarını ve bekasını güvence altına almak adına acil ve sert çözümlere yönelik talepler doğurması bütünüyle akla yatkındır. Ciddi çalkantılar karşısında, bireysel özgürlükleri ağır biçimde budayan düzenleme yöntemleri memnuniyetle karşılanabilir. Hızla ya da daha yüksek olasılıkla adım adım, Bertram Gross'un (1970) "dostane faşizm^[Çevirmen Notu: 'Friendly fascism' (Gross); sanayi bürokrasisinin krizleri bastırmak adına 'demokratik' kisve altında kurduğu teknokratik oligarşidir.]" adını verdiği türden bir topluma evrilebiliriz. Bu, "demokrasi ve yüzde yüz Amerikancılık sloganları altında... ileri teknoloji toplumunun kılığında ve onun teknikleriyle desteklenerek gelecek olan bir faşizmdir—Amerikan usulü bir tekno-kentsel faşizm" (s. 44). Gross bunu şöyle betimler:

> ...eski seçkinlerin sanayi-sonrası dönemin büyüyen çatışmalarını çözmek üzere inşa ettikleri yeni bir kışla devleti ya da totalitarizm biçimi. Daha açık bir ifadeyle: Teknokrasist bir ideolojiye, bir yabancılaşma kültürüne, çok sayıda günah keçisine ve birbiriyle yarışan denetim şebekelerine dayalı yeni tarz bir imparatorluk geliştirmeye kendini kaptırmış; yüzü olmayan ve geniş alana yayılmış savaş-refah-sanayi-iletişim-polis bürokrasileri karmaşasının yönettiği güdümlü bir toplum... Doğası gereği çoğulcu olan tekno-kentsel faşizm; ne karizmatik bir diktatöre, ne tek parti yönetimine, ne kitle faşisti bir partiye, ne devletin kutsanmasına, ne parlamentoların feshine, ne seçimlerin iptaline ne de akla güvensizliğe ihtiyaç duyardı... Bu yönetim ve planlama tarzı yalnızca ekonomiyle sınırlı kalmaz; toplumun siyasal, toplumsal, kültürel ve teknolojik boyutlarını da kapsardı... Dolayısıyla ana tema güdümlü ekonomi değil, bilakis *güdümlü toplum* olurdu.* (ss. 46 vd. Kimi vurgular metinden çıkarılmıştır)

Günümüzün uzatımından böylesine meşum bir geleceğin doğması için hangi koşullar gerekirdi? Bize göre şunlar şarttı:


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Gross'un daha sonra kaleme aldığı, tekno-kentsel faşizm ile insancıl yeniden inşayı karşılaştıran ve hatırı sayılır ölçüde daha akademik olan incelemesi, 'Planning in an Era of Social Revolution' başlıklı kapsamlı makalesinde sunulmuştur, *Public Administration Review*, Mayıs/Haziran 1971, ss. 259–297. Gross ayrıca 1974 sonlarında yayımlanmak üzere dostane faşizm üzerine bir kitap yazmaktadır." —Michael Marien
> [Sol altta basılı sayfa kodu: `CIM - M`]


* *İhtiyaç*—Toplumsal sorunlarımız çok yönlü eğilimle birleşerek, böylesi bir dostane totalitarizme yönelik gereksinimi doğurabilir. Belki de bu hayırhah ihtiyaç hissinin ilk işareti, Beyaz Saray Telekomünikasyon Dairesi Başkanı'nın yakın tarihli şu ifadesinde görülmüştü: "'1984'te pek çok insan Büyük Birader'in yaptıklarını beğeniyordu; zira Büyük Birader bunu onların çıkarı ve iyiliği için yapıyordu" (Whitehead, 1973).
* *Yetenek*—Davranış değişikliğinin metafiziksel uzantıları eleştirilse bile, işe yaradığı inkâr edilemez. Bugün, güdüsel ve duygusal hallerin yanı sıra davranış kalıplarını da verimli biçimde biçimlendirip değiştirebilecek "psiko-teknolojilerin" hızla belirişine tanık oluyoruz. Bu durum çocuklukta yönlendirilmiş duygusal koşullanma; yetişkinlikte nesnel biçimde kurgulanmış pekiştirme kalıpları; çok çeşitli ilaçların kullanımı; beyne yerleştirilen elektriksel implantlar; farklı insan potansiyellerini harekete geçirmek üzere genetik yapının değiştirilmesi; "sapma gösteren" davranış kalıplarını tespit etmek için gelişmiş elektronik gözetleme mekanizmalarının devreye sokulması biçimini alabilir.
* *Destekleyici bir insan imgesi*—Böylesi psiko-teknolojilerin kullanılması ve bunlara bağımlı kılınması, tedricen uzatımcı insan imgesinin meşum bir biçimine yol açabilir. Kendi kendini doğrulayan bir tarzda bu durum akla yatkındır; çünkü mevcut uzatımcı imgenin pek çok yönü, bu teknolojilerin artan kullanımını ve bunlara duyulan bağımlılığı destekler görünmektedir. İnsan sofistike bir makine olarak görülür (öyleyse, fiziksel doğaya hâkim olduğumuz gibi insan doğasına da hâkim olunmalıdır); insanın davranışlarında büyük ölçüde belirlendiği düşünülür (öyleyse, davranışı en verimli biçimde nesnel olarak şekillendirilmelidir); insan doğuştan toplum karşıtı kabul edilir (öyleyse, yeni teknolojilerin yardımıyla toplum karşıtı eğilimler dizginlenmelidir); tek tek insanlar kolektifin ihtiyaçlarına tâbidir (öyleyse, büyük toplumun yararına olan ne varsa bireye dayatılmalıdır).
* *Rıza/Kabulleniş*—Pek çok psiko-teknoloji toplumumuzda zaten sınırlı ölçüde kullanılmaktadır ve uygun bir dille sunuldukları takdirde genel kamuoyu için son derece makbul görünecektir; örneğin duygusal ve güdüsel hallerin denetlenmesini tartışmak yerine, toplumumuzun istikrarını ve güvenliğini tehdit eden "akıldışı" kişilerin davranışlarını değiştirerek barış ve uyumu güvence altına almaktan söz edebiliriz.

Quarton (1967) bu tür süreçlerin yaygın biçimde kullanılmasının akla yatkınlığını incelemiş ve şu sonuca varmıştır:

> Şayet bu koruyucu ve kaçınmacı kalıplar gelecekte geniş ölçüde yaygınlaştırılırsa, acı ve kaygıyı önlemek için yaygın ilaç kullanımına, hem ızdırabı hem de bireylerin her türlü saldırgan eylemini engellemek için beyin cerrahisine ve yıkıcı potansiyel taşıyan bireysel davranışları sınırlandırmak için kapsamlı izleme teçhizatına izin veren bir toplum hayal edilebilir. (s. 850)

Gross'un "dostane faşist" senaryosundaki kilit unsurların belirmeye başladığına dair işaretler şimdiden mevcuttur:

* Askeri gözetleme teknolojilerinin kentsel polis sorunlarına uygulanması.
* Okullarda davranış değiştirici ilaçların ve edimsel koşullanmanın kullanılması.
* Hükümetin haberleri yönlendirme girişimleri.
* İlkokul yönetimleri ile yerel, eyalet ve federal yetkililer arasındaki işbirliği aracılığıyla "kişilik taramaları" yapılması ve "suça meyilli" çocuklar hakkında dosyalar tutulması.


* Kişisel verileri içeren bilgisayar tabanlı dosyaların (örneğin kredi, istihdam kayıtları, vergi durumu, sigorta, sabıka kaydı, eğitim) birbiriyle çapraz eşleştirilmesi.
* Bilincin bireysel inisiyatifle değiştirilmesine yönelik tekniklere (gerek ilaçlı gerek ilaçsız) erişimi denetim altına alacak yasal düzenlemelerin getirilmesi.

Yukarıda çizilen tablo teknolojik uzatımcı imge ve eğilimin uç bir neticesini sergilese de, yine de Amerika Birleşik Devletleri için günbegün belirişiyle uygulanabilirliğini kanıtlayan alternatif bir gelecektir. Çoğu insan için bu gelecek amaçlanmamış görünebilir; gelgelelim "gemiyi sallamayıp" alışılageldik toplumsal patikayı izlemekle, başlangıçta umulandan büsbütün farklı ve çok daha vahim bir toplumsal geleceğe varabileceğimiz aşikârdır. Bu gelecek asla kaçınılmaz değildir; ancak bizi hem bireysel hem de kolektif düzeyde son derece hayati tercihlerle yüz yüze getirir.*

### EVRİMSEL DÖNÜŞÜMCÜ BİR İMGENİN DOĞURACAĞI TOPLUMSAL SONUÇLAR

Teknolojik uzatımcı yanıt hâlihazırda egemen olan toplumsal eğilimlerin mantıksal uzantısını temsil ederken, evrimsel dönüşümcü yanıt bunlardan niteliksel ve niceliksel bir kopuş varsayar. Ne var ki, en azından erken evrelerde, evrimsel dönüşümcü bir sanayi-sonrası topluma geçiş belirli bir derecede çalkantı ve yön yitimi yaratacaktır.

Bir an için sanayi devletinin günümüz bağlamında kökten çözülemez sorunları bulunduğunu ve dahası evrimsel dönüşümcü imgenin, sanayi çağının yarattığı açmazların çözüm yolunu gösterdiğini varsayalım. Toplumumuzun böylesi bir geçişi kollarını açarak karşılayacağı düşünülebilir. Oysa Ortaçağ Galileocu bilimi ne kadar bağrına bastıysa, nevrotik bir kimse kendisini mutsuz durumundan kurtaracak algı ve davranış değişikliklerini ne kadar hoş karşıladıysa, biz de böylesi bir toplumsal değişimi ancak o kadar sevinçle karşılarız. Böylesi yeni bir imge ve beraberinde getirdiği toplumsal sonuçlar, kurulu düzene yöneltilmiş gerçek bir tehdit olarak görülecektir. İçsel keşfe yapılan vurgu kaçışçılık gibi duracak; psişik fenomenlere ve tinsel deneyime yönelen yeni ilgi, daha az bilimsel ve daha safça bir çağın hurafelerine dönüş diye yaftalanacaktır. Sezgisel süreçlere


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Bkz. Not A, s. 179.


artan güven, rasyonalizmin terk edilmesi olarak yorumlanacaktır. Önceliklerin maddi değerlerden tinsel değerlere doğru kayması, çalışma ahlakının zayıflaması ve iktisadi hedeflerden yüz çevrilmesi gibi görünecektir—ki bu da hem ekonominin durumunu hem de iktisadi kurumların istikrarını tehlikeye atacaktır. Sevgi ve topluluk etiği ise ulusal savunmaya yönelik yıkıcı bir faaliyet gibi algılanacaktır. Bu yorumlar bütünüyle temelsiz de sayılmaz; zira dünya geneli böylesine köklü değer değişimlerine hazır olmaktan fersah fersah uzaktır ve bu istikamette atılacak kısmi adımlar muhtemelen zayıflık işareti olarak görülecektir.

Daha temel bir düzeyde, evrimsel dönüşümcü görüşte bireyin kendi büyüme ve gelişimine yönelik örtük sorumluluğu, insanlığa dair bu yeni imgeyi kabullenmeye karşı başlı başına bir direnç doğurabilir. Maslow (1962), "Bilme İhtiyacı ve Bilme Korkusu" başlıklı bölümde bu olguyu veciz bir şekilde betimlemiştir:

> Pek çok psikolojik rahatsızlığın en büyük nedeni, kişinin kendisini bilme korkusudur... Kendimizden tiksinmemize ya da bizi aşağı, zayıf, değersiz, kötü, utanç verici hissettirebilecek her türlü bilgiden korkma eğilimindeyizdir. Kendimizi ve ideal benlik imgemizi bastırma ve benzeri savunmalarla koruruz; bunlar temelde tatsız ya da tehlikeli hakikatlerin bilincine varmaktan kaçınmak için başvurduğumuz tekniklerdir... Fakat kaçınma eğiliminde olduğumuz bir başka hakikat türü daha vardır. Yalnızca psikopatolojimize sımsıkı tutunmakla kalmaz, kişisel gelişimden de kaçarız; çünkü bu da beraberinde başka bir korku, huşu, zayıflık ve yetersizlik duyguları getirebilir. Böylece başka bir direnç türüyle karşılaşırız: En iyi yönümüzü, yeteneklerimizi, en asil dürtülerimizi, en yüce potansiyellerimizi, yaratıcılığımızı inkâr etmek... İçimizdeki tam da o tanrısal niteliktir ki karşısında ikircikliğe düşeriz, ona hem hayran kalır hem ondan korkarız, ona yönelirken bir yandan da ona karşı savunmaya geçeriz. (ss. 60–61)

Böylece, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde, evrimsel dönüşümcü bir imgenin doğuracağı sonuçların güçlü bir direnç yaratması kaçınılmazdır. Bu durum, sanayi toplumundan bir tür sanayi-sonrası topluma geçişi simgeleyen günümüzdeki gibi hızlı toplumsal değişim dönemlerine kaçınılmaz olarak eşlik eden kargaşayı daha da artıracaktır. Dolayısıyla paradoksal bir durum doğar: Evrimsel dönüşümcü imge gelişmiş sanayiciliğin sorunlarının tatmin edici bir çözüme kavuşturulması için elzem olsa bile, böylesi bir dönüşümün ortaya çıkışını zorlamaya dönük eylemler toplumsal açıdan yıkıcı olabilir.\*

Şimdi daha uzun vadeli bir zaman perspektifine ve insanlığa dair bu imgenin kök saldığı bir toplumun muhtemel özelliklerine yönelelim. Bunlar şimdilik geçici ve eksik kurgular olarak görülmelidir; ancak sonraki tartışmalar için bir zemin sunarlar.


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Bkz. Not B, s. 179.


### Bireysel ve Toplumsal Hedefler

Evrimsel dönüşümcü imge, sosyo-ekonomik sistemimizin nispeten belirlenimci sınırlarıyla işe başlamalıdır. Bu, insanların genel davranış, algı ve güdülenme kalıplarının, kentsel-sanayi yaşam çevremizin mühürleyici gücüyle önemli ölçüde koşullandığının açık bir kabulüdür:

> Ekonomi toplumsal ilişkilerin içine gömülü olacağına, toplumsal ilişkiler iktisadi sistemin içine gömülmüştür... İktisadi sistem bir kez belirli güdülere dayanan ve özel bir statü bahşeden ayrı kurumlar halinde örgütlendiğinde, toplum bu sistemin kendi yasalarına göre işlemesine izin verecek biçimde şekillendirilmelidir.
> 
> (Polanyi, 1944, s. 57)

Evrimsel dönüşümcü yanıt bu toplumsal bağlamı kabullenip ona uyum sağlamak yerine, ileri derecede gelişmiş bir toplumun getirdiği belirlenimci toplumsallaşmayı ve katı talepleri teslim ederken, bir yandan da bireyin göreli önceliğini ve varoluşsal özerkliğini teyit eder. Sanayi dinamiğinin gücü göz önüne alındığında, dönüşümcü vazifenin boyutu muazzamdır ve çeşitli toplumsal ve psiko-teknolojilerin benimsenmesi olasılık dışı değildir—fakat denetim kipinde olmamak kaydıyla. Örneğin, edimsel koşullanmayla uyumlu davranışlar, çoğu insanın korktuğu doğrusal bir denetim olarak değil, Skinner'ın kastettiği anlaşılan karşılıklı etkileşim olarak yaygınlık kazanabilir.\*

Büyüme ve verimlilikten ibaret egemen iktisadi hedeflerin yerini, birbirini tamamlayan iki yol gösterici etik alacaktır: Ekolojik etik ve kendini gerçekleştirme etiği. Ekolojik etik; gezegendeki tüm halklara ve yaşama (coğrafi boyut), yaşamın gelecek nesillerine (zaman boyutu) ve zaman içinde halkların, bilinç hallerinin, kültürlerin ve kurumların birbiriyle kurduğu karşılıklı ilişkilere (toplumsal boyut) yönelik bir kaygıyı dile getirir. Kendini gerçekleştirme etiği ise "yaşama, özgürlüğe ve kendini gerçekleştirmeye yönelişe" en yüksek değeri atfeder.

Kendini gerçekleştirme etiğinin merkezindeki faaliyet kişinin kendi mesleğini/uğraşını (vocation) icra etmesidir; bu da iş-oyun-öğrenmenin iç içe geçtiği bir bütünü kapsar. O halde temel bir toplumsal hedef, tüm bireylerin tatmin edici bir ya da daha fazla iş-oyun-öğrenme yaşam tarzına erişebilmeleri için bu genişletilmiş uğraşa tam katılımı sağlamak olmalıdır. Bu genişletilmiş meslek/uğraş anlayışı, kişilerin toplum tarafından onaylanabileceği ve böylece sağlıklı bir benlik imgesi geliştirip


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "'Karşılıklı etkileşimin' tam olarak bahsettiğim şey olduğundan emin değilim. Gelecek konusunda son derece endişeliyim ve bencilce bir rasyonalizasyon olarak gördüğüm kendini gerçekleştirme etiğinden ziyade, sizin ekolojik etik dediğiniz ilkeyi kesinlikle benimsiyorum." —B. F. Skinner
> ```


koruyabileceği faaliyetleri muazzam ölçüde artıracaktır. Ayrıca sosyokültürel devrimin amaçlı atılımını, bireyin bilincini kendi kendine evriltmesini kapsayacak şekilde meşrulaştıracaktır.

Böylesi genişletilmiş bir meslek/uğraş duygusunun gerçeğe dönüşebilmesi için maddi hedeflerin geri plana itilmesi, durağan-durumlu bir ekonomiye yönelmemiz, rutin işlerin giderek daha fazla sibernetikleşmesi ve iş-oyun-öğrenme gücünün yalnızca ufak bir kesiminin topluma maddi mal ve hizmet üretmeye dönük faaliyetleri yürütmesi gerekecektir. Bireysel bileşimler halindeki diğer pek çok faaliyet anlamlı, köreltici olmayan ve kirletmeyen nitelikte olmalıdır. Bu koşulları özellikle karşılayabilecek bir faaliyet alanı vardır: Geniş anlamda kişisel keşfi ve araştırmayı olduğu kadar toplumsal öğrenme faaliyetini de içeren öğrenme. Robert Hutchins (1968), "öğrenen toplumu" şu sözlerle tarif eder:

> ...değerlerini öyle bir şekilde dönüştürmüş bir toplumdur ki; öğrenme, kendini gerçekleştirme, insanlaşma onun gayesi haline gelmiş ve tüm kurumları bu hedefe yönelmiştir. Atinalıların yaptığı tam olarak buydu... Toplumlarını, tüm üyelerini en yüksek güçlerinin eksiksiz gelişimine ulaştıracak biçimde tasarladılar... Eğitim belirli saatlerde, belirli mekânlarda, hayatın belirli bir döneminde yürütülen ayrışmış bir faaliyet değildi. Toplumun bizatihi gayesiydi... Atinalı kültür eliyle, Paideia ile eğitilirdi.

Paideia'nın beslediği merkezi eğitsel vazife, "İlahi Merkezin aranmasıydı" (Jaeger, 1965). Ne var ki sanayi-sonrası toplum, Atina'dan önemli açılardan farklılaşacaktır. Onun köleleri makineler olacak; teknolojisinin Faustvari güçleri yeni bir sorumluluk düzeyine taşınacaktır. Dolayısıyla yalnızca bir toplumsal-öğrenme toplumu değil, aynı zamanda bir toplumsal-planlama toplumu haline gelmelidir. O halde geleceğin seçilmesine yardım etmek, yurttaşların asli sorumluluklarından biri olacaktır.

Dönüşümün yaşanacağı bir diğer mühim alan, şirketlerin ve bilhassa çokuluslu şirketlerin hedeflerinde görülecektir. Çokuluslu şirketler çoğu ulus-devletten daha güçlü hale geldikçe, operasyonel hedeflerinin kamu kurumlarınınkine benzeyecek biçimde değişmesi elzemdir. Bu durum somut olarak, kurumsal hedeflerdeki öncelik sırasının aşağı yukarı şöyle şekilleneceği anlamına gelir: (1) İlgili kişilerin kendini gerçekleştirmesine katkıda bulunacak faaliyetler yürütmek, (2) toplumsal ihtiyaçların tatminine ve toplumsal gayelerin başarılmasına doğrudan katkı sağlayacak faaliyetler icra etmek ve (3) yatırımdan makul bir kâr elde etmek; ancak günümüzde olduğu gibi bunu kendi başına bir nihai hedef olarak değil, etkinliği denetleyen bir geri bildirim sinyali olarak görmek. Ütopik tınlayan böylesi bir durum nasıl meydana gelebilir? Şirketlerin kâr elde etmeyi üçüncü sıraya itmeye razı olacağı kulağa gayri kabili rücu ve akıl dışı gelmiyor mu? Operasyonel hedeflerde böylesi devrimci bir değişimi tetikleyebilecek toplumsal güç, meşruiyet tanıma ya da meşruiyeti geri çekmenin incelikli fakat son derece güçlü (ve


yeterince anlaşılmamış) etkisidir. Hükümetler meşruiyetin geri çekilmesinin sarsıcı gücünü defalarca hissetmiştir. On sekizinci yüzyılın ortalarında, daha önce de belirttiğimiz gibi, "meşru iktidarlarını yönetilenlerin rızasından alan" hükümetlerin karşısında monarşinin yakında gayrimeşru ilan edileceği öne sürülseydi bu da akıl almaz görünürdü. Günümüzün dev şirketleri, iki yüzyıl önce kralların tanrısal hakkına yöneltilen meydan okumanın benzerini iliklerinde hissediyor. Bu meydan okuma pek çok biçime bürünüyor: Tüketici ve çevre hareketleri; sivil haklar ve kadınların özgürleşmesi hareketleri; reklamlarda dürüstlük baskıları; çalışanların çalışma ortamı niteliğinin iyileştirilmesine yönelik talepleri; hissedar isyanları. En azından en büyük şirketlerin önemli bir anlamda kamu kurumu niteliği taşıdığına dair farkındalık giderek yükseliyor. Doğrudan ya da dolaylı olarak (hayat sigortası poliçeleri, yıllık gelirler, yatırım fonları vb. aracılığıyla) halkın büyük bir kesimine aitler ve nüfusun önemli bir bölümünü istihdam ediyorlar; halk onların ürettiği mal ve hizmetleri kullanıyor ve yine onların yol açtığı çevresel bozulmanın ceremesini çekiyor. Kamusal meydan okuma dalgası şimdiden yükseliyor.

### Kurumlar

Kurumlarımızın birçoğu, farkında olmadan tutarlı bir biçimde yönetilmelerini neredeyse imkânsız kılan kritik bir boyuta ulaşmış gibi görünmektedir. Hayatın bu yalın gerçeğini Richard Bellman, uygulamalı matematik alanındaki ilk Norbert Wiener ödülünü kabul ederken (1970) çok isabetli bir dille ifade etmişti:

> Sanırım sistemlerimizin dikiş tutmadığı artık fark edilmeye başlandı. Onları nasıl idare edeceğimizi bilmiyoruz. Nasıl kontrol edeceğimizi bilmiyoruz. Üstelik büyük bir sistemi istikrarlı kalacak biçimde denetleyebileceğimiz hiç de bariz değil. Pekâlâ kritik bir kütle bulunabilir—yani bir sistem aşırı büyüdüğünde, otomatikman kararsızlaşıyor olabilir.

Bu sorunları eğitim sistemlerimizde, hukuk sistemlerimizde, bürokrasi sistemlerimizde, ulaşım sistemlerimizde, çöp toplama sistemlerimizde ve diğerlerinde açıkça görüyoruz. İstikrarlı alt-sistemleri (makro-sistem bir yana) ayakta tutmaktaki yetersizlik, insanlığa dair dönüşümcü imgeye güçlü bir âdemimerkezileşme yöneliminin eşlik edeceğini düşündürmektedir.\* Görece özerk alt-sistemler, toplumumuzdaki çeşitliliği pekiştirecektir; oysa toplumumuz giderek fiziksel yapıların,


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Bkz. Not C, s. 179.


yaşam tarzlarının ve genel olarak yaşam çevrelerinin altta yatan (ve kimi zaman baskın çıkan) birörnekliğiyle karşı karşıyadır. İnsani gelişime odaklanan görece özerk alt-sistemler (ister hükümette, ister iş dünyasında, ister eğitimde ya da başka alanlarda olsun), daha yaklaşılabilir bir kurumsal çevrede çok daha fazla yurttaşa derin bir anlam ve önem duygusu kazandıracaktır.

Toplumsal sistem giderek daha fazla birbirine bağımlı ve karmaşık hale geldikçe, doğru bilgiye duyulan ihtiyaç da artar. Böylesi bir doğruluk, oldukça yüksek derecede güven, dürüstlük ve açıklık varsayar. İnsanları uzaya göndermek ya da yaklaşan enerji krizini çözmek gibi son derece karmaşık görevler yüksek düzeyde dürüstlük ve güven gerektirir; insancıl bir toplum inşa etmek de farksızdır. O halde ahlakçı gerekçelerden ziyade bütünüyle pratik nedenlerle, evrimsel dönüşümcü türden bir sanayi-sonrası çağda talep edilen dürüstlük ve açıklık düzeyinin yükselmesi ve bunun özellikle reklamcılık ile pazarlama gibi faaliyetleri doğrudan etkilemesi beklenebilir.\*

Benzer şekilde, toplumsal operasyonların karmaşıklığı arttıkça, otokratik ve hiyerarşik biçimde örgütlenmiş bürokratik yapılar (ister iş dünyasında, ister eğitimde, ister hükümette olsun) tepeye yakın noktalarda iletişim aşırı yüklenmelerine, alt kademelerde ise girişimcilik ve sorumluluk duygusunun körelmesine yol açma eğilimindedir. Karmaşık toplumsal sistemimizi ayakta tutabilmek adına, devasa bürokratik yapıları görece özerk alt-sistemlere sahip örgütler biçiminde sistemli olarak yeniden yapılandırabiliriz (fiiliyatta âdemimerkezileşme). Bu uyarlanabilir örgütlenme biçimi, hem karmaşık görevlerin üstesinden gelmeye hem de çalışan insanlara daha tatmin edici bir iş ortamı sunmaya daha uygun görünecektir.†

Bir başka toplumsal sonuç, ailenin atomize bir sığınak birimi olmaktan çıkıp genişlemiş bir birime, daha büyük bir anlam ve değer kaynağına doğru büyümesi olabilir. İnsani gelişim süreçlerinin bireysel ve kişilerarası düzeyde araştırılmasını teşvik eden bir toplumda, çok çeşitli aile yapılarıyla denemeler yapılması meşru bir uğraş sayılacaktır. Genişletilmiş bir bağlamda aile, geniş anlamda bir eğitim kaynağı ve bir çalışma birimi olarak geleneksel anlamlarından bazılarını yeniden kazanabilir.

İktisadi büyüme ve verimliliğe verilen önceliğin göreli olarak azalması ve toplumsal, psikolojik, siyasal ve çevresel


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Eğer dürüstlük ve açıklık evrimsel dönüşümcü bir çağla bağlantılıysa, korktuğum gibi güven duygusu aşınıyorsa böyle bir çağın olanakları epey kasvetli görünecektir. Yine de umut etmeliyiz, fakat aramızdaki düşmanın gücünü de isabetle tartmalıyız." —Michael Marien
> **[Editör Notu]:** "Aşırı zenginleşmiş bürokraside dehşet verici bir 'robopatik' yaşam tarzına dönüşebilecek gidişatı âdemimerkezileştirmek ya da daha demokratik kılmak adına, Murray Turoff tarzı bilgisayarlı konferansları ve Etzioni tarzı elektronik uzlaşma mekanizmalarını sağlam bir gerekçe olarak sunabileceğinize inanıyorum." —Robert A. Smith, III


meselelere dönük ilginin artmasıyla birlikte, devasa kentsel yığılmalara yönelen eğilimin tersine döneceğini ve nüfusun daha dengeli biçimde yeniden dağıtılacağını düşünmek akla yatkındır. İnsanlara bir topluluk seçerken daha geniş bir ödünleşim yelpazesi sunmak üzere muhtemelen çeşitli yaşam çevreleri denenecektir. Böylesi bir bağlamda, yeni kurumsal biçimleri tecrübe eden giderek daha sofistike komünal yaşam çevreleri belirebilir.

"Evrimsel dönüşümcü" başlığı altında tartıştığımız toplumsal değişimler ilk bakışta fazlasıyla radikal görünebilir. Bilakis, bunlar muhtemelen fazlasıyla temkinlidir. Bizim vazifemiz, Ortaçağ'da durup Sanayi Devrimi'nden sonraki kültürü ve kurumları betimlemeye kalkışmakla eşdeğerdir.

İnsanın-evrendeki-yerine dair evrimsel dönüşümcü imgeye doğru bir kaymanın şimdiden yol aldığını kanıtladığımızı güçlükle iddia edebiliriz—özellikle böylesine köklü bir kayma tarihsel bakımdan son derece olasılık dışıyken. Yaptığımız yalnızca bu varsayımı akla yatkın kılmaktan ibaret olabilir. Şayet öyleyse, yeni imgenin egemen olduğu bir toplumun nitelikleri hakkında burada ortaya atılan sorular fevkalade bir önem taşır. Böylesi bir geçişteki en büyük tehlike, anksiyete düzeyinin toplumun irrasyonel ve kendini yok edici davranışlarla karşılık vereceği noktaya kadar yükselmesidir. En iyi güvenceler ise dönüşüm ihtiyacının geniş kitlelerce anlaşılması ve diğer yakada ulaşılacak güzel bir yerin bulunduğuna dair verilecek teminattır.\*

### ÖZET


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** "Eh, buna kesinlikle katılıyorum! 'Tehlikeyi' neredeyse kaçınılmaz, 'geniş kitlelerce anlaşılma güvencesini' ise son derece uzak bir ihtimal olarak görüyorum! Batı uygarlığı ya da insanlık çöktüğünde safça 'aşırı-sofistike' görünmek ya da 'ben size dememiş miydim' diyenlerin safında yer almak istemem... Doğrusu öngördüğünüz hem şimdiki hem de gelecekteki imgede 'ulaşılacak güzel bir yer' buluyorum... Fakat 'evrimsel dönüşümcü' imgelem sunumunuzun (tıpkı Reich'ın *Greening of America* eserinde olduğu gibi), inandırıcılığını zedeleyen tek taraflı iyimser ya da romantize edilmiş bir imgelemden muzdarip olduğunu hissediyorum." —David Cahoon.


Winston Churchill, "Biz binalarımıza biçim veririz, sonra da binalarımız bize biçim verir" demişti. Benzer şekilde, fakat çok daha geniş ve her şeyi kuşatan bir manada, tarihsel kökenleri çağdaş gerçeklikten fersah fersah uzak insanlık imgelerine dayanan o eşi benzeri görülmemiş kentsel-sanayi çevremiz tarafından geri dönülmez biçimde şekillendiriliyoruz.

İmge değişimini bastırma ya da toplumsal ve zihinsel dönüşüme izin verme kararı, bizi tarihimizin çok mühim bir yol ayrımıyla karşı karşıya getiriyor. Önümüzdeki birkaç on yılda alacağımız kararların sonuçları,

geleceğin derinliklerine dek uzanacaktır:

> İnsanların arzuları aracılığıyla yarattıkları çevre, onların uygarlıklarını yansıtan bir aynaya dönüşür; daha da önemlisi, başkalarına aktardıkları ve sonraki nesillere miras bıraktıkları yaşam formülünün yazıldığı bir kitap teşkil eder.
> 
> (Dubos, 1968, s. 171)

İnsanoğlu neredeyse her şeye uyum sağlayabilir; fiziksel ve psikolojik donanımımız bize geniş bir uyarlanma potansiyelleri yelpazesi sunduğundan, kısa vadede katlanılabilir bir yaşam çevresi besleyen imgeler ile uzun vadede *arzu edilir* bir yaşam çevresi besleyen imgeler arasında ayrım yapmak hayati önem taşır. Uyum sağlama yetisinin dinamik niteliği, bir laboratuvar deneyiyle çarpıcı biçimde sergilenmiştir: Kaynar su dolu bir kaba konan kurbağa derhal dışarı zıplar; oysa soğuk su dolu bir kaba konup su yavaş yavaş kaynama noktasına kadar ısıtıldığında, sıcaklık değişimi kademeli gerçekleştiği için kurbağa azar azar uyum sağlar ve sonunda can verene dek kaçmaya hiç yeltenmez. Benzer şekilde, bir toplumun bir insan imgesi üretebilmesi ve bir süre ona uyum sağlayabilmesi olgusu, bunun mutlaka arzu edilir bir şey olduğunu garanti etmez. Yanılgıya düşebilir; hem potansiyellerini açığa çıkarmaya çalışan varlıklar olarak mevcudiyetimize, hem de evrilen bir tür olarak fiziksel varoluşumuza ölümcül gelebilecek imgeleri farkında olmadan kabullenebiliriz. Uyum sağlama kapasitemiz—neredeyse kendi kendimizi yok etme noktasına varacak derecede—göz önüne alındığında, sanayi imgelerimizle haddinden fazla ileri gidip gitmediğimizi kestirmek güçtür. Sanayi dinamiğinin görünürdeki ivmesi düşünüldüğünde, fazlasıyla ileri gittiğimiz anlaşılsa bile geri dönüp dönemeyeceğimizi kestirmek de bir o kadar zordur.

Yine de varoluşsal tercihle yüz yüzeyiz: "...hayat meselelerinde... kurtulma şansının yüzde 51 ya da yüzde 5 olması fark etmez. Hayat kırılgan ve öngörülemezdir; yaşamanın tek yolu, elde bir olanak bulunduğu sürece onu kurtarmak için her türlü çabayı göstermektir" (Fromm, 1968, s. 141). Ya geleceğimize uygun bir insanlık imgesinin yeniden yaratıcı kişisel ve toplumsal keşfine—beraberinde getireceği toplumsal ve kişisel sonuçlarla birlikte—katılırız, ya da hiçbir seçim yapmamayı seçerek kaderin ve başkalarının tercihlerinin önümüze getirdiklerine katlanırız.

> Hayat hem kendini sürdürmekle hem de kendini aşmakla meşguldür; şayet yaptığı tek şey kendini korumaktan ibaretse, o vakit yaşamak yalnızca ölmemektir.
> 
> (Simone de Beauvoir)

Önemli bir ölçüde toplum beklemekte; değişim dürtüsünün Amerikan etiğinin belirli temel nitelikleri etrafında durulmasını umut etmektedir. Gelgelelim şu an


için bu temellerin niteliği konusunda hiçbir uzlaşma yoktur. Hepimiz kalıcı olanı geçici olandan ayırt etmeye çalışırken, kökleri derinlere uzanan değerler arıyoruz.

(Wall Street Journal)

#### NOTLAR

*Not A*

"Kendi paranoyak-öncesi seçici algı 'kurulumum' göz önüne alındığında, en ikna edici tartışma Gross'un 'dostane faşizmine' doğru sürükleniştir! Bunun 'teknolojik uzatımcı imge ve eğilimin uç bir neticesi' olduğunu ve 'çoğu insan için amaçlanmadığını' teyit ettiğinizi duymak iç rahatlatıcı; fakat bana öyle geliyor ki bu sürecin tam ortasındayız! Geleceğimizin bizatihi kriz doğası, kışla devleti dinamiğini körüklemeye fevkalade müsait görünüyor:

• muhalefet, baskı; daha fazla muhalefet, daha fazla baskı;
• karmaşıklık çöküşü, mühendislik çözümü; daha fazla karmaşıklık çöküşü, daha fazla mühendislik çözümü;
• korku, gözetleme; daha fazla korku, daha fazla gözetleme... vb., vb., VB.!!.

"Tüm bu manzaraya daha olumlu ve yaratıcı bakabilmeyi isterdim, fakat şimdiye dek bunu başaramadım; niyetinizin tam aksi olduğuna emin olsam da tartışmanız bendeki karamsarlığı pekiştiriyor gibi!" —David Cahoon

*Not B*

"Sanayi devleti paradigmasının 'dehasi', 6. Bölüm'de tanımladığınız *benliğin üç düzeyine* (bilinçdışı, bilinç, üst-bilinç) hitap edebilmiş ve onları bütünleştirebilmiş olmasında yatar. Bu rasyonel, bilinçli ve kasıtlı bir hadise değildi; bilakis Tillich'in 'kairos' adını verdiği, bir Tanrı-Kader-Evrim bilinç-dönüşümünün tarihsel bir biçimiydi ('vakti gelmiş bir fikir'). Tarihteki ve evrimdeki 'geçiş' dönemimiz şundan ibarettir: Eski kairos paradigması imgesi yıpranmış ve işlevsizleşmiştir; birleştirici ve ilham verici olmaması anlamında 'ruhunu' yitirmiştir ve artık bilinçli veya bilinçdışı düzeyde 'kendi ötesindeki Varlığın-Kendisine işaret etmemektedir' (Tillich'in *The Courage To Be* ve 'The Religious Symbol'deki dili). Sanayi-sonrası çağın yeni bütünleştirici 'kairos' imgelem ve vizyonu henüz kaynaşmamış, çağrılmamış, yaratılmamış, filizlenmemiştir.

"Şimdi, analizinizde *bana doğru görünen şey*, 'evrimsel-dönüşümcü' sembollerin, metaforların, imgelerin vb., doğmakta olan yeni 'kairos' imgeleminin bilinçli ve üst-bilinçli bileşenlerini yakalamış olmasıdır; zayıf ya da eksik görünen ise bilinçdışı bileşendir ve bu güzel paragrafta haklı olarak vurguladığınız üzere, bu bileşen bilinçli olarak kurgulanamaz veya hızlandırılamaz." —David Cahoon

*Not C*

"Metinde, genel sistem kuramı kavramlarınızla bütünüyle bağdaşmayan bir dil kullandığınız ve iddialarda bulunduğunuz birkaç yer var; [örneğin] örgütsel âdemimerkezileşmenin gerekliliği konusu. Korkarım ki çoğu insanın zihninde bu dil klasik merkezileşme-âdemimerkezileşme ikiliğini çağrıştırıyor. Harvard Business School'dan Lawrence ve Lorsch'un çalışmaları, bu imgenin ne denli yanıltıcı olabileceğini açıkça ortaya koymaktadır (bkz. Lawrence, Paul R. ve Lorsch, Jay W., *Organization and Environment*, Irwin, 1969). Benzer bir çizgide [aşağıda], hiyerarşik örgütlenmeye eşlik eden iletişim aşırı yüklenmesinden söz ediyorsunuz. Bu durum yalnızca doğrudan noktadan noktaya denetim sağlamaya çalışan doğrusal iç içe geçmiş bir hiyerarşi söz konusu olduğunda geçerlidir. Genel sistem kuramı, bilginin korunması ve karmaşıklığın düzenlenmesi için zorunlu olan o hiyerarşik örgütlenme biçimini tam da bilgi işleme sistemlerinin kısmi ayrışmasının sağladığını açıkça gösterir.


Fakat bunun klasik örgüt kavramlarının tasavvur ettiği yalın âdemimerkezileşmeyle hiçbir ilgisi yoktur. Korkarım ki 'Yeni Federalizm' de aynı kusurdan muzdariptir. Burada özünde geçerli bir ilke vardır, fakat geleneksel ifade toplumsal süreçlerin epistemolojisini kavramaktan aciz olduğu için batmaktadır.

"Genel olarak [raporunuzun] başlıca zayıflığı, sentezlediği literatürün temel zayıflıklarını yansıtmaktadır. Bir 'açık toplumun' bekası ve evrimi için elzem görülen dönüşüm süreçlerine eşlik etmesi gereken son derece güç örgütsel dönüşüm sorunlarının doğasına dair gerçek bir kavrayış ya da ifade mevcut değildir. Wiley'den çıkan kitabım kısmen bu meseleleri ele almaktadır." —Edgar S. Dunn, Jr.


[Bu sayfa boştur]

<div class="illustration-note"><em>Jules Feiffer'ın izniyle çoğaltılmıştır. © 1980. Dağıtım: Field Newspaper Syndicate.</em></div>

Jules Feiffer'ın izniyle çoğaltılmıştır. © 1980. Dağıtım: Field Newspaper Syndicate.


---


\newpage


<h1 id="chapter-8">8. Dönüşüm İçin Yol Gösterici İlkeler ve Stratejiler</h1>

8. BÖLÜM

# *Dönüşüm İçin Yol Gösterici İlkeler ve Stratejiler*

Bu son bölümde, pratik düşünen insanın şu çetin sorusuna yaklaşıyoruz: Ne yapmalı? Önceki savlar ne tür eylemler ve programlar öneriyor? Şirketler, vakıflar, siyasal kurumlar ve gönüllü dernekler eliyle neler başarılabilir?

İlk yedi bölümün malzemesine kıyasla bu tartışmayı daha kişisel bir düzleme taşımaksızın tatmin edici bir yanıt vermeyi mümkün bulmadık. Bunun başlıca sebebi, uygun görünen eylemlerin önceki tartışmanın özünün nasıl yorumlandığına bağlı olmasıdır. Bu raporun daha önceki bir taslağına aldığımız en sık tepkilerden biri, açık yüreklilik talebiydi; bu malzemeye aylarca gömüldükten sonra ulaştığımız sonuçların dürüstçe ortaya konması istenmişti. Bu bölüm işte böylesi bir beyanla başlıyor. Tartışma umudu yansıtmaktadır. Gerçekleşme olasılığı düşük görünse bile, *neyin mümkün olabileceğinin* incelenmeye değer bulunduğunun bir teyididir. Bizim dürüst gözlemimiz şudur ki; toplumumuz 7. Bölüm'de betimlenen teknolojik uzatımcı^[Çevirmen Notu: 'Technological extrapolationist'; geleceğe ilişkin kararlarda sanayi çağının büyüme, üretim artışı ve teknolojik hâkimiyet eğilimlerini düz bir çizgi halinde geleceğe yansıtan zihniyeti betimler.] patikada son sürat ilerlemektedir ve tehlike ışıkları parlak biçimde yanmaya başladığında iş işten çoktan geçmiş olacaktır.

Bu incelemeden bir reçete, belirli bir araştırma programları ve kurumsal değişiklikler dizisi çıkmayacaktır. Şayet 7. Bölüm'de tarif edilen türden bir evrimsel dönüşüme doğru iten güçler mevcutsa, bunlar köklerini geçmişten almaktadır ve şimdiki ivmeleri geleceğe yön vermede belirleyici bir ağırlığa sahip olacaktır. Dolayısıyla başarılı bir stratejinin muhtemelen adım adım ilerleyen ve uyarlanabilir nitelikte olması gerekir.

BU TARTIŞMA İÇİN KİMİ ÖNCÜLLER

Önceki tartışmalardan doğan beş öncülle işe başlıyoruz:

1. *Giderek daha yakıcı hale geldiği açıkça görülen birbiriyle bağlantılı temel ikilemler kümesi, nihai çözümleri için insanın-yeryüzündeki-yerine dair kökten değişmiş bir imgeyi zorunlu kılıyor görünmektedir.* Ne kesintisiz maddi büyümenin ekolojik sonuçlarına ne de ani bir duruşun iktisadi etkilerine katlanabilir durumdayız. Teknolojik gelişme ve uygulamanın alabildiğine artırılmış denetiminin doğuracağı sonuçlardan


korkuyoruz, yine de böylesi bir denetimin kaçınılmaz olduğunu seziyoruz. İktisadi milliyetçiliğin ölümcül istikrarsızlığını ve zengin ile yoksul uluslar arasında büyüyen uçurumu teslim ediyoruz, fakat bu gidişatı tersine çevirmeyi başaramıyoruz. İnsanın yaratıcı ve anlamlı bir işe duyduğu aşikâr ihtiyaç ile insan emeğinin büyük kısmını gereksiz kılan ya da onu göstermelik meşgalelere indirgeyen iktisadi zorunluluklar arasındaki çelişkiyi çözemez görünüyoruz. İktisadi gayelerin kovalanmasının diğer insani gayeleri böylesine baltalamasıyla sonuçlanan bir iş dünyası-hükümet sisteminin meşruiyetine yönelik muazzam bir meydan okuma yükseliyor. Kültürel bir anlam kriziyle yüz yüzeyiz: Dümenin başında kimin olduğu, geminin nasıl yönlendirildiği ve hangi uzak kıyılara doğru yol almamız gerektiği hiç belirgin değil. Bir bakıma bu bir farkındalık krizidir; zira daha az farkındalıkla kimi durumlar göze daha katlanılabilir görünebilirdi.

İnsanoğlunun işine yarayacak bir imge; modern insanın vaktiyle basiretsizce "hükmetmeye" kalkıştığı Doğa ile ve bekasının bağımlı kılındığı, karmaşıklığını henüz kavrayamadığı toplumsal-teknolojik sistemlerle kurduğu karşılıklı bağımlılığı yansıtmalıdır. İnsanlığa, fiziksel çevreyi manipüle etmeyi öğrenmenin ötesinde ve üstünde, verdiği mücadeleler için bir anlam sunmalıdır. İnsanlığın, dizginsiz Faustvari teknoloji güçlerinin başına sardığı tehlikeyi kavramasını ve bununla başa çıkmasını sağlamalıdır.

2. *Yeni bir "insan imgesinin" eşikte belirdiğine dair giderek belirginleşen işaretler mevcuttur.* Bu, son birkaç yüzyılda evrildiği biçimiyle egemen bilimsel dünya görüşüne ve sanayi çağının kurumları ile iktisat kuramlarında tahta oturtulan maddeci "ekonomik insan" imgesine kafa tutması anlamında yeni bir imgedir. Yine de büsbütün yeni sayılmaz; çünkü izleri binlerce yıl geriye giderek, mitler, semboller, kutsal metinler ve ezoterik öğretiler aracılığıyla aktarıldığı üzere dünyanın pek çok dini öğretisinin temelindeki çekirdek deneyimlerde bulunabilir. Yeni imgenin kalıcı gücü, anlamı unutulmuş kültürel mitleri yeniden canlandırması ve daha önce kendisini gözden düşürür gibi görünen bilimin kaydettiği yeni ilerlemelerce doğrulanıyor görünmesi olgusuyla kendini belli eder (bkz. Bölüm 4).

Bölüm 6, hem yeniden doğan "Ezeli/Ebedi Felsefe" ile bağdaşan hem de insanlığın çağdaş ikilemleriyle başa çıkmaya fevkalade uyarlanmış "insan imgesinin" kimi niteliklerini betimlemişti. Batı dünyası açısından özel bir ilgi konusu, Amerika Birleşik Devletleri'nin doğumunda bu denli mühim bir rol oynayan ve Büyük Mühür'ün (bir dolarlık banknotun arkasındaki) sembolizmiyle belgelenen Masonluk geleneğidir.


![Şekil 17. Bir Amerikan doları (Büyük Mühür sembolizmi): İlahi Takdirin Gözü ve Novus Ordo Seclorum simgesi.](/Users/meng/Documents/Code/lyflab/apps/oldskool-web/translations/changing-images-of-man/figures/fig_17.png)

*Şekil 17. Bir Amerikan doları (Büyük Mühür sembolizmi): İlahi Takdirin Gözü ve Novus Ordo Seclorum simgesi.*


Aşkın imgenin bu versiyonunda merkezi vurgu, bireyin hayatında yaratıcı çalışmanın oynadığı role yapılır. ("Hakiki Masonlukta" tek bir loca vardır, o da evrendir; ve tek bir kardeşlik vardır, o da var olan her şeydir. Her insan "çalışma ayrıcalığına", "Büyük Mimar" ile birleşerek daha asil yapılar inşa etme ve böylece ilahi plana hizmet etme hakkına sahiptir.) Dolayısıyla bu "yeni aşkıncılık" versiyonu (belki de son zamanlarda Doğu'dan ithal edilen diğer versiyonlardan daha fazla), Amerikan sembollerini yeniden canlandırma, çalışma ahlakını yeniden yorumlama, serbest girişimci demokratik toplumun temel kavramlarını destekleme ve teknolojik-endüstriyel atılıma yeni anlamlar kazandırma potansiyeline sahiptir. Aynı zamanda, dünyanın diğer bölgelerine özgü diğer versiyonlarla da bağdaşır.

3. *Modern sanayi devleti kültürü ve kurumları ile doğmakta olan yeni insan imgesi arasında ciddi bir uyumsuzluk vardır.* Bu uyumsuzluk; son anket verilerinin de ortaya koyduğu üzere, başlıca sadakatleri hissedarlarına ve yöneticilerine yönelik görünen iş dünyası kurumlarının meşruiyetine yükselen meydan okuma, teknokratik seçkinlere duyulan inancın aşınması, hükümetlere duyulan güven ve itimadın azalması gibi tepkiler doğurmaktadır. Söz konusu uyumsuzluk ciddi toplumsal çalkantılara, iktisadi gerilemeye, dizginsiz enflasyona ve hatta kurumsal çöküşe yol açabilir. Diğer yandan kurumlar, muhtemelen sarsıcı bir geçiş dönemi yaşamadan olmasa da kendilerini dönüştürebilir ve yeni bir kültürel paradigmaya uyarlanabilir.

4. *Gerek yeni imgeye gerekse onun sonuçlarına karşı derin bir psikolojik direnç vardır ve olmaya devam edecektir.* İnsanın inanç ve değerler bütününün hiçbir yönü, temel kimlik duygusu yani


> CIM - N [basılı sol alt kenar kodu]


kendi benlik imgesi kadar değişime dirençli değildir. Psikoterapide iyi bilinen bir olgudur ki, danışan sorunlarını çözmek için en çok ihtiyaç duyduğu bilginin bizatihi kendisine direnir ve ondan kaçar. Benzer bir durum toplumda da mevcuttur; antropoloji ve tarihte, bir toplumun statükoyu derinden tehdit eden fakat en köklü sorunlarının çözümü için acilen ihtiyaç duyulan bilgiyi kendi kendisinden saklama eğilimi gösterdiğine dair çarpıcı kanıtlar vardır. Çağdaş toplumsal sorunların bu denli içinden çıkılmaz görünmesinin nedeni, onların özündeki anlaşılmazlık ve karmaşıklıktan ziyade, sorunları farklı bir gözle algılamaya yönelik kolektif direnç olabilir.

*5. Bölüm 5'te betimlenen zorunlu niteliklerin ne ölçüde hayata geçirileceği, son derece vahim gelecek neticelerinden (iktisadi çöküş, kışla-polis devleti) ne ölçüde kaçınılabileceğini doğrudan belirleyebilir. İnsanlığın doğmakta olan imgesi, giderek genişleyen bir kabul görmekte ve köklü tarihsel temellere dayanmaktadır. Karşısına dikilip bastırılabilir, fakat muhtemelen çok ağır bir toplumsal bedel ödetir. Orta vadeli gelecekte (diyelim 1990) istikrarlı bir toplum için zorunlu koşul, toplumun davranış kalıplarının ve kurumlarının yeni imgeyle bağdaşacak biçimde kendilerini dönüştürmüş olmasıdır.*

Bu beş öncül özleri itibarıyla kanıtlanabilir nitelikte değildir. Dolayısıyla onları herhangi bir biçimde kanıtladığımız iddiasında değiliz. Bununla birlikte, önceki bölümlerde sunulan kanıtlar ve argümanlarca genel olarak desteklenmektedirler. Yeni bilgiler ortaya çıktıkça bunlarla sınanabilir, ilave destek alıp almadıkları denetlenebilir. O halde bu önermelerin kabul edilmesi durumunda ne tür eylemlerin gerekeceğini keşfetmek yerindedir.

TEMEL STRATEJİLERİN KARŞILAŞTIRILMASI

Aşağıdaki çözümlemede Amerika Birleşik Devletleri'ne yönelik stratejilere odaklanıyoruz. Bunlar sanayileşmiş dünyanın diğer kesimleri, bilhassa planlı ekonomiye sahip ülkeler için kimi önemli farklılıklarla birlikte benzer olacaktır. Sanayileşmiş dünyanın değer verdiği kaynaklara (başlıca fosil yakıtlar ve mineraller) sahip Üçüncü Dünya ülkeleri içinse belirgin biçimde farklı stratejiler gerekecektir. Yoksul topraklardan ve yoksul insanlardan başka kaynağı bulunmayan o artık "dördüncü dünya" ülkelerinde durum çok daha farklıdır.

Ayrıca, dönüşümün yumuşak mı yoksa yıkıcı mı olacağını belirleyecek başlıca kararların orada alınacağı anlaşıldığından, teknolojik açıdan ileri dünyanın güçlü siyasal ve iktisadi kurumlarının rollerini vurguluyoruz.


Amacımız örnekler dışında belirli taktikleri sıralamak değil, karar ve eylemler için yol gösterici ölçütlere işaret etmektir.

Arzulanan bir dönüşümün beslenebileceği beş farklı temel stratejiyi karşılaştırmak yararlı olacaktır. Bunlar *onarıcı/ihya edici, uyarıcı/harekete geçirici, manipülatif/yönlendirici, ikna edici* ve *kolaylaştırıcı* stratejilerdir.

*Onarıcı/ihya edici stratejinin* temel hedefi; geçmiş bir dönemde başarıyla işlediğine inanılan ve dolayısıyla günümüzde de geçerli sayılan geçmiş imgelerin, sembollerin, kurumların ve sorun çözme yaklaşımlarının canlılığını ve anlamını yeniden tesis etmektir. Wallace, kültürel yeniden canlanma hareketleri üzerine çalışmasında (1956), bu stratejinin krizin boyutunun henüz kavranmadığı canlanma döngüsünün başlangıç evrelerinde özel bir cazibeye sahip olduğunu tespit etmiştir. Daha sonraki evrelerde ise eski biçimlere dönme girişimlerinin yetersizliği açıkça görülür ve dolayısıyla başka stratejiler benimsenir.

*Uyarıcı/harekete geçirici bir strateji*, temel hedef olarak arzulanan fakat "zamansız" olan yeni imgelerin, yaklaşımların ya da eylemlerin ortaya çıkışını hedefler; bunlar hâkim paradigmaya uymazlar ve dolayısıyla toplumun ana akım kurumlarından destek bulma olasılıkları düşüktür. Uyarıcı stratejilerin odak noktaları, yeni bir paradigmayı önceden haber veren fakat henüz yeterli görünürlüğe ya da meşruiyete kavuşmamış eylemler olma eğilimindedir. Böylesi bir strateji, bir krizin varlığı belirginleştiğinde ve bir toplumdaki (veya bilimdeki) eski yapıların ve kavramların yetersizliği açığa çıktığında bilhassa yerindedir. (Wallace buna "kültürel bozulma", Kuhn ise eski paradigmanın çöküşünü içeren bir "kriz" adını verir.)

Uyarıcı bir strateji toplumdaki bireylerin seçim özgürlüğünü gözetecek ya da artıracak biçimde toplumun kurumlarını, değerlerini ve davranış kalıplarını değiştirmeye çalışırken, *manipülatif/yönlendirici bir strateji* benzer bir sonucu bireysel özgürlükleri açıkça ya da örtük biçimde budayarak elde etmeye kalkışır. Kimi manipülatif taktikler doğrudan olabilir (bir yasanın çıkarılmasında olduğu gibi); diğerleri ise daha dolaylı kalabilir (medyadaki yayın politikalarında ya da karşı-kültürdeki "çatışma siyasetinde" olduğu gibi). Bu yaklaşıma, yeni çıkarların meydan okumasıyla karşılaşan köklü çıkar çevrelerince başvurulması daha muhtemeldir. Ancak gördüğümüz üzere Almanya'da yeni bir insan ve Vatan imgesinin egemenliğini sağlamak için etkili biçimde kullanılmıştır ve yine bu şekilde kullanılabilir.

*İkna edici* ya da *propagandist bir strateji*, belirli bir imgenin, anlayışın veya eylem tarzının doğruluğuna, yararına ve çekiciliğine başkalarını ikna etmeyi amaçlar. Bu strateji, ister çoğulcu demokrasilerin ister totaliter devletlerin hükümet faaliyetlerinde olsun, isterse birbiriyle yarışan bilimsel kuramlar arasında karar verilirken olsun, siyasal sürecin ayrılmaz bir parçasıdır.

*Kolaylaştırıcı bir strateji*, görünür biçimde doğmakta olan yeni imgelerin ve kalıpların gelişimini beslemeyi hedefler. Sunulan desteğin temel gayesi, gelişimi hızlandırmaktan veya güvenceye almaktan ziyade, toplumsal çalkantı olasılığını azaltarak gerçekleşmesine yardımcı olmaktır.

Bu beş yaklaşımı daha önce sıralanan beş öncül ışığında incelersek, bazılarının ele alınan dönüşüme (sanayi çağı imgesinden doğmakta olan aşkın-ekolojik imgeye geçişe) son derece uygun, bazılarınınsa çok daha az elverişli olduğu görülür. Örneğin manipülatif türdeki bir strateji, kendini gerçekleştirme etiğiyle öylesine doğrudan bir çatışma içindedir ki, ortaya çıkarmaya çalıştığı durumu ağır biçimde yozlaştırma riskini göze almaksızın kullanılamaz.

*Onarıcı stratejiler*, doğmakta olan yeni imgenin özünde bu ulusun temellerinin atılmasında böylesine büyük önem taşıyan Masonluk etkisine dayanması olgusu sayesinde, mevcut dönüşümde önemli bir rol oynayabilir. Amerikan Devrimi'nin İki Yüzüncü Yıl Kutlamaları'nın "Miras" kesiminin etkinlikleri, temelde sönmekte olan bir Amerikan ruhunu yeniden yakalama çabasıdır; ancak ulusun kuruluşunun aşkın temellerini bize hatırlatarak (örneğin Büyük Mühür'deki piramidal yapının tepe taşı olan her şeyi gören göz) yeni imgeyi desteklemeye de hizmet edebilir.

Daha önceki bölümlerdeki tartışmalardan hareketle *uyarıcı stratejiler* üretmek nispeten kolaydır. Örneğin Bölüm 4'te sıralanan bilimsel araştırma alanlarının neredeyse tümü uygun adaylar sunacaktır—değişmiş bilinç halleri ve psişik araştırmalar bunlardan birkaçıdır. Ayrıca çeşitli eğitim ve kurumsal değişim stratejileri akla gelir. Ek E, bu tür uyarıcı stratejilerden bazılarını listelemektedir. Bununla birlikte akılda tutulması gereken bir uyarı vardır: Bir toplumsal dönüşüm bir kez yol aldığında—ki eldeki durum böyle görünmektedir—toplumsal istikrar merkezi bir sorun haline gelir. Genel durum hakkında mümkün olan en doğru tabloya sahip olmak elzemdir; böylece dönüşümün doğasını ve niteliklerini öngörmeye dönük araştırmalar haklı olarak yüksek bir öncelik kazanır. Doğru bilgi sayesinde yaygın kaygı ve yersiz, irrasyonel tepkilerin tehlikesi daha düşük tutulabilir. Öte yandan, aşırı hızlı bir değişimle sonuçlanan uyarıcı eylemler fazlasıyla yıkıcı olabilir. Hatta geçiş dönemine girildiğinde, toplumsal uyuma katkıda bulunan eylemlerin, dönüşüm heveslileri ile muhafazakârlar arasındaki kutuplaşmayı tırmandıracak eylemlerden çok daha yapıcı olması akla yatkındır.

İlk beş öncül geçerliliğini koruduğu ölçüde, yasaların çıkarılması dışında manipülatif stratejiler doğmakta olan imgeyle bağdaşmaz görünecektir. Şüphesiz mevcut bilinç değiştirme, davranış şekillendirme, bilinçaltı ikna ve diğer koşullandırma teknikleri, ürkütücü


boyutlarda bir tür dönüşüm gerçekleştirmek için kullanılabilir (Nazi Almanyası'ndan daha etkili olmayı becerebilmeliyiz). Gelgelelim bu özgül dönüşüm için manipülatif tekniklerin kullanılması, dönüşümün doğasında saklı gayelerle kökten çatışır. Dolayısıyla neticede muhtemelen yıkıcı ve ters tepici olacaklardır.

Manipülasyona varmayan *ikna edici tekniklerin* pek etkili olması beklenemez. Bunun sebebi, içine girdiğimiz anlaşılan böylesi bir geçiş döneminin belirgin bir özelliğinin gerek bilimsel gerekse siyasal liderliğe karşı duyulan düşük inanç, hayal kırıklığı ve sinizm olmasıdır.

Başlangıçtaki öncüller kabul edildiği takdirde *en uygun stratejiler*, *kolaylaştırıcı olanlar* gibi görünmektedir. Dönüşümün kendine özgü bir dinamiği vardır; görünür kılınacak kadar ivme kazandıktan sonra muhtemelen siyasal eylemlerle ne fazla yavaşlatılabilir ne de fazla hızlandırılabilir. Ancak geçişin travması, toplumsal kargaşanın, iktisadi zayıflamanın ve siyasal karmaşanın boyutu; dönüşüm sürecinin ne olduğunun, niçin gerekli bulunduğunun ve doğasındaki gayelerin neler olduğunun anlaşılma derecesinden derinden etkilenebilir. Biyolojik bir metafor kullanacak olursak; doğum sancılarını ve buna eşlik eden fizyolojik değişiklikleri yaşamaya başlayan bir kadının, hamileliğin doğasını ve nihai gayesini bilmesi durumunda, sürecin ne olduğundan veya nereye vardığından habersiz bir kadına kıyasla doğum deneyimine çok daha düşük bir kaygıyla yaklaşması, dolayısıyla kasılıp yanlış hareketler yapmaktan kaçınması çok daha muhtemeldir.

Belki de bir başka karşılaştırma daha da yerindedir. Daha önce toplumların dönüşüm süreçleri ile bireylerin bir psikolojik krize eşlik eden davranışları arasında belirli bir benzerlik bulunduğunu belirtmiştik. Psikotik kırılma olarak bilinen çözülme, kimi zaman kişinin yaşam kalıbının ve inanç sisteminin bütünüyle işlemez hale gelmesi yüzünden tetiklenir; öyle ki tüm yapı çöküyor ve yeniden inşa edilmesi gerekiyor gibi görünür. Kriz öncesinde kişi, yansız bir gözlemciye göre, kişisel inanç, değer ve davranış sisteminin gerçeklikle çarpışma rotasında olduğu farkındalığını kendisinden gizlemek için gösterdiği hummalı çabalar içinde her türlü akıldışı davranışı sergiler görünür. Elverişli koşullar altında birey, kuşkusuz sancılı bir şekilde krizin içinden geçer ve hayatını daha yapıcı bir biçimde yeniden yapılandırır. Olumsuz bir çevrede ise elbette bu vaka bir felakete dönüşebilir. Bir toplum söz konusu olduğunda, uzun vadeli eğilimlerde ve kalıplarda nispeten keskin bir kopuşla birlikte psikotik kırılmaya paralel bir durum meydana gelebilir. Akıldışı bireysel davranışın benzerleri ortaya çıkabilir (toplumsal çalkantılar, şiddet suçları, yabancılaşma semptomları, aşırı hazcılık, tuhaf dini tarikatların türemesi vb.). Gerçekliklerin kitlesel biçimde inkârı yaşanabilir (örneğin nüfustaki ya da enerji kullanımındaki üstel artışlar konusunda). Toplum, eski düzenin işlemezliğini ve dönüşüm ihtiyacını kendisinden saklamak için aşırı önlemlere başvurabilir. Dönüşümün kendisi, tıpkı psikotik kırılma gibi neredeyse kaçınılmaz biçimde gelecektir—ve tıpkı bireyde olduğu gibi hem olumlu hem de olumsuz sonuçlar birer olasılıktır. Bizim kolaylaştırıcı stratejiler adını verdiğimiz yaklaşım, olumlu bir sonucun doğmasına yardımcı olabilecek bir ihtimama benzetilebilir.

DÖNÜŞÜMÜN BELİRGİN NİTELİKLERİ

O halde, sarsıntısız bir dönüşümü *kolaylaştıracak* stratejilere öncelik verilmesi gerektiği varsayılırsa, bu stratejilerin adım adım ilerleyen, hızla değişen bir duruma dinamik biçimde uyarlanan, dönüşümün doğası ve gerekliliğinin kavranışıyla ve sarsıcı bir geçiş döneminden olumlu bir çıkış için zorunlu koşulların anlaşılmasıyla yönlendirilen stratejiler olacağı kendiliğinden anlaşılır. Bu nedenle, dönüşümün belirgin niteliklerini incelememiz gerekir.*

#### Temel Anomalinin Doğası

Varsayılan dönüşümün merkezi özelliği, Bölüm 3'te belirtildiği üzere, kaçınılmazlığının bir yanda sanayileşmenin kültürel ve toplumsal ürünleri ile diğer yanda genel olarak arzulanan insani gayeler arasında büyüyen derin bir uyumsuzluktan kaynaklanmasıdır. Şöyle bir temel anomali mevcuttur:

* Sanayi çağına egemen olan temel sistem hedefleri (maddi ilerleme, sermayenin özel mülkiyeti, sermaye yatırımından azami getiri, girişim özgürlüğü vb.),
* verimlilik, iktisadi üretkenlik, teknolojik-manipülatif gücün kesintisiz büyümesi ile üretim ve tüketimin sürekli artışını içeren bir ara hedefler kümesi aracılığıyla kovalanmış,
* bu durum birtakım süreçler ve haller doğurmuş (aşırı işbölümü ve uzmanlaşma, insanların makinelerle zoraki ikamesi, kışkırtılmış tüketim, planlı eskitme, ortak kaynakların sömürülmesi, çevresel bozulma, derinleşen küresel yoksulluk),
* bunlar da neticede insani gayelerin baltalanmasıyla doruğa ulaşmıştır (zenginleştirici iş rolleri, kendi kaderini tayin hakkı, koruma/tasarruf, sağlıklı çevre, insani kaygılar, dünya istikrarı).

Başka bir deyişle temel anomali; hâkim kurallara ve adetlere uygun olarak alınan yerel kararların, yani "iyi" mikro-kararların günümüzde toplumsal açıdan iyi makro-kararlar oluşturmamasıdır.


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Antropolog Virginia H. Hine'ın "Geleceğin Sosyo-Kültürel Sisteminin Temel Paradigması" üzerine düşünceleri (Ek F'de yeniden basılmıştır) bu tartışmayla doğrudan ilgilidir.


Bireyler, şirketler ve devlet kurumları faaliyetleri sırasında ortak değerler, inançlar ve kültürel/alışılagelmiş davranış kalıpları ağınca yönlendirilen mikro-kararlar alırlar (örneğin belirli bir ürünü satın almak, belirli bir iş için bir kişiyi istihdam etmek, yeni bir teknolojiyi geliştirip pazarlamak, bir asgari ücret yasası çıkarmak). Bu mikro-kararlar etkileşime girerek toplumun genel makro-kararlarını oluşturur (örneğin enerji kullanımında yıllık yüzde 4'lük bir büyüme oranı, çevrenin bozulması, yenilenemeyen kaynakların tükenmesi). Şayet Adam Smith'in "görünmez eli" düzgün işleseydi, bu makro-kararlar toplumun kültürel amaç ve hedefleriyle bağdaşırdı. Oysa bu bağdaşırlık derecesi bir süredir gözle görülür şekilde aşınmaktadır.

Bu temel anomaliye verilen karşılık; tüketicilerden, çevrecilerden, azınlıklardan, işçilerden, sivil özgürlük savunucularından, gençlerden ve diğer kesimlerden temel sistem hedeflerinin ve kurumlarının meşruiyetine yöneltilen muazzam ve giderek şiddetlenen bir meydan okumadır. İktisadi ve ticari hedefler toplumsal hedeflerle uyumlu görünmüyorsa, "iyi" ticari kararlar "kötü" toplumsal kararlara yol açıyorsa, bu durum toplumun işleyişini insan hayatına dair egemen kültürel imgeyle ahenkli bir ilişkiye kavuşturmak üzere hâkim kurumlarda ve toplumsal paradigmalarda köklü değişiklikler yapılması gereğine işaret eder. Bu amaçla kimi çevreler, yurttaşların ve özel sektör kurumlarının mikro-karar alma süreçleri üzerindeki kamusal düzenleme sorumluluklarını artırmak adına şu ya da bu tür bir "yeni sosyalizm" önermiştir.

Bu bağlamda yukarıda tarif edilen temel anomalinin, belirli bir hükümet biçiminin değil, esasen teknolojik ve endüstriyel başarının bir vasfı olduğunu belirtmek mühimdir. Dolayısıyla biçimi biraz farklı olsa da, benzer türde bir temel ikilem merkezi toplumsal planlamaya sahip sanayileşmiş kolektivist ülkelerde de görülmektedir.

#### Temel Anomalinin Çözümü İçin Zorunlu Koşullar

Burası toplumun bu temel ikilemi çözmesi için gereken değişikliklerin tüketici bir tartışmasına girişecek yer değildir. Ancak tatmin edici bir çözüme doğru bocalayarak ya da planlayarak ilerlerken karşılanması gerekecek kimi koşulları kavramak hedeflerimiz açısından önemlidir.

İlk olarak, "yeni kıtlık" olgusuyla tatmin edici bir uzlaşmaya varılmalıdır. Kıtlık (gıda, içme suyu, inşaat malzemeleri vb.) insan hayatının koşullarının her daim bir parçası olmuştur. Geçmişte ilerleyen sınırlar ve yeterli teknoloji sayesinde bu sorunun giderilebileceği düşüncesi oldukça başarılı olmuştur. Bir bakıma ileri uluslarda neredeyse bütünüyle ortadan kaldırılmıştır. Oysa

"yeni kıtlık" başka türdendir. Gezegenin nihai sınırlarına yaklaşılmasından kaynaklanır: (1) Fosil yakıtların ve stratejik malzemelerin doğal depoları, (2) doğal çevrenin sanayileşmiş toplumun atık ürünlerini soğurma kapasitesi, (3) tatlı su, (4) ekilebilir arazi, (5) yaşanabilir yüzey alanı ve (6) doğal ekolojik sistemlerin insan hayatını tehdit eden ekolojik felaketleri tetiklemeksizin müdahaleleri sindirme yeteneği. ("Nihai sınırlardan" söz ederken bu sınırların katı engeller olmadığını ve birbirine bağımlı bulunduğunu teslim ediyoruz. Örneğin "temiz" fosil yakıtlar sınırsız miktarda bulunsaydı, diğer kategorilerdeki sınırlar da değişirdi.) "Yeni kıtlık" ve bir tasarruf kültürü ile sağlıklı bir ekonominin koşulları arasında bir uzlaşma sağlanmalıdır. Bu durum insanın-yeryüzündeki-yerine dair yeni bir imgenin yol gösterdiği kurumsal ve kültürel değişiklikler yoluyla başarılabildiği ölçüde, girişimcilik ve bireysel özgürlükler üzerine daha az kısıtlama getirilecektir.

İkinci zorunlu koşul, toplumda tam ve değer verilen katılım için yeterli fırsatların sağlanmasıdır. Başka bir deyişle, sanayileşmiş bir toplumda ana akımın dışına itilmiş olarak tanımlanan, toplumun birincil faaliyetleri sayılan alanlarda sunacak pek az şeyi olan ya da hiçbir şeyi bulunmayan ve kendilerine yönelik o kahredici gereksizlik benlik imgesini kabullenen bireyler grubunun psikolojik-kültürel sorununa bir çözüm bulunmalıdır. Üretkenliğin üretken bir organizmadaki konumdan kaynaklandığı modern bir toplumda, örgütü arkasına alamayan birey üretkenlikten ve etkililikten yoksundur; işsizlik ve eksik istihdam özsaygıyı ve etkin yurttaşlığı tehlikeye atar. İnsanın üretken ve anlamlı bir işe duyduğu derin ihtiyaç yüzünden, mevcut refah ve iş yaratma yaklaşımlarının hiçbiri işsizlik sorununun köklerine inme konusunda pek bir umut vaat etmemektedir. İş fırsatına kıt bir meta muamelesi yapmak (işe başlama yaşını yükseltmek ve emeklilik yaşını düşürmek, giriş ölçütlerini şişirmek, rutin işlerin sibernetikleşmesinden kaçınmak, gizli istihdam fazlalığını ve göstermelik işleri sürdürmek) neticede sakat bir yaklaşımdır. Yeterli bir çözüm, arzu eden herkese süregiden toplumsal evrime tam ve değer verilen bir katılım imkânı sunmalıdır.

Bu iki temel koşul üçüncü bir koşulu ima eder; yani denetim ikileminin tatmin edici bir çözüme kavuşturulması. Bir yanda "yeni kıtlık" sorunlarıyla, tam istihdamın (iktisadi olmaktan ziyade) kültürel hedefiyle ve teknolojinin toplam çevrenin (fiziksel, toplumsal, siyasal, psikolojik) her boyutunu değiştirme yönünde artan güçleriyle başa çıkabilmek adına, etkili bir toplumsal planlama ve denetim biçimine açık bir ihtiyaç duyulmaktadır. Diğer yanda ise daha fazla


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** Yoktur*


kamusal denetimi seçmenin doğuracağı sonuçlara dair haklı korkular mevcuttur. Demokratik bir toplumun "yeni kıtlıkla" başa çıkabileceği, yeterli ve uygun toplumsal roller sunabileceği, teknolojik etkileri öngörüp yönlendirebileceği, genel toplumun çıkarlarını koruyabileceği ve yine de serbest girişim sisteminin temel niteliklerini muhafaza edebileceği henüz kanıtlanmayı beklemektedir.

Dördüncü olarak, yeryüzünün kaynaklarının bölüşümünde daha fazla hakkaniyet sağlama meselesi ele alınmalıdır. Eşitsizlikler ve adaletsiz dağılımlar insanlık tarihinde yeni değildir; ancak "yeni kıtlığın" belirişiyle birlikte yeni bir çehreye bürünmüştür. Dünyanın neredeyse üç milyara varan yoksulu için temel haysiyete uygun bir yaşam düzeyine ulaşılması, hem gelişmekte olan hem de gelişmiş uluslarda kesintisiz bir iktisadi büyüme olmaksızın mümkün görünmemektedir. Oysa geçmişin kalıbındaki iktisadi büyüme; yenilenemeyen kaynak stoklarına, çevreye ve insanın sağlığına yönelik inkâr edilemez bir tehdit oluşturmaktadır. Dahası, daha az gelişmiş dünyanın beklentileri ve talepleri öyle bir hızla gelebilir ki, bunlar ancak zengin uluslardaki yaşam standardının düşürülmesiyle karşılanabilir.

Dolayısıyla sanayi devleti sisteminin temel anomalisini çözme sürecinde, yukarıda sıralanan dört kritik sorun alanının tümüyle hesaplaşılmalıdır. Zorunlu bir önkoşul, Bölüm 6'da betimlenen ya da en azından Bölüm 5'te ortaya konan koşulları karşılayan insanın-yeryüzündeki-yerine dair bir imgedir.

"Zorunlu dönüşümün" iki ek niteliğinden daha söz edilmelidir. Bunların her ikisi de değişikliklerin tetiklenme ve yönlendirilme biçimleriyle ilgilidir. İlki, Adolph Lowe'un (1965) şu gözlemiyle bağlantılıdır: Bir iktisadi sistemin durumu davranışlara, davranışlar motivasyonlara, motivasyonlar ise imgelere, inançlara ve değerlere bağlıdır—dolayısıyla bu düzeylerin herhangi birinde müdahale tasarlanabilir. Davranış kalıpları otoriter denetimlerle değiştirilebilir; motivasyonlar psikolojik koşullandırmayla etkilenebilir; inançlar ve değerler ise eğitimle dönüştürülür. Bu özgül tarihsel dönüşümün doğasında yatan imgeler gereği, en azından uzun vadede otoriter önlemler ile manipülatif koşullandırma yaklaşımları ortaya çıkan durumla bağdaşmayacak ve dolayısıyla etkileri şüpheli kalacaktır. Bunun olası istisnası, sarsıntılı bir geçiş döneminde bir arada durmayı sağlamaya dönük geçici bir önlem olabilir; ancak burada bile toplumun böylesi yaklaşımları ihtiyatla kullanması tavsiye edilir.

İkinci ve bağlantılı bir nitelik, yukarıdaki dört kilit sorunun yarattığı meydan okumaya verilecek zıt yanıtlarla ilgilidir. Galbraith ve diğerlerinin belirttiği gibi, dünyanın en büyük bin (başlıca çokuluslu) şirketi gelirleri ulus-devlet gelirlerinin çoğunu aşacak büyüklüğe ve güce ulaştığında, toplumsal makro-kararlara katkı sağlama rolleri kökten değişir. Artık yalnızca piyasa güçlerine tâbi değillerdir; önemli bir anlamda piyasa üzerinde denetim uygularlar. Artık yalnızca ulusal hükümetlerin getirdiği denetimlere tâbi değillerdir; önemli bir anlamda ulusal hükümetler üzerinde denetim uygularlar. Böylece en büyük şirketlerin, hayatlarını etkiledikleri herkes karşısında (dünya çapında bir topluluk) toplumsal bir sorumluluk üstlenmesi yönünde bir talep doğar. Bunun gerçekleşebileceği yollardan biri, önemli sanayilerin millileştirilebileceği (örneğin enerji temini) ve toplumun makro-kararlarının etkilenen insanların seçilmiş temsilcilerince güçlü biçimde belirlenmesini güvenceye almak üzere iş dünyasının devlet tarafından daha fazla denetime tâbi tutulacağı bir "yeni sosyalizm" savında temsil edilir. Buna karşılık alternatif bir yanıt "yeni özelleşmecilik" olarak adlandırılabilir. Bu yanıt, meşruiyetin seçilmiş temsilcilerin yanı sıra çeşitli başka yollarla da tanındığını veya geri çekildiğini teslim etmeyi gerektirir; şirketlerin operasyonel hedeflerinde hissedarlara sağlanan getiriyle eşdeğer düzeyde, anlamlı iş fırsatları sunma (mal ve hizmetlere ek olarak bir çıktı şeklinde) ve topluma somut faydalar sağlama yönündeki iki ek hedefi kapsayacak değişiklikleri içerir. Ne de olsa hissedarlar, şirketlerde yatırımı bulunan gruplardan yalnızca birini temsil eder—çalışanlar hayatlarının bir kısmını, toplum ise geleceğin inşasına duyduğu güveni yatırmaktadır.

### Sarsıntısız Bir Geçiş Sağlamanın Güçlüğü

Bu bölüme başlarken belirttiğimiz öncülleri yeniden ifade edecek olursak, bildiğimiz şekliyle sanayi çağından bir tür "sanayi-sonrası" topluma doğru (Daniel Bell'in bu terimi kullandığı anlamda olmasa da; zira o daha ziyade önceki bölümün teknolojik-uzatımcı geleceğini kasteder) büyük bir tarihsel dönüşümü tetikleyen iki mühim dinamik görebiliriz. Bu dinamiklerden biri, bu eserde daha önce betimlendiği üzere, yeni bir insanlık imgesinin giderek daha fazla benimsenmesidir. Diğeri ise şimdiye dek bildiğimiz biçimiyle sanayi paradigmasının nihai işlemezliğine dair kademeli biçimde uyanan farkındalıktır.

Sanayi Çağı'nın çıkmaza sürüklendiği her geçen gün daha berrak biçimde anlaşılmaktadır. Bilimsel, teknolojik, endüstriyel ve iktisadi büyümeyi besleyen kültürel öncüller ve imgeler, bu büyümenin ürünlerinin insancıl biçimde kullanılmasına uyarlanamadıklarını kanıtlamaktadır. Beraberinde getirdiği ekolojik etik ve kendini gerçekleştirme etiğiyle doğmakta olan "insan imgesi", sanayi çağının çelişkilerinin çözüm yolunu göstermektedir.


Diğer yandan 7. Bölüm'de işaret edildiği gibi, kurumsal değişiklikler kültürel açıdan egemen imgelerdeki temel değişimlerin gerisinde kalıyor olabilir ve yeni imgenin belirişini daha da hızlandırmaya dönük eylemler toplumsal açıdan yıkıcı sonuçlar doğurabilir. (Timothy Leary'nin gençlere "uyum sağla, bilincini aç ve sistemi terk et" [tune in, turn on, drop out] tavsiyesinin dönemin kargaşasına tuz biber ektiği psikedelik dönemde buna benzer bir durum yaşanmış görünmektedir.)

Dolayısıyla asıl mesele, bir dönüşümün nasıl meydana getirileceğinden ziyade (kişi durumun aciliyetine bütünüyle ikna olmuş bulunsa bile), dönüşümün dinamikleri zaten oradayken felaketsiz bir geçişin nasıl kolaylaştırılacağı olabilir.

FELAKETSİZ BİR GEÇİŞ İÇİN STRATEJİNİN UNSURLARI

Yukarıdaki mülahazalardan hareketle, asgari sarsıntıyla gerçekleşecek bir geçişe dönük genel bir stratejinin altı unsuru aşağıda tartışılmaktadır. Bu geçici bir stratejidir; çünkü önümüzdeki birkaç yılın olaylarının başlangıçtaki beş öncülü desteklemeyi sürdüreceğini varsayıyoruz. Ancak bu öncülleri sınamaya devam etme tavsiyesiyle birleştirildiği müddetçe, stratejiyi hararetle önermekten hiçbir çekince duymuyoruz.

1. Stratejinin ilk temel unsuru olarak *dönüşümün kaçınılmazlığına dair farkındalığı yaygınlaştırmak*. "Yeni bir aşkıncılığın" belirişiyle çekilen ve sanayi devleti paradigmasının başarılarının doğurduğu ikilemleri çözmedeki bariz yetersizliğiyle itilen zorunlu dönüşümün olgusu ve biçimi önceden belirlenmiştir. İktisadi ve siyasal istikrarsızlığın büyüyen işaretleri, vaktin geldiğini göstermektedir. Doğum vakti yaklaşan hamile bir kadının artık durup bu süreci gerçekten yaşamak isteyip istemediğini yeniden düşünemeyeceği gibi, biz de duramayız. Dönüşümün içinden nasıl geçeceğimiz ve hangi gayelere yöneleceğimiz konusunda ulusal ve küresel ölçekte büyük bir diyalog başlatmanın tam zamanıdır.

2. İnsanlığa dair yeni ve olumlu bir imge ile buna karşılık gelen uygun bir toplumsal paradigma vizyonu etrafında inşa edilmiş, *işleyebilir bir toplumun yol gösterici modelini kurgulamak*. Eski düzenin dikiş tutmadığına dair işaretler çoğaldıkça, yapıcı çabaları seferber edebilmek için aynı anda nelerin inşa edilebileceğine dair yeterli bir vizyona acilen ihtiyaç duyulmaktadır.

Çağımızın belki de en yakıcı ihtiyacı, böylesi ortak bir vizyon hakkındaki diyaloğu beslemek ve onu katılımcı bir yaklaşımla inşa etmektir. (Yeni insanlık imgesiyle uyumlu, insancıl bir yüksek teknoloji toplumunun etkili bir imgesinin, teknokratik bir seçkinler zümresince tasarlanmayacağı veya karizmatik bir liderce vahiy gibi bildirilmeyeceği; bilakis katılımcı biçimde inşa edilmesi gerektiği neredeyse kendiliğinden aşikârdır.) Bölüm 7, evrimsel-dönüşümcü bir geleceğin kimi geniş niteliklerini betimlemektedir. Ancak yol gösterici vizyon bundan daha somut olmak zorundadır. Özellikle "yeni kıtlık", çalışmanın değişen rolü, teknolojinin denetimi ve yeryüzünün kaynaklarının daha hakkaniyetli paylaşımı şeklindeki dört ikilem tatmin edici biçimde "yeniden tahayyül edilmelidir".

Sıkı anlamda durağan-durumlu olmasa bile, en azından "yeni kıtlığın" kısıtlarıyla bağdaşan yeni bir ekonomi anlayışı bulunmalıdır. Bir iktisat kuramı ve pratiği her daim bir psikolojiyi, daha açıkçası insan motivasyonuna dair bir varsayımlar kümesini ima eder. Şayet insanın-yeryüzündeki-yerine ve insanın-evrendeki-konumuna dair temel tablo değiştiği için motivasyonlar değişirse, o vakit iktisat da değişmelidir. Eski iktisat sağlıklı bir ekonominin zorunlu koşulu olarak istikrarlı bir maddi büyümeyi şart koştuysa, yeni iktisadın da aynı şeyi yapacağı sonucu çıkmaz. Benzer şekilde, iyi kurumsal davranışın ve iyi ticari politikanın tanımları meşruiyetin temellerine dair zımni toplumsal uzlaşmalara dayanır ve bu temeller değiştiğinde onlar da değişir. 1974 yılında çokuluslu şirketleri yeryüzünün kaynaklarını korumada ve bunların insan yararına kullanımını en uygun kılmada potansiyel olarak en etkili mekanizmalarımız arasında düşünmek fazlasıyla ütopik görünebilir—şirketin günümüzdeki popüler imgesi daha ziyade yağmacı ve sömürücü yönündedir. Oysa meşruiyetin gücü Bölüm 7'de tartışıldığı gibi son derece yüksektir ve iş dünyasının "meşru iktidarını eylemlerinden etkilenenlerin rızasından alması gerektiği" anlayışı giderek güçlenmektedir. İşleyebilir bir geleceğin vizyonu, görünüşte sağlam ticari pratik ve iyi iktisat sayılan şeylerin "yeni kıtlık" ışığında bakıldığında çoğu zaman son derece basiretsiz kaldığı mevcut tatminsiz durumun çözümünü içermelidir.

İkinci olarak, yol gösterici vizyon; özellikle fiziksel ve zihinsel açıdan katkıda bulunabilecek durumda olup da kendilerini istem dışı bir atalet ve ruhsal çöküntü içinde bulanlar başta olmak üzere, topluluğun ve toplumun iktisadi ve sosyal meselelerine tam ve değer verilen bir katılım sağlamanın bir yolunu barındırmalıdır. Burada da köklü bir değişim ihtiyacı görülmektedir. İktisadi makinenin çıktısı, insanların ücret karşılığında ürettiği mal ve hizmetler olarak kabul edilmiştir. Oysa doğmakta olan insan imgesine göre bu hesap hatalı öncüllere dayanır. İnsanlar yaratıcı iş ararlar ve bunun kendi kendilerini gerçekleştirmenin aracı olduğunu görürler. Dolayısıyla özel sektörün çıktıları; mal, hizmet ve anlamlı çalışma fırsatları olmalıdır. Yeni toplum, Bölüm 7'de tartışıldığı üzere toplumsal-öğrenme ve toplumsal-planlama rollerinin belirgin biçimde genişlemesini sağlamalı, ayrıca yetenekleri sınırlı olanlar için üretken rollerin genişletilmesini temin etmelidir.

Denetim ikilemi ise çözümü için yerel, bölgesel, ulusal ve küresel düzeylerde katılımcı planlamaya dönük etkili bir şebekeyi ve günümüzde çevreye şiddet uygulamayı, her türden doğal kaynağı hoyratça harcamayı ve insanlara manipüle edilebilir nesneler muamelesi yapmayı kârlı bir iş haline getiren iktisadi teşviklerin yeniden düzenlenmesini gerektirir.

Dördüncü ikilem olan kaynakların daha hakkaniyetli dağıtımı ihtiyacı, yeryüzünün hızla artan insan sayısı göz önüne alındığında, çözülmesi muhtemelen en güç mesele olacaktır. Bir süredir dünyanın yoksullarının sorununa bulunacak çözümün servetin yeniden dağıtımı değil, yoksulların üretken hale gelmesine yardımcı olmak olduğuna inanmayı rahatlatıcı bulduk. Ancak "yeni kıtlığın" kısıtları, sorunun bu yolla çözülmesini imkânsız kılmaktadır. Ne olursa olsun dünya yoksulları, ucuz enerjiyi sömürerek ve israfı bir yaşam biçimi olarak kurumsallaştırarak Amerika'nın yaptığı gibi üretken hale gelemezler.

3. Hem yaşam tarzlarında hem de toplumsal kurumlarda *farklı seçeneklere yönelik bir deneyleme ve hoşgörü dönemini teşvik etmek*. Neyin işe yaradığını bulmak için deneyleme şarttır; fakat deneysel bir iklimi korumaya çalışmanın daha önemli bir nedeni vardır: Yeni olanı hararetle savunanlar ile eski olana cansiperane tutunmaya çalışanlar arasındaki düşmanca gerilimleri azaltmak. Örneğin kamusal eğitimde, yeni deneysel müfredatların denenmesi ne kadar önemliyse, yeniye doğru hesapsızca atılmaya direnenler için geleneksel derslerin mevcut bulunması da o denli önemlidir.

4. *Doğruluk ve erdem siyasetini teşvik etmek ve özel sektörde kamusal sorumluluk bilincini yükseltmek*. Kamuoyu araştırmaları ve anketler, Amerikan halkının gerek iş dünyasına gerekse hükümete duyduğu inancın çarpıcı biçimde düştüğünü sergilemektedir. Aynı zamanda önümüzdeki görevler için bir güven atmosferine ihtiyaç duyulmakta, doğmakta olan insan imgesi ahlaki bir perspektifi desteklemekte ve ahlaki ve etik davranışlardan kişisel sapmaları gizlemek giderek zorlaşmaktadır. Erdem siyaseti her nesilde övgüye değer olabilirdi; önümüzdeki dönemden güvenli bir geçiş için vazgeçilmez olabilir. Özel sektördeki güçlü kurumlar için fazlasıyla yükseltilmiş bir emanetçilik ve kamusal sorumluluk bilinci, kâr peşinde koşan büyük sanayi şirketlerinin ve mali kurumların meşruiyetine yöneltilen yükselen meydan okumalara verilecek en uygun yanıttır. Bunların dindarca temennilerden ibaret kalmaması isteniyorsa, bireylerin ve kurumların bu takdire şayan biçimlerde davranmaya güçlerinin *yetebilmesi* için kurumsal düzenlemelerde ve iktisadi teşviklerde değişiklikler yapılması gerekecektir.

5. *İnsanın içsel yaşamının sistematik biçimde araştırılmasını desteklemek ve buna ilişkin eğitimi teşvik etmek*. Bölüm 4'ün sonunda, öznel deneyimin keşfedilmesine—şimdiye dek beşeri bilimlere, dine ve bir ölçüde klinik psikolojiye bırakılmış alanlara—geçmiştekinden çok daha fazla ağırlık veren yeni bir bilimsel paradigma varsaymıştık. Mevcut durum, toplumsal açıdan bu denli mühim bir araştırmanın fazlasıyla büyük bir kısmını gayriresmî ve yasadışı faaliyetlere terk etmektedir. Yalnızca gençler değil, ilgi duyan pek çok kişi tarikat benzeri yapılanmalara, tuhaf deneylere ve yasadışı uyuşturucu kullanımına yönelmektedir; çünkü toplumun dini, eğitsel, bilimsel ve psikoterapötik kurumlarında rehberlik eşliğinde keşif için meşru fırsatları yetersiz, uygunsuz ya da erişilmez bulmaktadırlar. Bu ulusun din özgürlüğü güvenceleri, tuhaf bir biçimde maddeci bir bilimsel paradigmanın ezici dogmatizmi tarafından baltalanmıştır.

6. *Uzun vadeli özgürlük kayıplarına karşı güvenceler oluştururken, geçiş dönemi için toplumsal denetimlerin zorunluluğunu kabullenmek*. Başlangıçtaki beş öncüle göre yol almakta olan dönüşüm paradoksal bir boyuta sahiptir. Önemli bir ölçüde, maddi ilerlemenin (daha iyi beslenme, daha yüksek yaşam standardı, eğitim ve medya aracılığıyla) daha fazla insanı salt geçim derdine saplanıp kalmanın üzerine çıkarmadaki başarısıyla tetiklenmiştir. Diğer yandan, geçişle bağlantılı iktisadi gerileme ve toplumsal çalkantılar baş gösterdikçe, bunlar maddi güvenlik ihtiyaçlarını kamçılama eğilimi gösterecektir. Siyasal gerilimler tırmanacak ve toplumsal ilişkilere bölünmüşlük damgasını vuracaktır. Toplum bu zorlu virajı dönerken bir arada kalabilmek adına davranışların düzenlenmesi ve dizginlenmesi zorunlu olacaktır. Bu ihtiyacın geçici fakat kaçınılmaz niteliği ne denli geniş kabul görürse, daha kalıcı bir otoriter rejimden kaçınma olasılığı da o denli yüksek olacaktır.

Bu altı unsur ciddiye alındığı takdirde, bu asla bir "eski tas eski hamam" stratejisi değildir. Aksi takdirde yaşanacak duruma kıyasla, daha az toplumsal yaranın sarılacağı çok daha düzenli bir dönüşüme katkıda bulunabilirler. Ek E, böylesi bir stratejinin uygulanmasının parçası olabilecek bazı örnek niteliğindeki somut eylemleri listelemektedir.

Son bir söz. Bu çalışmanın genel üslubu iyimser olmuştur; ki bu son derece yerindedir, zira toplumun köklü bir dönüşümünden geçerek—ki bunun dinamikleri şimdiden devrede olabilir—geç sanayi çağının mevcut temel ikilemlerinin en azından çözülebilir göründüğü bir duruma ulaştıracak bir patika gerçekten de mevcut görünmektedir. Ne var ki


bu iyimserlik yalnızca *potansiyellerle* ilgilidir. Sanayi uygarlığının bu fırtınalı sularda yol alırken kendi kendini neredeyse batırmaksızın ilerlemesini sağlayacak gerekli kavrayışı vaktinde geliştireceğine dair bir iyimserlikle karıştırılmamalıdır. Bunu umut ederken, bazılarımız o kadar da pembe tablolar çizememektedir.

<div class="illustration-note"><em>(Kaynak bilinmiyor.)</em></div>


---


\newpage


<h1 id="summary">Özet</h1>

## Özet

Bir kültürde egemen olan insanlık imgeleri temel bir öneme sahiptir; çünkü toplumun kurumlarını biçimlendirme, gençlerini eğitme ve işi olarak gördüğü her neyse onu yürütme biçimlerinin temelinde bu imgeler yatar. Bu imgelerdeki değişimler günümüzde özel bir kaygı konusudur; zira sanayi toplumumuz, Ortaçağ'ın yerini bilimin yükselişine ve Sanayi Devrimi'ne bıraktığı dönemde Avrupa'da yaşanan kadar köklü bir dönüşümün eşiğinde olabilir.

Bu çalışmada şunları yapmaya gayret ettik:

1. Toplumumuzun geçmişin mitleri ve imgeleri tarafından şekillendirildiği mühim yollara ışık tutmak;
2. Mevcut insan imgelerinin temel yetersizliklerini araştırmak ve geleceğin imgelerinde ihtiyaç duyulan nitelikleri tespit etmek; ve
3. İnsanlığın daha yeterli imgelerinin ve daha iyi bir toplumun belirişini kolaylaştıracak eylem ilkeleri türetmek.

Özellikle sanayicilikten ve bilimden türeyen imgelerin çözümlenmesine odaklandık; bunların hem kişisel hem de kültürel evrimi ilerletecek biçimde nasıl dönüştürülebileceğinin yollarını araştırdık.

Yakın dönem sanayi devleti çağı, neredeyse kesinlikle miadını doldurmuş şu türden bir dizi öncülle nitelenebilir:

• İlerlemenin iktisadi büyüme ve artan tüketimle eşanlamlı olduğu.
• İnsanoğlunun doğadan ayrı bulunduğu ve doğayı fethetmenin insanın kaderi olduğu.
• İktisadi verimlilik ile bilimsel indirgemeciliğin, insanlığın hedeflerine ulaşmasında en güvenilir yaklaşımlar olduğu.

Böylesi öncüller, düşük teknolojili tarımsal uğraşlardan ve kent devletlerinden oluşan bir dünyadan yüksek teknolojili ulus devletlerin egemen olduğu bir dünyaya geçiş için gayet uygundu; insanlığın yaşam standardını yükseltmek ve fiziksel hayatta kalma sorunlarını denetim altına almak için görünüşte ideal bir yol sunmaya yardımcı oldular. Ancak başarıyla gerçekleştirilmeleri, bu öncülleri kabul etmeyi sürdürdüğümüz takdirde muhtemelen çözülemeyecek olan birbiriyle bağlantılı ve acil bir toplumsal sorunlar kümesiyle sonuçlanmıştır; artık refahını hakkaniyetle bölüşen,


> - **Sol Alt Kenar:** `CIM - O`
> - **Sağ Kenar:** Listenin 1. maddesinin yanında silik bir kurşun kalem işareti ("X").


kendini insancıl biçimde düzenleyen ve daha uzak geleceğin uygun imgelerini somutlaştıran gezegensel bir topluma doğru ileriki geçiş için elverişsiz görünmektedirler.

Şayet geleceğin sanayi-sonrası çağına geçmişin sanayi çağı öncülleri, imgeleri ve politikaları egemen olursa, toplumsal düzenlemeyi mümkün kılmak için gereken sapkın davranışların denetimi büyük olasılıkla güçlü sosyo- ve psiko-teknolojilerin uygulanmasını gerektirecektir. Sonuç pekâlâ "dostane faşizm^[Çevirmen Notu: 'Friendly fascism' (Gross); sanayi bürokrasisinin krizleri bastırmak adına 'demokratik' kisve altında kurduğu teknokratik oligarşidir.]—teknokratik bir ideolojiye sahip savaş–refah–sanayi–iletişim–polis bürokrasilerinden oluşan, yüzü olmayan ve geniş alana yayılmış bir karmaşanın yönettiği güdümlü bir toplum" olarak adlandırılan duruma benzer olabilir. Bu tür bir geleceğin şimdiden filizlenmekte olduğuna dair kanıtlar mevcuttur.

Böylesi bir "teknolojik uzatımcı^[Çevirmen Notu: 'Technological extrapolationist'; geleceğe ilişkin kararlarda sanayi çağının büyüme, üretim artışı ve teknolojik hâkimiyet eğilimlerini düz bir çizgi halinde geleceğe yansıtan zihniyeti betimler.]" geleceğin aksine bu rapor, toplum için daha umut verici bir olasılık olarak "evrimsel bir dönüşüm" tasavvur etmektedir.

Geleceğin sanayi-sonrası dönemi için yeterli bir insanlık imgesinin kimi nitelikleri şu yollarla türetilmiştir: (1) Daha "işleyebilir" bir toplum yaratabilmek adına günümüz sanayisinin temelindeki öncüllerin hangi yönde değişmesi gerektiği saptanarak; (2) geçmişte insanlık imgelerinin toplumları nasıl şekillendirdiğinin incelenmesiyle; ve (3) bilimsel araştırmalardaki kimi mühim yeni yönelimlerin gözlemlenmesiyle. Bu koşulları karşılayan geleceğin bir "insan imgesi" şunları sağlayacaktır:

1. Hayata dair bütünsel bir perspektif ya da kavrayış hissi iletmek;
2. Doğadaki-yaşamın tüm topluluğunu ve insan türünün birliğini vurgulayan bir *ekolojik etik* getirmek;
3. Benliğin gelişimine en yüksek değeri atfeden ve tüm toplumsal kurumların uygun işlevinin insani gelişimi beslemek olduğunu bildiren bir *kendini gerçekleştirme etiği* getirmek;
4. Çeşitli kültür ve kişilik tiplerini bağrına basan *çok düzeyli, çok cepheli ve bütünleştirici* bir yapıda olmak;
5. Dar biçimde tanımlanmış tek bir boyuttaki (örneğin iktisadi) kaygıları azamileştirmek yerine pek çok boyuttaki *tatminlerin dengelenmesini ve eşgüdümünü* içermek; ve
6. *Deneysel, ucu açık ve evrimsel* olmak.

Bu nitelikleri taşıyan geleceğin bir insanlık imgesinin "işleyebileceği" en azından kavramsal olarak mümkündür. Ayrıca böylesi bir imgenin kolaylaştırılmasının ve yaygınlaştırılmasının başarılabileceği somut adımlar atılabilir. Mitolojiden bilim tarihine uzanan alanlardaki araştırmacıların vardığı sonuçlar karşılaştırılarak, bu tür sonraki adımların formüle edilmesine yardımcı olmak üzere görünüşte evrensel bir "dönüşüm döngüsündeki" bir dizi aşama sunulmuştur.


Fakat egemen imgedeki bir değişimin rasyonel müzakere, planlama ve örgütlü faaliyetle başarılabileceğine—yahut böylesi manipülatif bir rasyonalitenin sonuçlarının mutlaka hayırlı olacağına—işaret eden pek az kanıt vardır. Diğer yandan, gerek talihli koşullar gerekse yaratıcı bilinçdışı süreçler sayesinde, ihtiyaç duyulan niteliklerin birçoğunu taşıyan doğmakta olan bir imge yeniden belirişini gerçekleştirmiş görünmektedir.

Doğmakta olan bu imge, modern toplumun hakikati arayan resmi kurumu olan bilimin uzun süredir görmezden geldiği ya da inkâr ettiği aşkın ve tinsel yönünü insana iade etmektedir. Yeni imge bilimin çağdaş formundaki sonuçlarının hiçbirini inkâr etmez, aksine sınırlarını genişletir. Fizikteki o çok bilinen dalga-parçacık örneğini andıran bir biçimde yeni imge beden/tin, belirlenimcilik/özgür irade ve bilim/din gibi "karşıtlık" çiftlerini uzlaştırır. İçsel öznel dünyayı da dışsal nesnel dünya kadar kendisinden bilgi edinilebilecek geçerli insani deneyim alanları olarak kapsar. Bir bakıma Ortaçağ'ın numenal olana saplantısı ile sanayi çağının fenomenal olana saplantısı arasındaki dengeyi yeniden kurar. Beraberinde, günümüz bilim ve teknolojisine egemen olan manipülatif rasyonaliteyle sınırlanmamış yeni bir bilinç ve ekolojik sistemler bilimi olasılığını getirir.

Bu raporda ortaya atılan meseleler son derece hayatidir. Gerçekten de analiz doğruysa, toplumumuz sonuçları bakımından Sanayi Devrimi kadar köklü bir kurumsal dönüşümün ve aynı anda Kopernik Devrimi kadar sarsıcı bir kavramsal devrimin başlangıcını yaşıyor olabilir.

Tarih köklü ve hızlı bir toplumsal değişim ihtimali karşısında içimizi rahatlatacak pek az gerekçe sunar; deneyimlediğimiz ya da hayal edebileceğimiz her şeyden çok daha büyük bir iktisadi gerileme ve toplumsal çalkantı tehdidine maruz kalmaksızın kurtulabileceğimizi düşünmemiz için pek az neden verir. Şayet temel algılarda ve değerlerde köklü ve hızlı bir değişim gerçekten meydana gelirse, sanayi çağının güçlü ivmesi yeni bir yöne çevrilirken ve toplumun farklı üyeleri ile kurumları farklı hızlarla tepki verirken böylesi kaotik bir dönem kaçınılmaz görünmektedir. Dolayısıyla pek çok şey, kapımıza dayanan dönüşümün doğasının ve gerekliliğinin doğru kavranmasına bağlıdır.

"Teknolojik uzatımcı" imgeyle uyumlu eylemler ve politikalar kısa vadede büyük bir sarsıntı yaratmayacak olsa da, uzun vadede felakete ya da "dostane faşizme" yol açabilir. Diğer yandan "evrimsel dönüşümcü^[Çevirmen Notu: 'Evolutionary transformationalist'; sanayi toplumunun çelişkilerinin ancak insanın kendi benlik tasavvurunu ve değerler dizgesini kökten dönüştürmesiyle aşılabileceğini savunan paradigmadır.]" bir imgeyle uyumlu eylemler ve politikalar, kısa vadedeki bir geçiş döneminde

görünürdeki düzensizlik ve kaos düzeyini artırabilir; ancak daha sonra daha arzu edilir bir topluma kapı aralar. Bu tercih toplumumuzun bir bütün olarak şu anda bilinçli ve kasıtlı biçimde yapacağı ya da yapması gereken bir tercih olmasa da, geleceğin getireceklerine körü körüne uyum sağlamak yerine gelecek için sorumluluk üstlenmeye istekli her bir bireyin doğrudan karşısına çıkan bir tercihtir.


---

# Terimler Sözlüğü

**Bilinçli, bilinç (Conscious, consciousness)**—Gerek kişinin kendi varoluşuna gerekse bir veya daha fazla dışsal nesneye, duruma ya da olguya yöneltilen farkındalık hali veya olgusu; duyum, duygu, irade ve düşünceyle nitelenir.

**İktisadi insan imgesi (Economic image of man)**—İnsanlığın "sanayi makinesinin dişlileri" olarak görüldüğü, esasen üretici ve tüketici rollerine göre değer biçildiği ve öncelikle bu rollerce güdülendiği insan sureti tasavvuru.

**Entropi (Entropy)**—Termodinamikte, bir sistemdeki enerjinin iş yapabilirlik vasfını yitirme derecesi (bir ısı kaynağı ile ısı kuyusunun sıcaklıklarının eşitlenmesinde olduğu gibi). Termodinamiğin ikinci yasasıyla ifade edildiği üzere, kapalı bir fiziksel sistem kendi haline bırakıldığında, zamanın akışıyla birlikte kullanılabilir enerji azaldıkça entropisi artar (bu da evrenin "tükenmekte olduğu" spekülasyonlarına yol açar). Bilgi kuramında entropi, bir sistemdeki bilginin belirsizliğinin ya da düzensizliğinin bir ölçüsüdür.

**Evrim, evrimsel (Evolution, evolutionary)**—Aşağı, daha basit ya da daha az arzu edilir sistem durumlarından daha yüksek, daha karmaşık veya daha iyi durumlara doğru—yani daha yüksek entropi hallerinden daha düşük entropi hallerine doğru—biçimde, yapıda ya da işlevde meydana gelen sürekli ya da basamaklı değişim süreci.

**Evrimsel dönüşümcü imge (Evolutionary transformationalist image)**—İçindeki temel ikilemlerin çözüldüğü ve insani evrimin hızlandırıldığı biçimde, özünde "sanayi devleti paradigmasının" dönüşümünü içeren bir gelecek görüşü.

**Gradyan (Gradient)**—Birbiriyle ilişkili uç noktaları birbirine bağlayan geçişken biçimler, haller ya da nitelikler dizisi.

**İmge (Image)**—(isim) Temel tutumların ve yönelimin simgesi olan, gerçekliğe dair zihinsel bir resim, betimleme ya da kavrayış (çoğunlukla belirli bir kültürün bireylerince ortaklaşa paylaşılır); (geçişli fiil) Zihinde canlandırmak ya da zihinsel bir imge resmi uyandırmak.

**Sanayi devleti paradigması (Industrial state paradigm)**—İleri derecede sanayileşmiş toplumlara egemen olan belirli tutumlar, öncüller, etik ilkeler ve yasalar bütünü (bkz. aşağıdaki Paradigma).

**Paradigma (Paradigm)**—Bir bilim dalında, bilimin bir kolunda, bir toplumda ya da alt-kültürde hâkim olan belirli bir gerçeklik imgesiyle bağlantılı algılama, kavramlaştırma, eyleme, doğrulama ve değer biçme kalıplarının tümü.

**Tinsel / Manevi (Spiritual)**—Tine ilişkin ya da tinden oluşan; yani bilincin ve bilinçaltı deneyimin, çoğu zaman imgesel düşünce içinde erişebildiği gerçekliğin maddi olmayan


düzeyleri.

**Bilinçaltı / Bilinçdışı (Subconscious)**—Zihinde var olan fakat bilincin dolaysız erişimine açık bulunmayan.

**Üst-bilinçli, üst-bilinç (Superconscious, superconsciousness)**—Varlığın sıradan benmerkezci deneyimini aşan yollarla tezahür eden farkındalık hali veya olgusu (başkalarıyla birleştirici bilinç, yükselmiş sezgiyi içeren okyanussal ya da "kozmik" bilinç, duyular-dışı ya da benlik-ötesi denilen süreçler, "dolaysız algı" vb.).

**Teknolojik uzatımcı imge (Technological extrapolist image)**—İleri sanayi toplumlarını niteleyen egemen öncüllerin, prosedürlerin ve eğilimlerin devamını esas alan bir gelecek görüşü.

**Dönüşüm (Transformation)**—Bir sistemin birçok ya da çoğu etkileşiminin "biçiminin" ve karakterinin aniden değiştiği bir değişim süreci türü (bir akışkanda laminer akıştan türbülanslı akışa geçişte; dini bir ihtidada inançsızlıktan adanmışlığa geçişte; ya da bir toplumda çoğulcu hoşgörüden yabancı düşmanı ["dış tehdit yüzünden iç grup dayanışması"] tecritçiliğe geçişte olduğu gibi). Kademeli ya da devrimci değişimin aksine (bu terimlerin alışılagelmiş kullanımında), buradaki dönüşüm organik bir süreç olarak egemen toplumsal paradigmanın "yukarıdan-aşağıya / içeriden-dışarıya" değişimini ifade eder.


---


\newpage


<h1 id="references">Kaynakça</h1>

## Kaynakça

Aaronson, B. ve Osmond, H. (der.) (1970) *Psychedelics: The Uses and Implications of Hallucinogenic Drugs* (Doubleday, New York, New York).

Adamenko, V. G. (1972) "Objects moved at a distance by means of a controlled bioelectric field," *J. Paraphysics* (İngiltere), Cilt 6, No. 1.

Adelman, I. ve Morris, C. T. (1967) *Society, Politics, and Economic Development* (Johns Hopkins Press, Baltimore, Maryland).

Adey, W. R. ve ark. (1973) "Effects of electric fields on specific brain rhythms," Department of Anatomy and Brain Research, University of California at Los Angeles (baskıda).

Allen, F. L. (1972) *The Big Change* (New York).

Anand, B. K., Chhina, G. S. ve Singh, B. (1961) "Some aspects of electroencephalographic studies in yogis," *Electroenceph. Clin. Neurophysiol.*, Cilt 13, ss. 453–456. Yeniden basım: Tart (1969).

Anderson, M. ve White, R. (1956) "Teacher-pupil attitudes and clairvoyance test results," *J. Parapsychology*, Cilt 20, ss. 141–157.

Anokhin, P. (1971) "Brain and environment," *Soviet Sci. Rev.* (Kasım).

Arbib, M. (1972) *The Metaphorical Brain* (Wiley-Interscience, New York, New York).

Ardrey, R. (1966) *The Territorial Imperative*.

Arendt, H. (1958) *The Human Condition* (University of Chicago Press).

Aserinsky, E. ve Kleitman, N. (1955) "Two types of ocular motility occurring during sleep," *J. Appl. Physiol.*, Cilt 8, s. 1.

Ashby, W. R. (1973) *Behavioral Science*'daki başyazı, Cilt 18, s. 1.

*ASPR Newsletter*, No. 15, "Out of the body experiences: do they affect physiology?" American Society for Psychical Research (Ekim 1972).

Assagioli, R. (1965) *Psychosynthesis* (Hobbs, Dorman & Co., New York, New York).

Auger, P. (1963) "Structure and complexity in the universe," *The Evolution of Science*, G. S. Metraux ve F. Crouzet (der.) (Mentor Books, New York, New York).

Aurobindo, S. (1972) *The Future Evolution of Man*, derleme, özet ve notlar: P. B. Saint-Hilaire (Sri Aurobindo Ashram, Pondicherry, Hindistan). (Temin adresi: East-West Cultural Center, 2865 W. 9th St., Los Angeles, California 90007.)

Avorn, J. (1973) "The varieties of postpsychedelic experience—an interview with Robert Masters and Jean Houston," *Intellectual Digest*, ss. 16–18 (Mart).

Backster, C. (1968) "Evidence of a primary perception in plant life," *International J. Parapsychology*, Cilt 10, No. 4.

Barber, T. X. (der.) (1970 ve 1971) *Biofeedback and Self Control* (Aldine-Atherton, Chicago, Illinois).

Barnothy, M. (der.) (1971) *Biological Effects of Magnetic Fields*, Cilt 2 (Plenum Press, New York, New York).

Barron, F. (1969) *Creative Person and Creative Process* (Holt, Rinehart and Winston, New York, New York).

Bateson, G. (1972) *Steps to an Ecology of Mind* (Chandler Publishing Co., San Francisco).

Baudouin, C. (1922) *Suggestion and Autosuggestion* (İngilizceye çev. E. ve G. Paul) (Dodd Mead & Co., New York, New York).

Beal, J. B. (1973) "Electrostatic fields, electromagnetic field, and ions—mind/body/environment interrelationships," *Proceedings of Symposium and Workshop on "The Effects of Low-frequency Magnetic and Electric Fields on Biological Communication Processes," Sixth Annual Meeting of the Neuroelectric Society, Snowmass-at-Aspen, Colorado, 1973*, Cilt 6.

Beale, G. (1971) "Social effects of research in human genetics," *The Social Impact of Modern Biology*, W. Fuller (der.) (Routledge & Kegan Paul, Londra).

Becker, R. O. (1972) "Electromagnetic fields and life processes," *MIT Technology Rev.* (Sonbahar).  
Becker, R. O. ve ark. (1963) "Geomagnetic parameters and psychiatric hospital admissions," *Nature*, Cilt 200, s. 626.  
Bellman, R. (1972) Uygulamalı matematik dalındaki ilk Norbert Wiener ödülü kabul konuşması, Laramie, Wyoming, 1970, alıntı: *Consciousness and Reality*, C. Muses ve A. Young (der.), s. 289 (Outerbridge & Lazard, New York, New York).  
Benedict, R. (1970) "Patterns of the good culture," *Amer. Anthropologist*, Cilt 72, No. 2.  
Bernal, J. D. (1965) "Molecular structure, biochemical function, and evolution," Bölüm 5, *Theoretical and Mathematical Biology*, T. H. Waterman ve H. J. Morowitz (der.) (Blaisdell Publishing Co., New York, New York).  
Bloch, H. (1972) *Civilization and Science* (Ciba Foundation/Elsevier, New York, New York).  
Bogen, J. (1973) "The other side of the brain," *The Nature of Human Consciousness*, R. Ornstein ve W. H. Freeman (der.) (San Francisco).  
Bohm, D. (1971) "Fragmentation in science and society," *The Social Impact of Modern Biology*, W. Fuller (der.) (Routledge & Kegan Paul, Londra).  
Bohm, D. (1973) *Foundations Phys.*, Cilt 3.  
Boisen, A. T. (1971) *The Exploration of the Inner World: A Study of Mental Disorder and Religious Experience* (Willett, Clark & Co., 1936; University of Pennsylvania Press, Philadelphia, Pennsylvania).  
Bondi, H. (1971) *Relativity and Common Sense* (Doubleday, New York, New York, 1964), aktaran: M. La Brecque, "The quantum cat," *The Sciences*, s. 8 (Ekim).  
Boorstin, D. J. (1971) *The Image: Or What Happened to the American Dream* (Atheneum, New York, New York, 1962). Yeniden basım: *Image: A Guide to Pseudo-Events in America* (Atheneum).  
Boulding, K. E. (1961) *The Image: Knowledge in Life and Society* (University of Michigan Press, Ann Arbor Michigan).  
Boulding, K. E. (1964) *The Meaning of the Twentieth Century* (Harper Colophon, New York, New York).  
Bradford, L., Gibb, J. ve Benne, K. (1964) *T-Group Theory and Laboratory Method* (John Wiley & Sons, New York, New York).  
Brand, W. G. ve L. W. (1973) "Preliminary explorations of psi-conducive states: progressive muscular relaxation," *J. Amer. Soc. Psychical Res.*, Cilt 67, No. 1, ss. 26–46.  
Bremermann, H. J. (1965) "Quantum noise and information," *Proc. Fifth Berkeley Symposium on Mathematical Statistics and Probability* (University of California Press, Berkeley, California).  
Brinton, C. ve ark. (1955) *A History of Civilization*, Cilt II (Prentice-Hall, Inc., Englewood Cliffs, New Jersey).  
Bronowski, J. (1973) *A Twentieth Century Image of Man*, Salk Institute, La Jolla, California.  
Brooks, C. H. (1922) *The Practice of Autosuggestion* (Dodd, Mead & Co., New York, New York).  
Bucke, R. M. (1960) *Cosmic Consciousness* (20. basım, Dutton, New York, New York).  
Buckley, W. (der.) (1968) *Modern Systems Research for the Behavioral Scientist* (Aldine, Chicago, Illinois).  
Burt, C. "Psychology and parapsychology", *Science and E.S.P.*, J. R. Smythies (der.) (Humanities Press, New York, New York).  
Campbell, D. T. (1959) "Methodological suggestions from a comparative psychology of knowledge processes," *Inquiry*, Cilt 2, ss. 152–184.  
Campbell, D. T. (1966) "Evolutionary epistemology", *The Philosophy of Karl R. Popper*, *The Library of Living Philosophers* serisi, P. A. Schlipp (der.) (Open Court Publishing Com., La Salle, Illinois). İlk taslak, 1966.  
Campbell, J. (1956) *Hero with a Thousand Faces* (The World Publishing Co., New York, New York, 1949; Meridian Book Baskısı, 1956).  
Campbell, J. (1968) *The Masks of God: Creative Mythology* (Viking Press, New York, New York).


Casteneda, C. (1972) *Journey to Ixtlan* (Simon & Schuster, New York, New York).  
Cellarius, R. A. ve Platt, J. (1972) "Councils of urgent studies," *Science*, Cilt 177, ss. 670–675 (Ağustos).  
Chaitanya, K. (1972) *The Physics and Chemistry of Freedom* (Somaiya Publications, Bombay, Hindistan).  
Chapanis, A. (1970) aktaran: B. Lomov, "Man and his working environment," *Soviet Science Rev.* (Eylül).  
Chaudhuri, H. (1965) *Integral Yoga* (George Allen & Unwin, Londra).  
Ciba Foundation (1972) *Civilization and Science* (Elsevier, New York, New York).  
Claiborne, R. (1971) *Washington Post* "Book world" eki (9 Mayıs).  
Clark, K. B. (1971) "Psychotechnology and the pathos of power," *Amer. Psychologist*, Cilt 26, No. 12, ss. 1047–1057 (Aralık).  
Clark, K. B. (1972) aktaran: E. A. Sullivan, "Medical, biological, and chemical methods of shaping the mind," *Phi Beta Kappa* (Nisan).  
Colquhoun, W. P. (1971) *Biological Rhythms and Human Performance* (Academic Press, New York, New York).  
Commoner, B. (1971) *The Closing Circle* (Knopf, New York, New York).  
Conant, J. B. (1951) *Science and Common Sense* (Yale University Press, New Haven, Connecticut).  
Cummins, G. (1952) *The Road to Immortality and Beyond Human Personality* (Psychic Press, Londra).  
Dean, E. D. (1966) "Plethysmograph recordings as ESP responses," *Int. J. Neuropsych.*, Cilt 2, ss. 439–446.  
de Beauvoir, S. (1973) *A Very Easy Death* (New York Warner Books).  
Deikman, A. (1963) "Experimental meditation," *J. Nervous and Mental Diseases*, Cilt 136, s. 329.  
Deikman, A. (1973) "The meaning of everything," *The Nature of Human Consciousness*, R. Ornstein (der.) (W. H. Freeman, San Francisco, California).  
Delgado, J. (1969) *Physical Control of the Mind: Toward a Psychocivilized Society* (Harper & Row, New York, New York).  
Dement, W. C. (1960) "The effect of dream deprivation," *Science*, Cilt 131, ss. 1705–1707.  
de Ropp, R. S. (1957) *Drugs and the Mind* (Grove Press, New York, New York).  
de Ropp, R. S. (1972) *The New Prometheans* (Delacorte Press, New York, New York).  
Deutsch, M. (1959) "Evidence and inference in nuclear research," *Evidence and Inference*, D. Lerner (der.) (The Free Press, Glencoe, Illinois).  
Dijsterhuis, E. J. (1961) *The Mechanization of the World Picture* (Clarendon Press, Oxford, İngiltere).  
Dixon, N. F. (1971) *Subliminal Perception—The Nature of a Controversy* (McGraw-Hill, New York).  
Dobzhansky, T. (1971) "Determinism and indeterminism in biological evolution," *Man and Nature*, R. Muson (der.) (Delta Books, New York, New York).  
Dole, S. H. (I. Asimov ile birlikte) (1954) *Planets for Man* (Random House, New York, New York).  
Downs, A. ve Monsen, R. (1971) "Public goods and private status," *Public Interest*, No. 23 (İlkbahar).  
Duane, T. D. ve Behrendt, T. (1965) "Extrasensory electroencephalographic induction between identical twins," *Science*, Cilt 150, s. 367.  
Dubos, R. (1965) *Man Adapting* (Yale University Press, New Haven, Connecticut).  
Dubos, R. (1967a) "Man adapting," *Environment for Man*, W. Ewald, Jr. (der.) (Indiana University Press, Bloomington, Indiana).  
Dubos, R. (1967b) "Man's unchanging biology and evolving psyche," *Center Diary* (Mart–Nisan).  
Dubos, R. (1968) *So Human an Animal* (Scribner's, New York, New York).  
Dubos, R. (1972) kişisel görüşme, Kasım.  
Dubos, R. (1973) "Humanizing the earth," *Science*, Cilt 179, s. 769.  
Dunn, E. S., Jr. (1971) *Economic and Social Development: A Process of Social Learning* (Johns Hopkins Press, Baltimore, Maryland).

Dunne, J. W. (1939) *An Experiment with Time* (Faber & Faber, Londra).
Easterlin, R. (1973) "Does money buy happiness?," *The Public Interest*, No. 30 (Kış).
Eccles, J. (1970) *Facing Reality* (Springer-Verlag, New York, New York).
Eddington, A. S. (1928) *The Nature of the Physical World* (Cambridge).
Edelstein, K. L. (1957) "Recent trends in ancient science," *The Roots of Scientific Thought*, P. Wiener ve A. Noland (der.) (Basic Books, New York, New York).
Ehrlich, P. R. (1970) *Population, Resources, Environment—Issues in Human Ecology* (W. H. Freeman, San Francisco, California).
Einstein, A. (1930) "Religion and science," *New York Times* (9 Kasım).
Eliade, M. (1969) *Myths and Symbols* (Search Book Çevirisi/Baskısı, New York, New York).
Eliot, T. S. (1943) *Four Quartets* (Harcourt Brace, New York, New York).
Ellul, J. (1967) *The Technological Society* (Alfred A. Knopf, New York, New York).
Elsasser, W. (1966) *Atom and Organism* (Princeton University Press, Princeton, New Jersey).
Emmet, D. (1969) "Religion and the social anthropology of religion: III. Myth," *Theoria to Theory*, Cilt 3, ss. 42–55 (Nisan).
Englebart, D. C. (1973) Stanford Research Institute, Menlo Park, California, kişisel görüşme.
Erikson, E. (1958) *Young Man Luther* (Norton, New York, New York).
Ernst, G. W. ve Newell, A. (1969) *GPS: A Case Study in Generality and Problem Solving* (ACM Monograph Series, New York: Academic Press).
Etzioni, A. (1972) "The search for political meaning," *The Center Magazine* (Mart/Nisan).
Everett, A., aktaran: La Breque, M. (1971) "The quantum cat," *The Sciences*, s. 8 (Ekim).
Faraday, A. (1972) *Dream Power* (Berkeley, New York, New York).
Farberow, N. (1963) *Taboo Topics* (Atherton Press, New York, New York).
Farrington, D. (1953) *Greek Science* (Penguin, Londra).
Ferguson, M. (1980) *The Aquarian Conspiracy: Personal and Social Transformation in the 1980s* (J. P. Tarcher, Inc. tarafından basılmış, St. Martin's Press tarafından dağıtılmıştır, New York).
Fingarette, H. (1963) *The Self in Transformation* (Basic Books, New York, New York).
Fischer, R. (1966) *The Voices of Time*, J. T. Frazer (der.) (Braziller, New York, New York).
Forbes, R. J. (1968) *The Conquest of Nature* (Praeger, New York, New York).
Foulkes, D. (1964) "Theories of dream formation and recent studies of sleep consciousness," *Psychol. Bull.*, Cilt 62, s. 236.
Fox, S. W. (1971) "Chemical origins of cells, Part 2," *Chemical and Engineering News* (6 Aralık).
Frank, J. D. (1972) "The bewildering world of psychotherapy," *J. Social Issues*, Cilt 28, No. 4, ss. 27–44.
Freud, S. (1950) *The Interpretation of Dreams* (Modern Library, New York, New York).
Fromm, E. (1968) *The Revolution of Hope* (Harper & Row, New York, New York).
Fuller, R. B. (1969) *Operating Manual for Spaceship Earth* (Delta Books, New York, New York).
Fuller, R. B. (1970) *Utopia or Oblivion* (Bantam Books, New York, New York).
Fuller, R. B. (1973) *Earth Inc.* (Doubleday, New York, New York).
Fuller, R. B. (1975) *Synergetics* (Macmillan, New York, New York).
Galbraith, J. K. (1967) *The New Industrial State* (Houghton Mifflin, Boston, Massachusetts).
Galvani, L. (1971) "De viribus electricitatis in motu musculari commentarius," *Proc. Academy of Bologna*, Cilt 7, s. 363.
Gardner, J. W. (1968) *No Easy Victories* (Harper Colophon Books, New York, New York).
Garfield, E. (1972) "Citation analysis as a tool in journal evaluation," *Science*, Cilt 178, s. 471.
Goertzel, V. ve M. G. (1962) *Cradles of Imminence* (Little, Brown & Co., Boston, Massachusetts).
Goodwin, B. C. (1973) "Mathematical metaphor in development," *Nature*, Cilt 242, s. 207.


Gordon, W. J. (1961) *Synectics* (Harper & Row, New York, New York).
Graves, C. (1961) "On the theory of value," çalışma metni, Union College, Schnectady, New York (Mart).
Green, E. (1972) "Biofeedback training and yoga: imagery and healing," Conference on Psychic Healing and Self Healing'de sunulan bildiri, San Francisco, California.
Green, E. (1973) *How to Use the Field Theory of Mind* (baskıda). Menninger Foundation, Topeka, Kansas'tan temin edilebilir.
Gregory, R. L. (1967) *Eye and Brain* (Hutchinson, Londra).
Grof, S. (1970) "Beyond Psychoanalysis," basılmamış önbaskı, Second Conference on Voluntary Control of Internal States, Menninger Foundation, Topeka, Kansas.
Gross, B. (1970) "Friendly fascism," *Social Policy* (Kasım/Aralık).
Hampden-Turner, C. M. (1971) "Radical man and the hidden moralities of social science," *Interpersonal Development*, Cilt 2, ss. 222–237.
Handler, P. (1970) *Biology and the Future of Man* (Oxford University Press).
Harman, W. (1969) "The New Copernican Revolution," *Stanford Today* (Kış).
Harman, W., Markley, O. ve Rhyne, R. (1973) "The forecasting of plausible alternative future histories: methods, results, and educational policy implications, Long-Range Planning in Education (Paris, Organisation for Economic Cooperation and Development).
Harrington, M. (1966) *The Accidental Society* (Penguin Books, Baltimore, Maryland).
Hayes, W. (1971) "Molecular genetics: an introductory background," *The Social Impact of Modern Biology*, W. Fuller (der.) (Routledge & Kegan Paul, Londra).
Healer, J. ve ark. (1970) "Program for control of electromagnetic pollution of the environment: the assessment of biological hazards of nonionizing electromagnetic radiation," Araştırma Programı Teklifi, Office of Telecommunications Policy, The White House, Washington, D.C.
Heilbroner, R. L. (1960) *The Future as History* (Harper & Row, New York, New York).
Heilbroner, R. L. (1967) "Do machines make history?," *Technology and Culture*, Cilt 8, No. 3 (Temmuz).
Heilbroner, R. L. (1968) *The Economic Problem* (Prentice-Hall, Englewood Cliffs, New Jersey).
Heisenberg, W. (1973) "Smithsonian presentation in memory of Copernicus," *Science News*, Cilt 103 (5 Mayıs).
Hess, W. R. (1932) *Beiträge zur Physiologie d. Hirnstammes* (Georg Thieme, Leipzig, Almanya).
Hilgard, E. (1965) *Hypnotic Susceptibility* (Harcourt, Brace & World, New York, New York).
Hoffer, A. ve Osmond, H. (1967) *The Hallucinogens* (Academic Press, New York, New York).
Hoffer, E. (1951) *The True Believer* (Harper & Row, New York, New York).
Hollander, S. (1965) *The Sources of Increased Efficiency* (MIT Press, Cambridge, Massachusetts).
Holmes, T. H. ve Masuda, M. (1970) "Life change and illness susceptibility," bildiri metni: Symposium on Separation and Depression: Clinical and Research Aspects, American Association for the Advancement of Science Yıllık Toplantısı, Chicago, Aralık.
Honorton, C. (1969) "Relationship between EEG alpha activity and ESP in card-guessing performance," *J. Amer. Soc. Psychical Res.*, Cilt 63, No. 4, ss. 365–374.
Horn, P. (1963) "Newsline," *Psychology Today*, Cilt 6, No. 11, s. 85 (Nisan).
Hubbard, L. R. (1951) *Science of Survival: Prediction of Human Behavior* (The Publications Organization, World Wide, Sussex, İngiltere).
Hubbard, L. R. (1954) *The Creation of Human Ability* (American Saint Hill Organization, Los Angeles, California).
Hutchins, R. M. (1968) *The Learning Society* (Praeger, New York, New York).
Huxley, A. (1945) *The Perennial Philosophy* (Harper & Brothers, New York, New York).
Huxley, J. (1947) *Touchstone for Ethics* (Harper & Brothers, New York, New York).

Huxley, J. (1963) "The future of man—evolutionary aspects," *Man and His Future*, G. Wolstenholme (der.) (Little, Brown & Co., Boston, Massachusetts).

Huxley, J. (1968) Önsöz: *Runaway World: A Symposium on Man and His Future*, E. Leach (der.) (Oxford University Press).

Hynek, J. A. (1972) *The UFO Experience* (Henry Regnery, Chicago).

Iberall, A. (1972) *Toward General Science of Viable Systems* (McGraw-Hill, New York, New York).

Inkeles, A. (1960) "Industrial man," *Amer. J. Sociology*, Cilt 66 (Temmuz).

Inkeles, A. (1969) "Making men modern: on the causes and consequences of individual change in six developing countries," *Amer. J. Sociology*, Cilt 75, No. 2 (Eylül).

Jaeger, W. (1965) *Paideia: The Ideals of Greek Culture* (ikinci basım, Oxford University Press).

Jeans, J. H. (1937) *The Mysterious Universe* (Cambridge University Press).

Johnson, C. (1966) *Revolutionary Change* (Little, Brown & Co., Boston, Massachusetts).

Johnson, R. (1957) *Nurslings of Immortality* (Harper & Brothers, New York, New York).

Kahn, H. ve Bruce-Briggs, B. (1972) *Things to Come* (Macmillan, New York, New York).

Kahn, H. ve Weiner, A. (1967) *The Year 2000: A Framework for Speculation on the Next Thirty-Three Years* (Macmillan, New York, New York).

Kamiya, J. (1969) "Operant control of the EEG alpha rhythm and some of its reported effects on consciousness," *Altered States of Consciousness*, C. Tart (der.) (John Wiley, New York, New York).

Kantor, R. E. (1969) *Psychological Theories and Social Groupings*, Araştırma Memorandumu EPRC-6747-5, Stanford Research Institute, Menlo Park, California (Kasım).

Kantor, R. E. (1971) *Implications of Moral Science*, Araştırma Memorandumu EPRC-6747-16, Stanford Research Institute, Menlo Park, California (Ağustos).

Kantor, R. E. ve Herron, W. G. (1966) *Reactive and Process Schizophrenia* (Science and Behavior Books, Palo Alto, California).

Kapitza, P. L. (1962) "The future of science," *Bulletin of the Atomic Scientists*, Cilt 18 (Nisan), ss. 3–7.

Kasamatsu, A. ve Hirai, T. (1966) "An electroencephalographic study on Zen meditation," *Folio Psychiat. and Neurolog. Japonica*, Cilt 20, ss. 315–336. Yeniden basım: Tart (1969).

Kelley, D. M. (1972) *Why Conservative Churches Are Growing* (Harper & Row, New York, New York).

Kelvin, P. (1971) aktaran: N. F. Dixon, Önsöz: *Subliminal Perception* (McGraw-Hill, Londra).

Keniston, K. (1965) *The Uncommitted* (Harcourt, Brace & World, New York, New York).

Keynes, J. M. (1969) "Economic possibilities for our grandchildren," *The Goal of Economic Growth*, E. S. Phelps (der.), ss. 210–211 (Norton, New York, New York).

Kinser, B. ve Kleinman, N. (1969) *The Dream That Was No More a Dream: A Search for Aesthetic Reality in Germany 1890–1945* (Harper Colophon, New York, New York).

Klapp, O. E. (1973) *Models of Social Order: An Introduction to Sociological Theory* (Mayfield Publishing Co., Palo Alto, California).

Kleitman, N. ve Dement, W. C. (1951) "The relation of eye movements during sleep to dream activity: an objective study of dreaming," *J. Experimental Psych.*, Cilt 53, s. 339.

Koestler, A. (1968) *The Ghost in the Machine* (Macmillan, New York, New York).

Koestler, A. (1972) *The Roots of Coincidence* (Random House, New York, New York).

Kohlberg, L. (1969) "Stage and sequence: the cognitive-developmental approach to socialization," *Handbook of Socialization Theory and Research*, D. Goslin (der.) (Rand McNally, New York, New York).

Kohlberg, L. ve Whitten, P. (1972) "Understanding the hidden curriculum," *Learning*, Cilt 1, No. 2, ss. 10–14 (Aralık).

Kozyrev, N. A. (1968) "Possibility of experimental study of the properties of time," No. 45238, Joint Publications Research Service, Washington, D.C. (2 Mayıs).

Krippner, S. (1967a) "The hypnotic trance, the psychedelic experience, and psi induction: a review of the literature," bildiri metni: Conference on Hypnosis, Drugs, and Psi Induction, Parapsychology Foundation desteğiyle.


Krippner, S. (1967b) "The Ten Commandments that block creativity," *Gifted Child Quart.*, ss. 144–156 (Sonbahar).

Krippner, S. (1969) "The psychedelic state, the hypnotic trance, and the creative act," *Altered States of Consciousness*, C. Tart (der.) (John Wiley & Sons, New York, New York).

Krippner, S. (1973) kişisel görüşme.

Krueger, A. P. (1973) "Preliminary consideration of the biological significance of air ions," *The Nature of Human Consciousness*, R. Ornstein (der.) (W. H. Freeman, San Francisco, California).

Kuhn, T. (1970) *The Structure of Scientific Revolutions* (ikinci basım) (University of Chicago Press).

Kuznets, S. (1966) *Modern Economic Growth: Rate, Structure, and Spread* (Yale University Press, New Haven, Connecticut).

Laszlo, E. (1972a) *The Systems View of the World* (Braziller, New York, New York).

Laszlo, E. (1972b) *Introduction to Systems Philosophy* (Gordon & Breach).

Lawton, R. ve Trent, P. (1972) *The Image Makers* (McGraw-Hill, New York, New York).

Le Shan, L. (1969a) "Physicists and mystics: similarities in world view," *J. Transpersonal Psych.*, Cilt 1, No. 2 (Sonbahar).

Le Shan, L. (1969b) *Toward a General Theory of the Paranormal* (Parapsychology Foundation, New York, New York).

Lifton, R. J. (1968) "Adaptation and value development: self-process in Protean Man," *The Development and Acquisition of Values*, konferans raporu, National Institute of Child Health and Human Development, Washington, D.C., 15–17 Mayıs 1968.

Lilly, J. C. (1967/1972) *The Human Biocomputer* (Julian Press, New York, New York).

Lilly, J. C. (1972) *The Center of the Cyclone* (Julian Press, New York, New York).

Land, G. T. (1973) *Grow or Die: The Unifying Principle of Transformation* (Random House, New York, New York).

Lomov, B. (1970) "Man and his working environment," *Soviet Science Rev.*, s. 67 (Eylül).

Lonergan, B. (1957) *Insight—A Study of Human Understanding* (Longmans, Londra).

Lorenz, K. (1967) *On Aggression* (Harcourt, Brace & World, New York, New York).

Lovejoy, A. O. (1936) *The Great Chain of Being* (Harper & Brothers, New York, New York).

Lowe, A. (1965) *On Economic Knowledge* (Harper & Row, New York, New York).

Lozanov, G. (1971) *Suggestology* (Sofya).

Luce, G. (1971) *Biological Rhythm in Human and Animal Physiology* (Dover Books, New York, New York).

Luckmann, B. (1970) "The small life-worlds of modern man," *Social Res.*, Cilt 37, No. 4 (Kış).

Luthe, W. (1963) "Autogenic training: method, research and application in medicine," *Amer. J. Psychotherapy*, Cilt 17, ss. 174–195. Yeniden basım: Tart (1969).

Margenau, H. (1950) *The Nature of Physical Reality* (McGraw-Hill, New York, New York).

Margenau, H. (1963) "Philosophy of physical science in the twentieth century," *The Evolution of Science*, G. S. Metraux ve F. Crouzet (der.) (Mentor Books, New York, New York).

Margenau, H. (1966) "ESP in the framework of modern science," *Amer. Soc. Psychical Res.*, Cilt 60, No. 3 (Temmuz).

Markley, O., Curry, D. ve Rink, D. (1971) *Contemporary Societal Problems* (Stanford Research Institute, Menlo Park, California, Research Report EPRC RR-2, Haziran).

Martin, P. W. (1955) *Experiment in Depth* (Routledge & Kegan Paul, Londra).

Maruyama, M. (1960) "Morphogenesis and morphostasis," *Methodos*, Cilt 12, No. 48.

Maruyama, M. (1963) "The second cybernetics: deviation-amplifying mutual causal processes," *Amer. Scientist*, Cilt 51, No. 2, ss. 164–179 (Haziran).

Maruyama, M. (1967) "The Navaho philosophy: an esthetic ethic of mutuality," *Mental Hygiene*, Cilt 51, No. 2, ss. 242–249 (Nisan).

Maruyama, M. (1972) "Symbiotization of cultural heterogeneity," American Anthropological Association Kongresi'nde sunulan bildiri, 30 Kasım.

Maruyama, M. (1973) "Paradigmatology and its application to cross-disciplinary, cross-


professional and cross-cultural communication," *World Anthropology (Proc. 9th Int. Congr. Anthro. Ethnol. Sci.)*, Mouton.
Maslow, A. (1962) *Toward a Psychology of Being* (Van Nostrand Reinhold, New York).
Masters, R. E. ve Houston, J. (1966) *Varieties of Psychedelic Experience* (Holt, Rinehart & Winston, New York, New York).
May, R. (1966) *Psychology and the Human Dilemma* (Van Nostrand Reinhold, New York, New York).
McBain, W. N. (1970) "Quasi-sensory communication: an investigation using semantic matching and accentuated effect," *J. Personality and Social Psych.*, Cilt 14, ss. 281-291.
McGinniss, J. (1968) *The Selling of the President* (Pocket Books, New York, New York).
McHale, J. (1970) "Notes on institutional design and additional general comments," ve "Notes on socio-cultural analysis and synthesis," National Industrial Conference Board'a sunulan iki çalışma metni, New York (Ekim).
McKie, E. (1973) "A challenge to the integrity of science?", *New Scientist* (Londra) (11 Ocak).
Mead, M. (1957) "Towards more vivid utopias," *Science*, Cilt 126, No. 3280, ss. 957-961 (Kasım).
Mead, M. (1964) *Continuities in Cultural Evolution* (Yale University Press, New Haven, Connecticut).
Mead, M. ve Byers, Paul (1968) *The Small Conference* (Humanities Press, New York, New York).
Meadows, D. ve ark. (1972) *The Limits to Growth* (Universe Books, New York, New York).
Mesthene, E. G. (1970) *Technological Change* (New American Library, New York, New York).
Metzner, R. (1968) "On the evolutionary significance of psychedelics," *Main Currents in Modern Thought*, Cilt 25, No. 1 (Eylül-Ekim).
Michael, D. N. (1970) *The Unprepared Society* (Harper & Row, New York, New York).
Michael, D. N. (1972) *On the Social Psychology of Learning to Plan—and Planning to Learn*, Institute for Social Research, Ann Arbor, Michigan. (Basic Books tarafından yayımlanacaktır.)
Miller, D. C. ve Form, W. H. (1967) *Industrial Sociology* (Harper & Row, New York, New York).
Miller, N. E. (1971) "Learned modification of autonomic functions: a review and some new data," *Biofeedback and Self Control 1970*, T. X. Barber ve ark. (der.) (Aldine-Atherton, Chicago).
Miller, S. L. (1953) "A production of amino acids under primitive earth conditions," *Science*, Cilt 117, s. 528.
Minsky, M. L. (der.) (1968) *Semantic Information Processing* (MIT Press, Cambridge, Massachusetts).
Monod, J. (1971) *Chance and Necessity* (Random House, New York, New York).
Morrisson, P. (1972) "The nature of scientific evidence," *UFO's—A Scientific Enquiry*, C. Sagan ve T. Page (der.) (Cornell University Press, Ithaca, New York).
Moss, T. (1969) "ESP effects in artists contrasted with non-artists," *J. Parapsych.*, Cilt 33, ss. 57-69.
Mumford, L. (1956) *The Transformations of Man* (Harper Brothers, New York, New York).
Muses, C. (1972) "Working with hypernumber idea," *Consciousness and Reality: The Human Pivot Point*, C. Muses ve A. M. Young (der.) (Outerbridge and Lazard, New York, New York).
Muses, C. ve Young, A. M. (der.) (1972) *Consciousness and Reality: The Human Pivot Point* (Outerbridge & Lazard, New York, New York).
Myers, F. W. H. (1903) *Human Personality and its Survival of Bodily Death* (Longmans, Green & Co., New York, New York).
Myrdal, G. ve ark. (1945) *An American Dilemma* (Harper & Row, New York, New York).
Noyes, R. (1970) "Suicide: motivation and prevention," *Postgraduate Medicine*, Cilt 47, s. 182 (Mart).
Oates, J. C. (1972) "New heaven and earth", *Saturday Rev.* (4 Kasım).
Oistraker, A. (1973) *Intellectual Digest*'taki mülakat (Mayıs).


Orne, M. (1959) "The nature of hypnosis: artifact and essence," *J. Social and Ab. Psych.*, Cilt 58, ss. 277-299.
Ornstein, R. E. (1972) *The Psychology of Consciousness* (W. H. Freeman, San Francisco, California).
Ostrander, S. ve Schroeder, L. (1970) *Psychic Discoveries Behind the Iron Curtain* (Prentice Hall, New York, New York).
Ouspensky, P. D. (1934) *A New Model of the Universe* (Knopf, New York, New York).
Patanjali, (1953) *How to Know God: The Yoga Aphorisms of Patanjali*, İngilizceye çev. ve yorum: Swami Prabhavananda ve C. Isherwood (Harper, New York, New York).
Pearce, J. C. (1971) *The Crack in the Cosmic Egg* (Julian Press, New York, New York).
Pearson, L. B. (1971) Columbia University Conference on International Economic Development hitabı, 20 Şubat 1970, *The Widening Gap: Development in the 1970's*, B. Ward ve ark. (der.), s. 336 (Columbia University Press, New York, New York).
Perls, F. S. (1969) *Gestalt Therapy Verbatim* (Real People Press, Lafayette, California).
Platt, J. (1969) "What we must do," *Science*, Cilt 166, ss. 1115-1121 (Kasım).
Platt, J. R. (1970) "Hierarchical restructuring," *Bull. Atomic Scientists* (Kasım). Ayrıca *General Systems Yearbook*, s. 49 (1970).
Polak, F. (1973) *The Image of the Future*, İngilizceye çev. ve kısaltan: E. Boulding (Jossey-Bass, San Francisco, California). (Orijinal Felemenkçe basım, 1951.)
Polanyi, K. (1944) *The Great Transformation* (Holt, New York, New York).
Polanyi, M. (1958) *Personal Knowledge* (Harper & Row, New York).
Polanyi, M. (1966) *The Tacit Dimension* (Routledge & Kegan Paul, Londra).
Population Commission (1972), Commission on Population Growth and the American Future için hazırlanmış yayımlanmamış cetveller, Washington, D.C.
Presman, A. S. (1970) *Electromagnetic Fields and Life* (Plenum Press, New York, New York).
Puthoff, H. (1972, 1973) Stanford Research Institute, Menlo Park, California, kişisel görüşme.
Puthoff, H. ve Targ, R. (1974) "Information transmission under conditions of sensory shielding," *Nature*, Cilt 252, ss. 602-607.
Quarton, G. (1967) "Deliberate efforts to control human behavior and modify personality," *Daedalus*, Cilt 96, No. 3 (Yaz).
Quigley, C. (1961) *Evolution of Civilizations* (Macmillan, New York, New York).
Reinhold, H. A. (der.) (1944, 1960) *The Soul Afire: Revelations of the Mystics* (Meridian Books).
Rhine, J. B. ve Pratt, J. G. (1957) *Parapsychology: Frontier Science of the Mind* (C. C. Thomas, Springfield, Illinois).
Rhine, L. E. (1961) *Hidden Channels of the Mind* (W. Sloane Associates, New York, New York).
Rhine, L. E. (1970) *Mind over Matter* (Macmillan, New York, New York).
Rhyne, R. (1974) "Technological forecasting within alternative whole future projections," *Technological Forecasting and Social Change*, Cilt 6, ss. 133-162.
Rima, I. H. (1967) *Development of Economic Analysis* (R. D. Irwin, Homewood, Illinois).
Roethlisberger, F. ve Dickson, W. (1939) *Management and the Worker* (Harvard Univ. Press, Cambridge).
Rogers, E. (1962) *Diffusion of Innovations* (Free Press, New York, New York).
Roll, W. G. (1970) "Poltergeist phenomena and interpersonal relations," *J. Amer. Soc for Psychical Res.*, Cilt 64, ss. 66-99.
Rørvik, D. (1973) "The theta experience," *Saturday Rev. Sciences*, Cilt 1, No. 4, ss. 46-51 (28 Nisan).
Rosenthal, R. (1971) "The silent language of classrooms and laboratories," *Proc. Parapsychological Assoc.*, No. 8, ss. 95-116.
Ruffini, R. (1973) "Neutron stars and black holes in our galaxy," *Trans. New York Academy of Sciences*, Cilt 35 (Mart).
Russell, B. (1927) *An Outline of Philosophy* (Londra).

Ryzl, M. (1970) *Parapsychology: A Scientific Approach* (Hawthorne Books, New York, New York).

Sagan, C. (1972) *UFO's: A Scientific Enquiry* (Cornell University Press, Ithaca, New York).

Salk, J. (1972) *Man Unfolding* (Harper & Row, New York, New York).

Salk, J. (1973) *The Survival of the Wisest* (Harper & Row, New York, New York).

Satin, M. (1978) *New Age Politics: Healing Self and Society* (Whitecap Books, West Vancouver, B.C.).

Schlegel, R. (1972) *Inquiry into Science* (Doubleday, New York, New York).

Schmeidler, G. ve McConnell, R. (1958) *ESP and Personality Patterns* (Yale University Press, New Haven, Connecticut).

Schmookler, J. (1966) *Invention and Economic Growth* (Harvard Press, Cambridge, Massachusetts).

Schwab, J. J. (1970) "Comprehensive medicine and the concurrence of physical and mental illness," *Psychosomatics*, Cilt 11, No. 6, ss. 591–595 (Kasım/Aralık).

Schwartz, E. S. (1971) *Overskill* (Ballantine Books, New York, New York).

Seligman, D. (1969) "What they believe: a fortune survey," *Fortune* (Ocak).

Shainess, N. (1973) "How 'sex experts' debase sex," *World* (2 Ocak).

Silberman, C. E. (1971) "Identity crisis in the consumer markets," *Fortune* (10 Mart).

Simon, H. A. (1957) *Models of Man* (John Wiley & Sons, New York, New York).

Skinner, B. F. (1971) *Beyond Freedom and Dignity* (Knopf, New York, New York).

Slater, P. E. (1970) *The Pursuit of Loneliness* (Beacon Press, Boston, Massachusetts).

Sparks, L. (1962) *Self-Hypnosis* (Grune & Stratton, New York, New York).

Stanford Research Institute (1973) basın bülteni (kontrollü laboratuvar koşullarında psişik ya da psikoenerjetik işleyiş üzerine araştırmalar hakkında) (10 Mart).

Stent, G. (1972) "Prematurity and uniqueness in scientific discovery," *Scientific Amer.*, Cilt 227, No. 6 (Aralık).

Streufert, S. (1972) "Success and response rate in complex decision making," *J. Experi-mental Social Psych.*, Cilt 8, No. 5.

Sullivan, H. S. (1953) *The Interpersonal Theory of Psychiatry*, H. Perry ve M. Gawel (der.) (Norton & Company, New York, New York).

Szent-Györgyi, A. (1960) *Introduction to a Submolecular Biology* (Academic Press, New York, New York).

Targ, R. ve Hurt, D. (1972) "Learning clairvoyance and precognition with an ESP teaching machine," *Parapsych. Rev.*, ss. 9–112 (Temmuz–Ağustos).

Tarski, A. (1944) "The semantic conception of truth and the foundations of semantics," *Philosophy and Phenomenological Res.*, Cilt 4, s. 359.

Tart, C. T. (1967, 1969) "Psychedelic experiences associated with a novel hypnotic procedure, mutual hypnosis," *Amer. J. Clinical Hypnosis*, Cilt 10, ss. 65–78. Yeniden basım: C. T. Tart (der.), *Altered States of Consciousness: A Book of Readings*, ss. 291–308 (John Wiley & Sons, New York, New York).

Tart, C. T. (1970) "Transpersonal potentialities of deep hypnosis," *J. Transpersonal Psych.*, Cilt 2, No. 1.

Tart, C. T. (1972) "State of consciousness and state-specific sciences," *Science*, Cilt 176, ss. 1203–1210 (Haziran).

Tart, C. T. (1973) *Science*'a mektup, Cilt 180, s. 1006.

Tart, C., "States of consciousness as information processing systems. A theoretical approach," yayımlanmamış el yazması.

Tart, C. ve Dick, L. (1970) "Conscious control of dreaming: I. The posthypnotic dream," *J. Abnorm. Psych.*, Cilt 76, ss. 304–315.

Teilhard de Chardin, P. (1961) *The Phenomenon of Man*, İngilizceye çev. B. Wall, Giriş: J. Huxley (Harper Torchbooks, New York, New York, 1961 baskısı).

Thant, U. (1969) aktaran: R. Theobald, "Challenge of a Decade: Global Development or Global Breakdown," Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal Bilgi Merkezi için hazırlanan broşür, New York.

Thom, R. (1972) *Stabilité structurelle et morphogénèse: Essai d'une théorie générale des modèles* (W. A. Benjamin, New York; Addison-Wesley, Reading, Massachusetts).


Toulmin, S. (1973) "Smithsonian presentation in memory of Copernicus," *Science News*, Cilt 103 (5 Mayıs).

Toynbee, A. (1935, 1961) *The Study of History* (Oxford University Press).

Trehub, A. (1971) "The brain as a parallel coherent detector," *Science*, Cilt 174, s. 722.

Tumin, M. (1964) "Business as a social system," *Behavioral Sci.*, Cilt 9, No. 2.

Ullman, M. ve Krippner, S. (1970) *Dream Studies and Telepathy: An Experimental Approach* (Parapsychology Foundation, New York, New York).

U.S. Bureau of the Census (1970), Seri P-60, No. 75 ve 76 (Aralık).

Vickers, G. (1970, 1972) *Freedom in a Rocking Boat: Changing Values in an Unstable Society*, s. 21 (Penguin Press, Londra, 1970; Pelican Books, New York, New York, 1972).

von Bertalanffy, L. (1967) *Robots, Men and Minds* (Braziller, New York, New York).

von Bertalanffy, L. (1971) "System, symbol, and the image of man," Bölüm 4, *The Interface Between Psychiatry and Anthropology*, I. Gladston (der.) (Brunner-Magel, New York, New York).

von Foerster, H. (1971) Önsöz: S. Chermayeff ve A. Tzonis, *The Shape of Community* (Pelican Books, Londra).

Waddington, C. H. (1969, 1972) "The theory of evolution today," *Beyond Reductionism*, A. Koestler ve J. R. Smythies (der.) (Radius Book/Hutchinson, Londra).

Walker, E. H., "Foundations of paraphysical and parapsychological phenomena," yayımlanmamış bildiri metni, Ballistic Research Laboratories, Aberdeen Proving Ground, Maryland.

Wallace, A. F. C. (1956) "Revitalization movements," *Amer. Anthropologist*, ss. 264–281 (Nisan).

Wallace, A. F. C. (1972) "Paradigmatic processes in cultural change," *Amer. Anthropologist*, Cilt 74, No. 3, ss. 467–478 (Haziran).

Wallace, G. (1926) *The Art of Thought* (Harcourt Brace, New York, New York).

Wallace, R. K. (1970) "Physiological effects of transcendental meditation," *Science*, Cilt 167, ss. 1751–1754.

Ward, B. (der.) (1971) *The Widening Gap: Development in the 1970's* (Columbia University Press, New York, New York).

Ward, B. ve Dubos, R. (1972) *Only One Earth* (Penguin Books, Harmondsworth, Middlesex, İngiltere).

Watts, A. (1967) *The Book: On the Taboo Against Knowing Who You Are* (Collier, New York, New York).

Weiss, P. (1969, 1972) "The living system," *Beyond Reductionism*, A. Koestler ve J. R. Smythies (der.) (Radius Book/Hutchinson, Londra).

Weisskopf, V. F. (1972) *Physics in the Twentieth Century—Selected Essays* (MIT Press, Cambridge, Massachusetts).

Weisskopf, W. A. (1971) *Alienation and Economics* (Delta, New York, New York).

Weitzenhoffer, A. (1953) *Hypnotism* (John Wiley, New York, New York).

Weizenbaum, J. (1972) "The impact of the computer on society," *Science*, Cilt 176, s. 609.

Whalen, R. J. (1972) *Catch a Falling Flag* (Houghton, Mifflin, New York, New York).

Wheeler, J. A. (1971) "From Mendeleev's atom to the collapsing star," *Trans. New York Academy of Sciences*, Cilt 33 (Aralık).

Wheeler, J. A. (1973) *Intellectual Digest*'taki mülakat (Mayıs).

White, J. (1972) *The Highest State of Consciousness* (Doubleday, Garden City, New York).

White, L. (1967) "The historic roots of our ecologic crisis," *Science*, Cilt 155, No. 3767 (10 Mart).

Whitehead, A. (1925) *Science and the Modern World* (Macmillan, New York, New York). Bölüm 5'te Lodge tarafından dipnotta atıfta bulunulmuştur.

Whitehead, C. (1973) *San Francisco Chronicle*'da alıntılanmıştır (21 Ocak).

Wiener, N. (1954) *The Human Use of Human Beings* (Avon Books, New York, New York).

Wigner, E. P. (1961) "Remarks on the mind-body question," *The Scientist Speculates*, I. J. Good (der.) (Heinemann, Londra).

Wilson, A. ve D. (1970) "Toward the institutionalization of change," çalışma metni No. 11, Institute for the Future, Middletown, Connecticut (Ağustos).


> CIM - P


Wilson, A. ve D. *The Four Faces of the Future* (Eomega Press tarafından yayımlanacaktır, Topanga, California).

Wirt, J., Lieberman, A. ve Levien R. (1971) "National Institute of Education: Methods for Managing Fundamental Research," Rapor No. WN-7676-HEW, The Rand Corporation, Santa Monica, California (Kasım).

Witkin, H. A. (1969) "Influencing dream content," *Dream Psychology and the New Biology of Dreaming*, M. Kramer (der.) (C. C. Thomas, Springfield, Illinois).

Wolf, W. (1970) "Are we ever reborn?", *J. for the Study of Consciousness*, Cilt 3, No. 2 (Temmuz–Aralık).

Woodruff, W. (1967) *Impact of Western Man* (St. Martin's Press, New York, New York).

Yankelovich, D. (1972) *The Changing Values on Campus* (Washington Square Press, New York, New York).

Youngblood, G. (1970) *Expanded Cinema* (E. P. Dutton, New York, New York).


---


\newpage


<h1 id="appendices">Ekler A - F</h1>

EK A

# Tarihe Alternatif Bir Bakış, İnsan Kişisinin Tinsel Boyutu ve İnsanlığa Dair Üçüncü Bir Alternatif İmge

ELISE BOULDING

### Tarihe Alternatif Bir Yorum

Ruhsal/psişik açıdan evrilen insan imgenizin kanaatimce hatalı olduğunu düşünüyorum. 1960'ların sonlarında Chicago Üniversitesi'nde düzenlenen Avcı ve Toplayıcı Toplumlar Sempozyumu bildirilerinin incelenmesi ve antropolog Paul Radin'in çalışmalarının (ve çok daha fazlasının!) tetkiki beni bambaşka bir varsayıma ulaştırdı: İnsanlar en az 12.000 yıldır zihinsel-analitik ve tinsel-sezgisel becerilere aşağı yukarı aynı kapasite düzeyinde sahip olmuştur. Tarihi bir dizi eşik olarak görüyorum: (1) İnsanların köy tipi yoğunluklara ulaştığı M.Ö. 10.000'deki tarımsal, köy temelli eşik; (2) M.Ö. 3500'deki ilk kent merkezli krallıklar; (3) M.Ö. 500 ila 200 yılları arasında Buda, Lao Tzu, Konfüçyüs ve Vedik öğretilerin varlığıyla ve Aşoka İmparatorluğu'ndaki çiçeklenmeyle ahlaki öğretileri geniş ölçekli siyasal örgütlenmeye işleme yönündeki ilk girişimler; (4) 1100'lerin sonlarında Joachim de Fiore'nin bürokrasi-sonrası çağ vizyonu; toplumun kilise yapılarının çöküşü ve Kutsal Ruh'un insanların kalplerindeki hâkimiyeti anlayışı; ki bu anlayış İslam bilim ve kültürünün büyük akışı, Grek el yazmalarının Arapçadan çevirileri, Dominiken ve Fransiskenlerin (bürokrasi-sonrası dini tarikatlar) yükselişi ve zanaat loncaları bünyesinde okulların, araştırma laboratuvarlarının ve atölyelerin gelişimiyle birleşerek muazzam bir eşik ve yirminci yüzyıl vizyonerlerinin tahayyül edebileceğinin ötesinde yeni olasılıklar duygusu yaratmıştır. (1)'den (3)'e kadar olan eşikleri siz de en azından teslim ediyorsunuz, fakat İslam'ı ve on üçüncü yüzyılı tümüyle atlıyorsunuz. Benim kanaatim şudur: Bu eşiklerin her biri yeni bir toplumsal karmaşıklık düzeyini temsil etse de, yeni bir tinsel evrim düzeyini temsil etmez. Bilakis, her yeni karmaşıklık düzeyinde, yeni bir destekleyici araçlar ve toplumsal teknoloji kümesi eşliğinde


> - **El Yazısı İşaretler:** Yazar adı "ELISE BOULDING"in sağında koyu mürekkep/kurşun kalemle çizilmiş el yazması bir yıldız/yıldız imi simgesi bulunmaktadır.


bilişsel ve tinsel-sezgisel kapasitelerimizi harmanlama olasılığıyla yeniden yüz yüze geliriz ve her seferinde bu eşikten geriye kaymışızdır. Roma'da Eylül 1973'te düzenlenen IRADES konferansında sunduğum *Dini Potansiyeller ve Toplumsal Karmaşıklık* başlıklı bildiri, burada yapamayacağım ölçüde bu meseleyi ayrıntılandırır. Yararlanabileceğimiz birtakım yeni potansiyellere sahip olduğumuzu zannetme tuzağına düşmemenin hayati önem taşıdığını düşünüyorum; zira bu durum bize vazifenin güçlüğünü hafife aldıracaktır. "Düşüncesizce bir Teilhardcılıktan" endişe duyuyorum.

### İnsan Kişisinin Tinsel Boyutu

Tinsel boyut anlayışınız epey sığ kalmış; çünkü Hıristiyan mistik geleneğinden hiç söz etmeyip yalnızca yogaya, biraz Konfüçyüs'e, bir parça da Zen ve Sufizme değinmişsiniz. Öğrenme kuramından ve Hıristiyan mistiklerinin pratiklerinden hareketle, ayrıca Zen ve Yogayı da hesaba katarak bilişsel ve tinsel-sezgisel yetilerin birbirine bağlanışını gösteren bir model geliştirmek için koca bir yılımı harcadım. Bu model sizin sunduğunuzdan oldukça farklı bir sonuca ulaşıyor ve burada böylesi dar bir alanda modeli aktarmam imkânsız. Yine de kimi ipuçları verebilirim: Benlik-ötesi (*transpersonal*) ile aşkın (*transcendental*) kavramlarını birbirine karıştırıyorsunuz. Bunlar farklıdır. Ayrıca Meister Eckhart ve Ren mistiklerini bilmeden pasif irade üzerine yazmak tabloyu yetersiz kılmaktadır. Evelyn Underhill'in mistisizm üzerine çalışması, mistik patikanın gerektirdiği türden bir insan kişiliğinin yeniden işlenişine dair klasik bir inceleme sunar. Underhill; değişmiş bilinç halleri oluşturma ve duyular-dışı algı, öngörü, psikokinezi gibi güçlerimizi artırma teknikleri üzerine yazarken sizin öncelikle ele aldığınız astral âlemin, tüm azizlerin teslim ettiği ve içinden bir an önce geçip gitmeye çalıştığı bir merhale olduğunu belirtir. Sizin kavradığınız şekliyle kendini gerçekleştirme büyük ölçüde bir astral âlem kavramıdır; bunların büyüleyici fenomenler olduğunu ve günümüzde geliştirilen analiz ve eğitim tekniklerine kesinlikle boyun eğdiğini kimse inkâr edemese de, şu anda bilimsel yaklaşımın olanaklarını "tükettiğimiz" gibi astral âlemi de "tüketene" dek en az 10.000 yıllık bir astral âlemde debelenme döneminin bizi beklediğini öngörüyorum. Belki bu zorunludur; ancak insani iyilik ve refah bakımından hiç kimse bu 10.000 yılın geride bıraktığımız 12.000 yıldan daha hayırlı olacağını düşünmesin. Önümüzde uzun ve meşum bir demonizm büyüsü var ve dönemsel cadı avı hezeyanlarının patlak vermesi kaçınılmazdır—ki bunların işaretleri şimdiden belirmeye başladı. Masters ve Houston'ın *Mind Games* kitabını okuyun, benim yaptığım gibi kendi kendinize hipnoz uygulayarak her egzersizi adım adım yapın ve ardından Arica gibi yeni zihin kontrol enstitülerini değerlendirmeye başlayın. Önümüzde çetin zamanlar var. Asıl mesele şudur:


Bütün bunları yapabiliriz, fakat bu bizi "kurtarmayacaktır"; çünkü iradeyi dönüştürmez ya da kalbe yön vermez. Anladığım kadarıyla Jean Houston da tüm bu gelişmelerden ötürü hayli endişelenmeye başladı ve onun yaklaşımı herkese bunu öğreterek zihin kontrolünü demokratikleştirmek yönünde. Bunun işe yarayacağını hiç sanmıyorum.

Bilgeliğe ve ekolojik etiğe yaptığınız vurguyu takdir etsem de, kendini gerçekleştirmeye verdiğiniz ağırlık beni hüzünlendiriyor. Benlik nedir ki onu gerçekleştirelim? Karizmaya bir tür toplumsal zehir muamelesi yapıyorsunuz—Cohn'un *Pursuit of the Millennium* eserindeki gibi bağlamları düşündüğünüzde bunu yeterince anlıyorum; fakat karizma, yani hazırlanmış ya da hazırlanmamış insan kalbine lütfun veya ruhun dolması, salt kendini gerçekleştirmenin ötesinde önümüzde uzanan bambaşka bir şeyin işaretidir.

### İnsanlığa Dair Üçüncü Bir Alternatif İmge
(8. Bölüm'de sunulan iki imgeyle karşıtlık içinde)

Bu, *yeni imgeyi* kavramlaştırmanın bir başka yolu, karşılık gelen önermeler dizisi olurdu:

1. Genetik altyapıda, Eibl-Eibesfeldt ve Hass'ın yalnızca saldırganlık değil, besleyici/şefkatli davranışa dair genetik altyapı üzerine bulgularını dikkate alın; ayrıca Kropotkin geleneğinin tümünü—Clyde Allee vb.—hayvan ve insandaki işbirlikçi eğilimleri hesaba katın.
2. Yaratıcıyı, ilahi-insani sürekliliğin diğer ucunda yer alan bir şeyden daha fazlası olarak duyumsama yetisinin geliştirilmesi. Bilinmezlik Bulutu'na (*The Cloud of Unknowing*) saygı.
3. Evrilen benlik ve evrilen toplumsal yapılar, benliğin "ötesini" ve toplumsal yapının "ötesini" de teslim eder.
4. Tenselliğe verilen önceliğin azaltılması; insanın nasıl insan olacağına dair bir eğitim zemini olarak ailenin keşfi; aile içi yakınlığa dönük patolojik korkunun aşılması; giderek genişleyen dostluk halkalarının temeli olarak aile; bir büyüme gerçekliği olarak geniş aile; ancak tüm diğer sevgi ve özenin temeli olarak mahrem ve kalıcı çift ilişkileri. (Israel Charny'nin *Marital Love and Hate* eseri, bir eğitim zemini olarak aile konusunda burada mühim bir kavram sunar. Çoklu aşk ilişkilerine dair oldukça kapsamlı gözlemlerim, bunların yetişkinler ve çocuklar için maliyetli ve felaket getirici olduğunu göstermektedir. Ayrıca aile, geleceğe dair imgelerin mühim bir kaynağıdır—bkz. "Familism and Creation of Futures" çalışmam.) Cinselliğin ötesinde şefkati keşfetmek, insani dostlukların zeminini genişletmek.
5. Akılcı ve sezgisel olanın dengesi—[evrimsel dönüşümcü^[Çevirmen Notu: 'Evolutionary transformationalist'; sanayi toplumunun çelişkilerinin ancak insanın kendi benlik tasavvurunu ve değerler dizgesini kökten dönüştürmesiyle aşılabileceğini savunan paradigmadır.] imgenizdekiyle] aynı.
6. Değişmiş bilinç halleri kavramının ötesinde, yeni boyutlarda toplumsal etkileşim kapasitelerini zenginleştiren tefekküre dayalı dua pratikleriyle tinsel yaşamın büyümesi.


7. Uçarılık ve geçiciliğin ötesinde bizzat kanaatkârlık etiği, daha azla yetinmenin sevinci.

Bütün bunların çok daha fazla açıklamaya muhtaç olduğunu biliyorum.

Taslakta eksikliğini duyduğum, henüz değinilmemiş hususlar:

1. Acı ve çatışmanın gelişimsel değerinin teslim edilmesi. Acı, muhtemelen onsuz yapamayacağımız bir öğretmendir.

2. Hiyerarşik modele alternatif olarak, Anthony Judge'ın uluslararası ilişkiler için kullandığı fakat her düzeyde uygulanabilecek hiyerarşik olmayan "güneş sistemi modeli". *Journal of Union of International Associations*'daki yayınları.

3. Gezegensel insanın pratik yönlerine, her türlü ulusötesi kimlik ve şebekede kendini evinde hisseden yeni insana yeterince vurgu yapılmaması. Ulus devlet ve "Amerika" taslakta fazlasıyla yer tutuyor—bunlar hızla anlamsızlaşmaktadır. Çokuluslu şirketlere çok az vurgu var (yalnızca bir şebeke türüdür, abartılmamalıdır). Başka coğrafyalardan gelen kültürel inisiyatifler. Varsayım, Doğu'dan hoşumuza gideni "kullanmayı" seçeceğimiz yönünde. Bu şekilde gerçekleşmeyecektir. Batı çok yakında devre dışı kalacaktır, en azından bu gayet mümkündür—perspektife oturtulmalıdır.

4. İmgenizde Sri Aurobindo'ya yer vermişsiniz fakat Gandhi'yi tümüyle dışarıda bırakmışsınız. Onun sarvodaya kavramları—başkalarının sahip olamayacağı şeyi istememek—ve benliği değersizleştirmek yerine yücelten başkalarının refahına dönük sevgi dolu kaygısı acilen gereklidir. Bu vurgu eksik olduğu için imgeniz olması gerekenden daha gayri-toplumsal ve benmerkezcidir.

Ayrıca taslak biraz soluk kalmış ve muazzam sevgi dinamiği hissiyatından yoksun. Kendini gerçekleştirme, benliği aşan sevginin yalnızca gölgesinden ibarettir.


EK B

### Bilgi Sistemleri ve Toplumsal Etik

GEOFFREY VICKERS

#### Bilgi Sistemleri Üzerine

[Önceki bölümlerde], çağımızın en devrimci bilimsel imge değişimi olarak gördüğüm şeye neredeyse hiç atıfta bulunmuyorsunuz (gerçi sonraki bölümlerde buna dayanıyorsunuz). Ve Bölüm 4'te buna değindiğiniz ölçüde de onu daha sonraki ve henüz beklemede olan diğer değişikliklerden ayırt etmiyorsunuz. Bilimin son 30 yılda enerji ile bilgi arasında çekmeyi öğrendiği ayrımın devrimci etkisinden söz ediyorum. Bu ayrım (bana göre) her şeyden çok, indirgemeciliği geçersiz kılarak ve Michael Polanyi'nin [bu yardım olmaksızın] söylediklerini doğrulayacak biçimde, her biri alttaki düzeye bağımlı olan fakat onun terimleriyle açıklanamayan hiyerarşik bir örgütlenme düzeyleri kavramını getirerek gerçekliğin bilimsel imgesini değiştirmiştir.

Ayrıca insan iletişiminin bilimsel olarak incelenmesini meşrulaştırmış (ki buna güçbela değiniyorsunuz) ve böylece iletişim kuran toplumsal insan olarak yeni bir bilimsel insan imgesi ile farklı iletişim düzeylerine ulaşarak gerek kişilerin gerekse toplumların hiyerarşik gelişimini gündeme getirmiştir. Örneğin D. M. MacKay, diyaloğun kelimelerle karşılıklı manipülasyon girişimlerinden niçin ve nasıl ayrıldığını göstermeye çalışmıştır. Toronto'da Profesör Ham'in benzer bir gösterimi keserek çizdiği şemanın Martin Buber'in *Ben ve Sen* eserinde betimlediği karşılıklı iletişimin ne kadar gerisinde kaldığını gösterdiğini bizzat dinlemiştim. Saul Gorn şöyle yazar: "Hayatımızın ilk yılını derimizde bittiğimizi öğrenerek, geri kalan tüm ömrümüzü ise derimizde bitmediğimizi öğrenerek geçiririz." Bu adamlar bir fizikçi, bir mühendis ve bir bilgisayar dili tasarımcısıdır.

Dikkat ediniz; bu muazzam değişim (şimdilik) duyular-dışı algı ve benzerlerini incelemekten kesinlikle kaynaklanmamaktadır. Bilimin, kanıksadığı durumlarda bile bakmaktan imtina ettiği o tanıdık güçlerin incelenmesinden doğmaktadır. Bilimin kendisi her daim gözlemlemek, deney yapmak ve akıl yürütmekten çok dinleyerek, konuşarak ve düşünerek gelişmiştir. Başka insanlar hakkındaki bilgi (salt onlar üzerine bilgi değil), çok daha fazla toplumsal iletişime bağlıdır. Temel girdimiz kabul gören beş duyumuzdan ya da ezoterik duyularımızdan değil, başkalarıyla kurduğumuz samimi dilsel iletişim halindeki kendi zihinlerimizin etkinliğinden gelir. Bilimsel tabunun dışına çıkan bu olgu, insani boyutu saygın kılmaktadır.

Bu devrime dair kısa değinmeler Bölüm 4'te bulunmaktadır (örneğin hiyerarşiye yapılan atıf). Bunların geliştirilmesini, ayrıştırılmasını ve daha öne çekilmesini arzu ederdim... Bu devrimin kendisi, sizin dört gözle beklediklerinizden hem zaman olarak daha öncedir hem de karakter olarak farklıdır. Çoktan gerçekleşmiştir. Önceki 250 yıla damgasını vuran enerjinin maddeden ayrıştırılması kadar mühim bir bilimsel kategori kaymasıdır. Ve sırası gelmişken, her türlü etiğin nasıl doğduğunu kavramak için de elzemdir.

Bu devrimi biraz açmama izin veriniz. (Bunu pek çok makalemde, örneğin "Science and the Regulation of Society"de yazdım.) 1890'larda Driesch bölünmüş denizkestanesi embriyolarının nereye gittiklerini bir şekilde bilmedikleri sürece tam denizkestanelerine dönüşemeyeceklerini ileri sürdüğünde, yanlış bir biçimde bir *hedef arayıcı güç* (entelekhia) varsaymış ve güçlerin hedef peşinde koştuğunun düşünülemeyeceği gerekçesiyle yerilmişti. Şayet her bir hücrenin bütünün gelecekteki biçimine dair *bilgiyle* donatıldığı yönündeki çok *daha cüretkâr* fakat daha doğru varsayımı öne sürseydi, bilgi o dönemde bilimsel bir kavram olmadığı için görmezden gelinecekti. Bilgi yarım yüzyıl sonra bilimsel bir kavram haline geldi—ve bir on yıl içinde Crick ve Watson genetik kodu tanımladılar (henüz kırmamış olsalar da). Üç yüzyıl önce Descartes zihni açıklayabilmek için özel bir madde türü (*res cogitans*) varsaymak zorunda kalmıştı; tıpkı Driesch'in biçim oluşturmayı açıklamak için özel bir enerji türü varsaymak zorunda kalışı gibi. Her iki adam da sezgilerini dile getirmeye yetecek kabul edilebilir bir evrenden veya söylemden yoksundu.

Benzer şekilde Freud biçimi enerji terimleriyle betimlemeye çalışırken, birkaç on yıl sonra doğmuş olsaydı asla ortaya çıkmayacak güçlüklere sürüklenmişti. Ardılları, onun güçlerin bir bileşkesi olmaktan ziyade biçimin yaratıcısı olan ego kavramının içini doldurmaya yeni yeni başlamaktadır.

Şayet bu görüş sizin için de makbulse, bunu metne sıkıştırabileceğinizi umuyorum; kısmen bir zamansızlık ve tabu örneği olarak, fakat esasen çağımızın en önemli kavramsal devrimi sıfatıyla—bilime yönelik bir borç sayılmaz bu (bilim insanı olmayanlar insanların kendi kurdukları kavramsal bir dünyada yaşadığını her zaman bilmiştir); insanların kendilerini ve çocuklarını insanlaştırma ve inşa ettikleri biyolojik organdan hiyerarşik olarak ayrı insani bir dünya kurma araçları olan insan iletişimini meşrulaştıran bir bilimsel tabunun kaldırılışıdır bu.


Her bilgisayar mühendisi bilir ki bir program ile bir bilgisayar arasında kategorik bir fark vardır. Programlanmamış bir bilgisayar hesaplama yapamaz. Ve programlanmış bir bilgisayarın faaliyetleri bile fiziksel terimlerle betimlendiğinde programın neye dair olduğuna ilişkin hiçbir ipucu vermez. Kimi psikologlar ve biyologlar zihni beyinden hiyerarşik olarak düzenlenmiş tamamlayıcı kategoriler olarak ayırmayı hâlâ bir skandal sayabilir. Ancak bu ayrımlar programcılar ve elektronik mühendisleri için son derece sıradan kabullerdir.

Dolayısıyla başka hiçbir bilinç hali bulunmasaydı bile, sahip olduğumuzu bildiğimiz bilinç halleri üzerine düşünmemize izin verilmesiyle büyük bir devrimle karşı karşıya kalırdık.

Bölüm 4'ün farklı bilinç hallerine yönelik araştırmalar ve psi fenomenleri hakkında söyledikleriyle fevkalade ilgiliyim. Bütün bunları beklediğimden çok daha yerinde ve önemli buluyorum. Ancak bu diğer unsurdan ayrıştırabilirseniz çok daha fazla güç kazanacağını düşünüyorum. Bu durum aynı zamanda psiko-sosyal cephedeki gelişimini bilgi kavramına borçlu olan genel sistem kuramını daha yeterli biçimde ele almanızı sağlayacaktır. Bunu yaparken, yalnızca enerji değişimine açık olan sistemler ile *aynı zamanda* bilgi değişimine açık olan sistemler arasındaki ayrımı vurgulamak yerinde olur. Anladığım kadarıyla bu, genel sistem kuramında mühim bir ayrımdır ve örgütlenme hiyerarşilerinin inşasında zorunlu bir bileşendir.

#### Toplumsal Etik Üzerine

Sunumunuzdaki (bana göre) bu boşluk, kanaatimce Bölüm 5'i de zayıflatmaktadır... Etik ihtiyaç duyduğumuz bir şey gibi belirmekte, fakat insan imgelerinden etkilendiği dışında nasıl ortaya çıktığına dair bize neredeyse hiçbir şey söylenmemektedir. Şimdi kökeni ne olursa olsun etik (en azından benim tarafımdan), somut durumlarda birbirimizden ve kendimizden ne bekleyeceğimize dair standartlar olarak anlaşılabilir. Bunlar ancak iletişim aracılığıyla bu toplumsal ve kişilerarası etkileşimlere girebildiğimiz için mümkündür.

Bu standartların kültürde hâkim olan insan imgelerini yansıttığını haklı olarak vurguluyorsunuz. Fakat (bana göre) *insanın özgül toplumsal doğasını* (belirli bir toplumun üyeliğiyle insanlaşmış olma vasfını) yeterince vurgulamadığınız için, okuru sizin nazarınızda bir etiğin inandırıcılığının doğrudan doğruya bir metafiziğe olan inançtan türediğini, yani "olması gerekenin" doğrudan "olandam" çıkarıldığını varsaymak zorunda bırakıyorsunuz. Bunun genel olarak son derece kusurlu bir hakikat sayılması bir yana, Bölüm 5'te ekolojik etik ve kendini gerçekleştirme etiğinin gelişimini planlamaya davet edildiğimizde bariz hale gelen bir zayıflık bırakmaktadır. O andan

itibaren yeni insan imgesinin kapı komşusuna karşı herhangi bir sorumluluk duygusu ima ettiğine dair bir işareti neredeyse boş yere arar dururuz.

Şimdi bana öyle geliyor ki, betimlediğiniz türden bir dünya, siyasetten arındırılmış ve âdemimerkezileştirilmiş olmanın bedelini toplumsal sorumlulukta muazzam bir artışla ödemek zorunda kalacaktır; ve bu durum, bireylerin kendilerini gerçekleştirdikleri (ve gerçekleştirmesi gereken) ana mecra haline gelmediği müddetçe tüm bu kendini gerçekleştirmeyi büyük ölçüde sınırlayacaktır. Daha insani bir dünya toplumsal açıdan daha sorumlu bir dünya olacaktır ve bu sorumluluğun "kendini gerçekleştirme" bağlamında kazanımların yanı sıra bedelleri, genişlemelerin yanı sıra sınırlandırmaları bulunacaktır. Bu yalın hakikat, karşı-kültürün büyük tabusudur. Görünüşe göre sizi de enfekte etmiş. *Çatışmanın* çözümü ya da dizginlenmesi açıklanmamakta, yalnızca varsayılmaktadır.

Herkes bilir ki, kendi refahımı kovalamakla komşumun refahını ne kadar artırmıyorsam (ya da artırıyorsam), kendi kendimi gerçekleştirmeyi kovalamakla da komşumun kendini gerçekleştirmesini o kadar artırmam. Diğer yandan kişinin kendi kendini gerçekleştirmesini sırf başkalarının kendilerini gerçekleştirmesine yardım etmekte bulması, öteden beri bir aziz tanımı olagelmiştir. Oysa birdenbire etik kurallarla bezenen "yeterli bir insan imgesi" özetinizin toplumsal etiğe hiç yer ayırmadığı görülüyor. "Kendini gerçekleştirme" görevi dışında, bu soyut İnsandan beklenen yegâne vazife ekosfere karşı bir ödevdir. Hiç kimsenin potansiyelini bir yönde gerçekleştirirken başka bir yönde gerçekleştirmeyi inkâr etmeksizin veya komşusundan yalıtılmış olarak herhangi bir biçimde gerçekleştiremeyeceğini açıkça inkâr etmemektedir. Fakat bu kişisel ustalığın sergileneceği ve değerinden ayrılamaz olan toplumsal taleplere ve kısıtlamalara hiçbir atıfta bulunmamaktadır.

Dolayısıyla benim (sizin olmasa da) temel sorum yanıtsız kalıyor. 2000 yılında ABD için yeterli bir insan imgesi, siyahi yurttaş için karşılıklı kabul edilebilir bir konum bulacak, Beyaz Saray'da dürüstlüğü temin edecek ve servet, kazanç ve gelirlerin belirgin biçimde farklı bir bölüşümünü üretecektir (İngiltere için de benzer bir katalog çıkarabilirdim). Bunların sırf Bölüm 5'te betimlenen değişen insan imgelerinden nasıl akıp geleceği benim için hiç berrak değildir.

Bu yorum, değişen insan imgelerinin tek başına toplumsal etiği değiştirmeyeceği ve toplumsal etiğin hesabı ile toplumsal etiğin imge üzerindeki karşılıklı etkisi dahil edilmeksizin inandırıcı biçimde betimlenemeyeceği yönündeki özgün itirazımın bir bakiyesidir. Başka bir deyişle, tüm bu düşünüşün yeterli bir sosyolojik boyuttan yoksun olduğundan yakınmaktadır. (Felsefi düşünüş neredeyse her zaman böyledir. Büyük harfle yazılan İnsan'ı bir tehlike sinyali sayarım.) İsteseniz bile bu itirazı bütünüyle karşılayamazsınız; ancak insan iletişiminin ortaya çıkışına yalnızca en çok ilginizi çeken yüksek düzeylerde değil, tanıdık düzeylerinde de bir inceleme


konusu olarak daha fazla ağırlık vermeniz ve böylece belirli bir toplumsal grubun üyesi, yaratıcısı ve yaratımı olan iletişim kuran toplumsal insanın imgesindeki güncel değişime eğilmeniz kanaatimce yardımcı olurdu.

[Bu sayfa bilerek boş bırakılmıştır.]


---

# EK C

## Tadil Edilmiş İndirgemeciliğe Bir Bakış
*(The Method of Science and the Meaning of Reality'den seçilmiştir)*

HENRY MARGENAU

"Açıklama düzeyleri" sorunu sık sık nükseder... ve dikkate alınmayı hak eder.

Bununla yüzleşmek gerekir... çünkü bu dünyadaki en karmaşık fenomenler de dahil olmak üzere tüm olguların nihai açıklamalarını daha basit bilimlerin kurgularında bulup bulamayacağı sorusunu barındırır. Yanıt kayıtsız şartsız bir Evet ya da Hayır değildir.

Her şeyden önce, açıklama düzeyleri ile örgütlenme düzeyleri arasında berrak bir ayrım yapmak zorunludur. *Açıklama düzeyleri* terimi, kelimenin tam anlamıyla açıklayıcı şemanın soyutluk derecelerine, metaforik olarak açıklama kurgularının deneyimin protokol düzlemine olan mesafesine işaret eder. Diğer yandan *örgütlenme düzeyleri*, fenomenlerin karmaşıklık aşamalarını belirler. *Farklı yasa türlerinin* gerekliliğini, yani farklı karmaşıklık düzeylerinde farklı açıklama kiplerini varsayan kuramlar da farklı açıklama düzeyleri kuramları olarak nitelendirilir. Mevcut bağlamda bu ifadenin anlamı bu şekilde yorumlanacaktır.

Düzeyler sorunu, aynı zamanda fenomenlerin indirgenebilirliği sorunu olarak da belirir. Yüksek karmaşıklık düzlemindeki gözlemlerin daha alt bir düzlemde etkin olan yasalara indirgenebilir olup olmadığını; örneğin büyüme, hücresel örgütlenme, teleolojik işlev vb. biyolojik fenomenlerin fizik ve kimya yasalarına atıfla nihai olarak açıklanıp açıklanamayacağını sorgular. Dolayısıyla düzeylere dair her soru, indirgenebilirlik açısından bir soruya dönüştürülebilir.

İndirgenebilirlik sorunlarına dair iki temel çözüm önerilmiştir. Biri, farklı karmaşıklık düzeylerinde farklı yasaların işlediğini ve bu yasaların mantıksal olarak birbiriyle ilişkisiz hatta çelişkili olabileceğini öne süren radikal olumsuz çözümdür. Bu görüşe göre düzeyler arasında hiçbir açıklama sürekliliği yoktur. Diğer tez ise farklı karmaşıklık aşamalarındaki açıklayıcı kipler arasında sürekli bir bağlantı olduğunu savunur. Bu ikinci görüş iki biçim alabilir:

(a) En alt düzeydeki yasalar tüm düzeylerdeki fenomenleri açıklamak için yeterlidir. Kuşkusuz bu temel yasalar şu anda tam olarak bilinmiyor olabilir; ancak ellerimizin altında olduklarında tüm evrendeki bütün olası gözlemleri açıklayacakları umulur.

(b) İkinci görüş daha ılımlıdır. Örneğin fizik ve kimya yasalarının biyolojik âlemdeki olayları açıklamak için mutlaka yeterli olduğunu iddia etmez; ancak daha karmaşık biyolojik alandaki yasaların fizik ve kimyanınkilerle özdeş olmasa bile yine de mantıksal açıdan onlarla bağdaşır olduğunu savunur. Sınırlı indirgenebilirliği öne süren bu son görüş, yani (b), bu tartışmada ve bu kitapta benimsenecektir; şimdi bunu daha açık terimlerle betimlemeye geçiyoruz.

Belki de bilimsel ilginin en alt düzeyinde parçacık mekaniği yer alır. Burada fizikçi Newton yasalarını ve kuvvetler fikrini içeren basit kuramlarla çalışabilir. Küçük bir parçacıklar sisteminin durumu parçacıkların konumları ve hızları ile aralarında etki eden kuvvetler cinsinden bütünüyle tanımlanır.

Gazlar ve sıvılar gibi büyük parçacık yığınları düzeyinde daha büyük bir karmaşıklıkla karşılaşılır. Burada durumları tek tek tüm moleküllerin konumları ve hızları cinsinden tanımlamak nafiledir. Sıcaklık, basınç, faz, entropi vb. daha üst düzey kavramlar gereklidir. Yığınlara atıfları bakımından kusursuz bir berraklığa sahip bu kavramların tek bir molekül açısından hiçbir anlamı yoktur; tek bir molekülün sıcaklığı, basıncı, entropisi vb. bulunmaz. Yine de bir gazın sıcaklığa sahip olduğu, bileşenlerinden tek bir tanesinin ise olmadığı varsayımı arasında mantıksal hiçbir çelişki yoktur. Ayrıca her bir molekülün konum ve hızlarının bilinmesi, istatistiksel mekaniğin iyi bilinen teoremleri aracılığıyla gazın tüm kolektif özelliklerinin çıkarsanmasına imkân verir. Ancak bunun tersi doğru değildir: Bir gazın sıcaklığını, basıncını, entropisini vb. bilerek tek tek moleküllerin konumlarını ve hızlarını çıkarsayamazsınız. Bu durum en iyi şekilde *aşağıdan yukarıya açıklama sürekliliği bulunduğu*, ancak yukarıdan aşağıya bulunmadığı söylenerek nitelenir. Kişi alt düzlemdeki bilgiyle yola çıkarsa üst düzlemdeki meselelerin kavranışına doğru sürekli biçimde ilerleyebilir; ancak ters yönde ilerleyemez. Fakat bu yükselişte alt düzlemdeki bilgi konu dışı kalır; zira sıcaklık gibi parçacıklarla doğrudan ilişkisi bulunmayan yeni kavramlar *belirir*.

Bir başka örnek durumu daha da aydınlatabilir. Atom fiziğinin pek çok sorunu dinamik yasalar denen, tek tek elektronların, protonların ve diğer temel parçacıkların davranışını kontrol eden yasalar temelinde anlaşılabilir. Bunlar klasik


mekanikteki Newton'ın ikinci yasasının bir bakıma eşdeğeri olan Schrödinger denklemi (veya başka bir "dalga" denklemi) tarafından düzenlenir. Ancak aynı türden birkaç elektron ya da birkaç başka parçacık bir arada bulunduğunda, Schrödinger denkleminin üzerine daha mühim bir yasa biner; bu da hiçbir iki elektronun aynı kuantum durumunda bulunamayacağını bildiren Pauli Dışlama İlkesidir. Bir sonraki bölümde daha etraflıca ele alınan bu olağanüstü ilkedir ki inorganik maddedeki tüm o işbirlikçi etkileri mümkün kılar: Atomik yapının benzersiz düzenlilikleri, kimyasal bağlanma, kristal biçimleri, manyetizma, elektriksel iletkenlik ve diğerleri. Bu ilkenin ise tekil elektronlar için kesinlikle hiçbir geçerliliği yoktur; anlamı yalnızca kolektiflerle bağlantılı olarak doğar. Bir kez daha, açıklama aşağıdan süreklidir, ancak yukarıdan süreksizdir.

Günümüzde biyolojik etkilerin fizik ve kimya alanlarından hareketle eksiksiz bir açıklamasına giden hiçbir yol yoktur. Ancak düzey kuramının eldeki yorumuna göre, biyolojik fenomenler üzerine araştırmalarda keşfedilecek olan daha üst düzey "örgütsel" yasaların *sui generis* (kendine özgü) olması, yani fiziksel alanda şu an bilinenlerden türetilememesi muhtemeldir. Yine de keşfedildiklerinde, bu alt düzeyde bilinenlerle bağdaşır olmaları beklenir.

İndirgenebilirlik ya da açıklama düzeyleri sorunlarına atıfta bulunulduğunda, bu kitapta benimsenen işte bu temkinli indirgenebilirlik görüşü, açıklama düzeyleri kuramının bu çağdaş versiyonudur. Bu düzeylerin pek çok yönü Taylor tarafından açıklığa kavuşturulmuş ve kapsamlı biçimde kullanılmıştır (Bölüm 5); toplumsal örgütlenmeyi kavrayışımızda son derece mühim bir rol oynarlar.


[Bu sayfa boştur.]


---

# EK D

## İnsanın Bilimsel İmgeleri ve Sokaktaki İnsan

### René Dubos'nun Yorumu

İnsan imgelerinin bilim tarafından derinden etkilendiği yönündeki yaygın inancı paylaşmıyorum. Ancak raporun tam da bu varsayım etrafında kurgulandığının farkındayım. Kendi sözlerinizi aktaracak olursak: "Çalışmanın odağı, büyük ölçüde sanayicilik ve bilimden türeyen imgelere yöneltilmiştir..." Teknolojinin sokaktaki insanın tutumunu bir ölçüde etkilediği elbette aşikârdır; fakat kuramsal bilimin etkileri konusunda çok daha kuşkucuyum. 2500 yıl önceki Yunanistan'ın veya Çin'in bilgili ve sofistike bir insanının, kendisi ve kozmosla ilişkisi hakkında bugünün Amerika'sındaki akademisyenlerden pek de farklı olmayan bir imgeye sahip olduğunu tahmin ediyorum. Sokaktaki insana gelince; onun bu meseleyle, birkaç yüz yıl önce Batı dünyasının herhangi bir yerindeki ortalama bir yurttaştan daha fazla dertlendiğinden şüpheliyim.

### David Cahoon'un Yorumu

Bölümlerin bende uyandırdığı bir dizi tefekkürü, pek az dikkat gösterildiğini gördüğüm bir "korkuyu" sizinle paylaşmak isterim (Donald Michael'ın *The Unprepared Society* ve *Planning for Change* kitapları müstesna). "İmgeler" perspektifinizden bana "çarpan" şey, "İnsan İmgesi" konusunda genelleştirilmiş bir "halk zihni" ile muhtemelen bir "profesyonel zihin" arasında büyüyen bir uçurumun varlığıdır. Örneğin... bana öyle geliyor ki "halk zihni", "Amerikan Amentüsü" imgesiyle çatışabilecek ya da ona alternatif olabilecek "sanayi çağı imgelerinden" (bir "hayvan" olarak insan, bir "mekanizma" olarak insan, bir "holon" olarak insan, "Ezeli/Ebedi Felsefe" imgesi) pek etkilenmemiştir.

Aksine "profesyonel zihin", bu çatışan "imgelerden" derinden rahatsızlık duymaktadır. Başka bir deyişle, dini ve siyasi miras "halk zihni" için egemen görünürken, bilimsel miras "profesyonel zihin" için giderek daha hâkim hale gelmektedir. Doğru, "halk zihni" bilimin ve "ekonomik insanın" bir uzantısı olan maddeciliği ve teknolojiyi satın almaktadır; ancak William Thompson'ın yakın zamanda


> CIM - Q


vurguladığı üzere (*The Edge of History*'de), bu durum ampirik-pozitivist olmaktan ziyade daha "pragmatik" görünmektedir ve Edgar Cayce ile Jesse Stern tarzı "ruhçuluğa" yönelen dalga, yeni bir para-psişik bilimsel imgeden çok eski bir "ruh" imgesini yansıtır gibidir. Dolayısıyla "halk zihni" imgesi muhtemelen "dostane faşizm^[Çevirmen Notu: 'Friendly fascism' (Gross); sanayi bürokrasisinin krizleri bastırmak adına 'demokratik' kisve altında kurduğu teknokratik oligarşidir.]", Ellul'ün insanın denetiminden çıkmış teknolojik dinamizmi, Roger MacGowan'ın mekanize siborg fantezileri ya da Kafkaesk yaygın bir paranoya gibi eğilimlerin çok daha az farkındadır ve bunlardan daha az tehdit algılamaktadır.

Ayrıca "halk zihninin", Toffler'ın "gelecek şoku" artan değişim hızına, kafa karışıklığına, belirsizliğe vb., aşırı uyarılma tehdidi, geri çekilme, gerileme gibi tepkiler vermesi muhtemelken; "profesyonel zihnin" daha büyük bir kısmının uyarılma, meydan okuma ve uyarlanma ile karşılık vereceği görülmektedir.

O halde şayet savunduğunuz gibi bilimin "insan imgeleri" kültürde biçimlendirici güç olarak dini mirasın yerini giderek alacaksa, bunun bu iki "kamuoyu" kesiminde farklı biçimlerde tecelli edip etmeyeceğini ve "halk zihni" için belki de hiç geçerli olmayacağını merak ediyorum. Eğer öyleyse, demokratik mirasın değişimin yönleri üzerinde güç veya etkiden giderek yoksun biçimde işleyeceği, kültürde tehlikeli derecede "seçkinci" bir planlama veya toplumsal mühendislik uçurumuyla karşı karşıya kalırız. Bana öyle geliyor ki bilimin mirasından kaynaklanan bu "İmgeler" uçurumu; "profesyonel zihin" yeni astronomiden, DNA-RNA düzeyinde yaşama müdahalelerden, para-psişik ve meditatif disiplinlerden, biyo-genetikten, sistem analizinden, anti-madde dünyalarından ve "uçan meşalelerden" güçlü biçimde etkilendikçe daha da büyüyecektir! Kuşkusuz aşırı basitleştiriyorum ve hem "halk zihni" hem de "profesyonel zihin" kategorileri içinde büyük çeşitlilikler vardır... ancak farklı bir "İmgeler" etkisinin kaçınılmaz ve seçkinci olduğu görülüyor—özellikle iletişim-matematik-sibernetik vb. entelektüel topluluğu kesinlikle sanayi-sonrası toplumun yeni ruhban sınıfı olacağına göre?


EK E

### *Hükümet veya Vakıf Desteğine Uygun Kimi Projeler*

Kanıtlandığı ya da kanıtlanabileceği iddiasında bulunmaksızın, 8. Bölüm orada sunulan argümanlar temelinde en azından akla yatkın olan beş öncül ortaya koymuştu. Özetle bunlar şunlardır:

1. Yeni bir insan imgesinin eşikte belirdiğine dair giderek belirginleşen işaretler mevcuttur.
2. Giderek daha yakıcı hale geldiği açıkça görülen birbiriyle bağlantılı temel ikilemler kümesi, nihai çözümleri için insanın-yeryüzündeki-yerine dair kökten değişmiş bir imgeyi zorunlu kılıyor görünmektedir.
3. Modern sanayi devleti kültürü ve kurumları ile doğmakta olan yeni insan imgesi arasında ciddi bir uyumsuzluk vardır.
4. Gerek yeni imgeye gerekse onun sonuçlarına karşı derin bir psikolojik direnç vardır ve olmaya devam edecektir.
5. Son derece vahim gelecek neticelerinden kaçınılmak isteniyorsa, 7. Bölüm'de betimlenen evrimsel dönüşüm arzu edilir, hatta zorunludur.

Bu öncüllerden hareketle, sarsıntısız bir geçişe dönük genel bir stratejinin altı unsuru türetilmiştir. Özet biçiminde bunlar şunlardır:

1. Dönüşümün kaçınılmazlığına dair farkındalığı yaygınlaştırmak.
2. Yeni insan imgesi ve yeni toplumsal paradigma etrafında inşa edilmiş, işleyebilir bir toplumun yol gösterici vizyonunun kurulmasını teşvik etmek.
3. Farklı seçeneklere yönelik bir deneyleme ve hoşgörü dönemini teşvik etmek.
4. Erdem siyasetini teşvik etmek ve özel sektörde kamusal sorumluluk bilincini yükseltmek.
5. İnsanın içsel yaşamının, öznel deneyiminin sistematik biçimde araştırılmasını desteklemek ve buna ilişkin eğitimi teşvik etmek.
6. Uzun vadeli özgürlük kayıplarına karşı güvenceler oluştururken, geçiş dönemi için yeterli toplumsal denetimleri planlamak.

Aşağıda, bu genel stratejiden türeyen ya da onunla bağdaşan örnek niteliğinde bazı projeler sıralanmıştır.

#### **Ulusal ve Küresel Farkındalığı Artırmak**

• ABD'nin İki Yüzüncü Yıl kutlamaları sırasında yürütülecek Amerikan Meseleleri Forumu ile bağlantılı olarak; dönüşümün doğası, zorunluluğu ve


zamanlamasına ve daha işleyebilir bir sanayi-sonrası toplumun tanımına ilişkin diyalog üretmek.
• Dönüşümün geniş niteliklerine, "yeni kıtlığın" getirdiği meydan okumaya, çalışmanın geleceğine, ekolojik açıdan sağlıklı davranışı teşvik edecek iktisadi mekanizmalara, yoksul ulusların alternatif kaderlerine, "durağan-durumlu" bir ekonominin olasılıklarına vb. ilişkin diyalog odaklı materyaller (broşürler, video kasetler vb.) hazırlamak.

### Küresel ve Büyük Ölçekli Sorunları Ele Almak

• Platt'ı (1969) izleyerek, gelecekteki büyük sistemik krizlerimizin çözümlerine dönük araştırmaları odaklayacak ve meşrulaştıracak eşgüdüm konseyleri başlatmak ve desteklemek.
• Sanayi-sonrası toplumsal örgütlenme ve küresel topluluk imgeleri üretecek, yüksek teknoloji toplumunun kilit ikilemlerinin çözümünü sınayacak ve bu imgelerin hayata geçirilmesini sağlayacak insan davranışı normlarını türetecek projeleri desteklemek.
• İktisadi kalkınma, arazi kullanımı, eğitim, çevre, ulaşım, aile yardımı, iletişim gibi alanlarda eşgüdümlü katılımcı planlama sağlayacak çok düzeyli bir planlama şebekesi geliştirmek. (Böylesi bir şebekenin ulusal düzeydeki parçası için bir model, Senatör Humphrey'nin Dengeli Ulusal Büyüme ve Kalkınma Politikası Yasa Tasarısı S-3050'de ana hatlarıyla çizilmiştir.)
• Gelecekteki krizler için önceden kestirimci planlama yürütme kabiliyetini geliştirmek (kriz meydana geldikten sonra yapılan reaktif planlamanın aksine).
• Küresel çevreye sistem analizinin uygulanmasını geliştirecek, küresel sistemlerin birbiriyle bağlantılılığını, aralarındaki ilişkilerin doğasını ve dünyanın ana bölgelerinin sistem dalgalanmalarına değişen katkılarını daha hızlı değerlendirmeyi sağlayacak araştırmaları fonlamak.
• Karmaşık çevre sistemlerine, örgütlerin yönetimine, ekolojik simülasyona vb. uygulanmak üzere simülasyon ve genel sistem analizi araçları geliştirmek.
• Başlıca küresel sistemlerin haritasını çıkarmak; bunların yönetiminden sorumlu ulusları/şirketleri belirtmek ve sürdürülmeleri için gereken asgari koşulları değerlendirmek.
• Karmaşık toplumsal sistemleri sistem çöküşüne (ister kazara ister kasten yol açılmış olsun) karşı daha az savunmasız kılmanın yollarını araştırmak; örneğin çöküş sırasında yaşam desteğinin sürmesi için sistemden bağımsız alternatif teknolojiler geliştirmek.
• Kültürel imgeleri, biyolojik ritimleri, doğayla ilişkileri, hızlı çevresel değişimleri vb. hesaba katan, insan ekolojisine dair genel sistemci bir antropolojik-sosyolojik-biyolojik paradigmanın olasılığını araştırmak.

### Toplumsal ve Kurumsal Deneylemeyi Teşvik Etmek

• Durağan-durumlu iktisatla, yeni "kamu-yararı" şirketi biçimleriyle, yeni yaşam tarzlarıyla vb. yapılacak deneyleri desteklemek.
• Çeşitli alternatif gelecek senaryolarını test etmek üzere deneysel toplulukları fonlamak.
• "Hayatta Kalma Tasarısı" türünde projeler geliştirmek.
• Farklı kavramsal paradigmalara sahip gruplar arasındaki iletişimi güçlendirecek ve ayrılıkları uzlaştıracak deneyleri teşvik etmek.

### Etik ve Değerler İncelemeleri

• İleri toplumlarda değişen etik ve değerler üzerine, bilhassa gelişmiş dünyanın geleceğine dair doğuracağı sonuçlara odaklanan araştırmalar yürütmek.
• Stres koşullarından etkilenen rekabetçi ile işbirlikçi


davranış miktarlarına dair tarihsel örnekleri, dengeyi etkileyen kültürel faktörlere özel bir vurgu yaparak incelemek.
• Toplumları toplumsal makro-soruna ve onun nihai çözümünde elzem olan davranışlara karşı uyarmak için kitle iletişim araçlarının kullanım olanaklarını araştırmak.

### İnsanın Doğası Üzerine Araştırmalar

• Bilimin duruma-özgü doğasını etkin biçimde soruşturmak ve mevcut teknolojik paradigmanın güncel sınırlılıklarından sıyrılabilmek adına; ilaç araştırmaları, hipnoz, biyofeedback vb. aracılığıyla bilinç süreçlerinin olası en geniş yelpazesini araştırmak.
• İnsanın zaman algısının incelenmesi: Aciliyet duygusu bireyin zamansal duyusuyla doğrudan bağlantılıdır. Bunu denetleyen faktörler nelerdir? Potansiyel krizlere daha uzun bir hazırlık süresiyle uyanabilmemiz için zaman duyusunun modülasyonundaki olasılıklar nelerdir?
• Yaratıcılığı, yaratıcı zihin hallerini vb. tetikleme yöntemlerini kullanarak alternatif problem çözme kipleri üzerine aktif araştırmalar yapmak.
• İnsan bilincinin kimi temel yönlerinin evrimini hızlandırmak için paranormal algının eğitilmesi ve kullanılması üzerine araştırmalar (muhtemelen davranışsal teknikler aracılığıyla).
• İnsan organizmasının sınai faaliyetlerin çevrede yol açtığı değişikliklere—örneğin elektromanyetik kirlilik, gürültü kirliliği—karşı hassasiyetinin ve bunları azaltma tekniklerinin incelenmesi. Nüfus yoğunluğunun insan imgesi kaygıları üzerindeki etkileri nelerdir? Çevre tasarımında insan varlığının genel sağlığı için zorunlu olan ne tür nitelikler vardır? İnsan tamamen yapay mekânlarda giderek daha fazla zaman geçirdikçe bu sonuncusu hayati önem taşır.
• Biyolojik sürüklenmenin (*entrainment*), biyolojik ritimlerin vb. etkilerinin incelenmesi.
• Kişinin düşüncelerinin (tutumlarının, duygusal hallerinin) vücuttaki alt mikroorganizmalar—ki bunlar birlikte büyük insan sisteminin işleyişinin bağlı olduğu zorunlu ortakyaşar alt-sistemleri oluşturur—üzerindeki etkilerinin araştırılması; psikosomatik rahatsızlıklarla ilişkisi.
• Genişletilmiş bir evrimsel tablonun anlaşılır kılınmasını sağlayacak, zihnin yedi yeni "duyusunu" (Teilhard de Chardin tarafından *The Phenomenon of Man*'de önerilen ve bize Profesör Jonis A. Roze tarafından aktarılan) kullanma kapasitesinin nasıl geliştirilebileceğine dair araştırmalar:
1. *Mekânsal enginlik duygusu*; atom-altından süper-galaktik olana ve aradaki her şeye kadar her şeyi, ne kadar uzakta ve ne kadar yakında veya içeride olursa olsun her nesneden bize doğru uzanan çizgileri ve yarıçapları zihnimizde takip edebileceğimiz bir enginlik olarak tanımak.
2. *Derinlik duygusu* ya da *zaman duygusu*; tüm yaşamımızın algısını koşullandıran yakın geçmiş olayların ve bilinen tarihlerin dar sınırlarını kırmak. Bu durum insanlığın bütünü için bile geçerli olan dolaysız insani zaman-referans ölçeğinin fersah fersah ötesine geçerek zamanda sonsuz dizilimleri duyumsamamızı, milyarlarca yıllık akış ve sürenin dizilimlerini ve olaylarını kuşatmamızı sağlayacaktır.
3. *Sayı duygusu*; ne denli küçük olursa olsun her hareket ve değişimin sergilediği o derin karşılıklı bağımlılığı ve etkileşimi, "maddi veya canlı unsurların o akıl almaz çokluğunu" imlemek. Bu, bir yıldız titreşmeksizin tek bir ot yaprağının koparılamayacağı deyişine benzer; yani en yalın eylem bile yankılanır ve çevresindeki sayısız şeye dokunur.
4. *Orantı duygusu*; evrenin her biri kendi benzersiz gerçekliğini dile getiren örgütlenme düzeylerini zihnimizde teslim etmek; kendine özgü yasallığı ve etkileşimiyle kuarklar ve atomlar dünyası, mineraller ve kristaller dünyası, hayvanlar ve bitkiler dünyası, benzersiz yasa ve etkileşimleriyle insan dünyası vb., mikrokozmostan makrokozmosa yayılmak.
5. *Nitelik duygusu*; evrimsel büyüme ve mükemmelliğin belirli yeni aşamalarını ve kendi içinde eksiksiz olan ifadelerinin mükemmelliğini tanımak; ancak

onları yalıtmaksızın, süreci durdurmaksızın ya da "dünyanın fiziksel birliğini bozmaksızın".
6. *Hareket duygusu*; dünyanın görünürdeki hareketsizliği, yavaşlığı ve tekrarlılığı içinde altta yatan ve süregiden gelişimi algılamak; evrimsel yeniliği yaratmaya dönük karşı konulmaz bir atılıma yön veren içsel itkiyi ve patlayıcı gücü teslim etmek.
7. *Organik olanın duygusu*; herhangi bir sürecin ve yapının doğal gelişiminin evrenin doğal ekolojisinin bir parçası olan organik ya da sahici bir fenomen olarak görüldüğü, "ardışıklıkların ve kolektifliklerin yan yana gelişi altında fiziksel bağları ve yapısal birliği keşfetmek".


EK F

---

# Geleceğin Sosyo-Kültürel Sisteminin Temel Paradigması\*

VIRGINIA H. HINE

Merkez üyesi Virginia Hine, Miami Üniversitesi'nde antropologdur. Minnesota Üniversitesi'nden antropolog Luther P. Gerlach ile birlikte "hareketler"—siyasal, toplumsal, dini, kendi kendine yardım ve diğerleri—üzerine çalışmalar yürütmektedir. Hine ve Gerlach bu yapıları "*bölümlü çok başlı şebekeler*" olarak nitelemektedir. *World Issues* için kaleme aldığı aşağıdaki makalede Hine, bu hiyerarşik olmayan gruplar ile çokuluslu şirketler arasında bir analoji kurmaktadır.

Çeşitli meşreplerden fütüristler eğilimleri uzatmakta, senaryolar üretmekte, küresel kültürler tasarlamakta ve ütopyaları bilgisayarlaştırmaktadır. Geçmişte evrimsel değişimlerin meydana geldiği o görünüşte tesadüfi deneme-yanılma sürecini kabullenmeye yanaşmayan, doğaya-hükmeden-insan mitiyle eğitilmiş pek çok kimse, bugün kahramanca evrime-hükmeden-insan rolünü üstlenmeye soyunmaktadır. Çeşitli fütürist ekolleri fonlar, nüfuz ve küresel denetim mekanizmalarında bir pay kapmak için birbiriyle yarışırken, evrim alışılageldik yolunda sendelemeyi sürdürmüş, değişime direnç duvarlarına çarparak sekmiş, şurada burada yaşayabilir bir mutant yakalamış ve çok daha görkemli varyasyonlar yumurtlamıştır. Fütüristlerin rasyonel planları bile onun çok cepheli değirmenine taşınan öğütülecek buğdaydan ibarettir.

Belki de sisleri yarıp olayların gelecekteki biçimini bizim planlayabileceğimiz gibi değil de fiilen belirdikleri şekliyle görebileceğimiz an gelip çatmıştır. Antropologların ve sosyologların bir dizi gözlemini bir araya getirerek, geleceğin sosyo-kültürel sisteminin temel paradigmasının şimdiden doğduğunu öne sürmek mümkündür—henüz bebeklik evresinde mızıldanıp kusmakta olsa da buradadır.

Fütüristlerin çoğu, bürokratik kipin çok sayıda insanı örgütlemenin yegâne mekanizması olduğunu varsayar. Dolayısıyla küresel bir toplumun belirişini tefekkür ederken, şu ya da bu tür bir küresel bürokrasinin kaçınılmaz olduğunu peşinen kabul ederler. Yalnızca bunun demokratik bir nitelik taşıyıp taşıyamayacağını veya büyük miktarda bireysel özgürlüğe mal olan zorunlu bir "Levyatan" mı olacağını tartışırlar. Çoğu zaman ayakları yere basmayan idealistler olarak görülen diğerleri ise


> **[İncelemeci/Editör Notu]:** World Issues* (Center for Democratic Institutions tarafından yayımlanmaktadır), Nisan/Mayıs 1977.


bürokrasisizleşme ve âdemimerkezileşmeden söz eder, fakat bu durumun nasıl meydana gelebileceğine dair pek az fikir sunarlar. İktisadi ve siyasi güç konumlarında bulunanların işleyiş tarzlarını gönüllü olarak değiştirmelerinin pek muhtemel olmadığı varsayılır; çünkü güçlerinin kaynağı bizatihi bürokratik yapıdır.

Son on beş yılda, dünyanın dört bir yanındaki uluslarda güçsüzlerin toplumsal yapısal değişimi gerçekleştirmek üzere örgütlenme çabalarında belirgin bir yoğunlaşma yaşandı. Bu yılların son onunda, Minnesota Üniversitesi'nden Luther P. Gerlach ile birlikte bu "hareketler" olarak adlandırılan geniş bir yelpazede araştırmalar yürüttük. "Dava", hedefler ya da inançlar ne olursa olsun ve hareketin türü ne olursa olsun—siyasal, toplumsal, dini—aynı temel yapısal biçimin ve işleyiş kipinin mevcut olduğunu tespit ettik. İnsanlar toplumun bir yönünü değiştirmek üzere nerede örgütlenseler, bürokratik olmayan fakat son derece etkili bir örgütsel yapı biçimi ortaya çıkıyor görünmektedir.

Gözlemlediğimiz yapı türüne "bölümlü çok başlı şebeke" (*segmented polycephalous network*) adını verdik; bu hantal ifade "spin" diye okunan SPN kısaltmasını doğurdu. Tartışma ilerledikçe berraklaşacak nedenlerden ötürü, bundan böyle SP(I)N biçiminde yazılacaktır [Bölümlü, Çok Başlı, Bütünleşik Şebeke [SP(I)N]^[Çevirmen Notu: Antropolog Virginia Hine ve Luther Gerlach tarafından ortaya konan 'Segmented, Polycephalous, Integrated Network' modeli; tek bir tepe yöneticisi olmaksızın ortak değerler ve eşgüdümlü düğümlerle işleyen çağdaş yatay ağ örgütlenmesini niteler.]].

Geleneksel örgüt şemaları genellikle denetleyici kutunun ya en tepede ya da en altta yer aldığı hiyerarşik bir düzende sıralanmış kutuları içerir. Bir SP(I)N'in örgüt şeması ise her biri diğerlerine doğrudan ya da dolaylı olarak bağlı, değişen boyutlarda çok sayıda düğüm veya hücre içeren, fena halde düğümlenmiş bir balık ağına benzer. Şebeke içindeki bu hücrelerden bazıları, kendi içlerinde kamuoyu tarafından bölgesel, ulusal hatta uluslararası örgütler olarak tanınan hiyerarşik biçimde örgütlenmiş bürokrasiler olabilir. Çevre hareketinden örnekler Audubon Society ya da Sierra Club'dır. Siyahi Özgürleşmesi'ndeki karşılıkları NAACP, Urban League veya CORE olabilir. Feminizmde NOW, Kızılderili Gücü'nde Ulusal Amerikan Yerlileri Kongresi vardır. Ancak tüm bu hareket şebekelerinde hücrelerin çoğunluğu, bir avuç üyeden birkaç yüz kişiye kadar değişen boyutlardaki yerel gruplardır; bazıları geleneksel kipe göre örgütlenmişken, pek çoğu bugün var olup yarın dağılan ya da yeniden örgütlenen geçici, eşitlikçi, yüz yüze gruplardır. Bir hareket yapısı içindeki çok sayıdaki düğüm ya da hücre, ideolojik olarak veya yeğlenen taktikler açısından bir arada duran bölümler halinde gevşek biçimde kümelenebilir. Bu hizipçilik, hareketin büyüme hızını tırmandırmaya ve "müesses nizamdan" değişen yanıtlar koparmaya, herhangi bir bölümün tek başına yapabileceğinden çok daha etkili biçimde hizmet eder. Ayrıca hizipçilik, diğer bölümler arasındaki geçici koalisyonlar mekanizması aracılığıyla herhangi bir bölümün denetim kurma girişimini dengeleyerek tek bir bölümün hareketi ele geçirmesini engeller.


> [Bu sayfada dipnot veya kenar notu bulunmamaktadır.]


Bir bürokrasi daireleri ve departmanları olması anlamında bölümlere ayrılmış olsa da, parçaları bütünün işleyişi için zorunlu uzmanlaşmış görevleri yerine getirmek üzere tasarlandığından organik bir bütündür. Başını kesin ya da hayati bir organını yok edin, toplumsal organizma etkili biçimde işlemeyi durdurur. Diğer yandan bir SP(I)N örgütsel olarak kendine yeten özerk bölümlerden oluşur; bunlardan herhangi biri diğerlerinin tümünün ortadan kalkması durumunda bile hayatta kalabilir. Bürokratik örgütlenme kipinin biyolojik analojisi omurgalı, bir SP(I)N'in analojisi ise toprak solucanıdır. Bir hareketi bastırmak veya onun denetimini ele geçirmek isteyenleri böylesine çileden çıkaran husus, hareket örgütlenmesinin işte bu niteliğidir.

SP(I)N örgütlenme kipinin ikinci niteliği âdemimerkezileşmedir. Hareketlerin tüm hareketi denetleyebilecek, hatta onun adına konuşabilecek tek bir baskın lideri yoktur. Her hücrenin kendi hücresi ya da bölümü vardır ve bu kişi hareketin diğer bölümlerinin üyelerince bir lider olarak tanınmayabilir. Liderler çoğu zaman çevrelerinde sadık takipçi halkaları toplayan karizmatik bireylerdir. Ancak sıklıkla bölümü büyüdükçe, onunla özdeşleşen yerel grupların işleyişini ilerletmek üzere adı duyulmamış örgütsel liderler yükselir ve birbirine bağlı bölümler o karizmatik bireyin ölümünü veya hapse atılışını gayet iyi atlatır. Çoğu zaman bir lider *primus inter pares*, yani eşitler arasında birinci olmaktan öteye gitmez; grup adına yalnızca belirli vesilelerle konuşur ve grup adına kararlar almaktan ziyade uzlaşmaya dayalı karar alma sürecini etkileyebilir. En görünür liderlerini susturarak bir hareketi bastırmaya çalışanlar, yeni liderliğin bir anda hiç yoktan türediği çok başlı bir canavarla [hidra] uğraştıklarını görürler. Ayrıca herhangi bir lider yalnızca kendi hücresi veya bölümü içinde nüfuz sahibidir ve hareketle özdeşleşen diğer gruplardaki aktif katılımcılar tarafından tanınmayabilir.

Bir SP(I)N'in gücünü kavramanın asıl anahtarı, yapının dağılmasını önleyen birleştirici güçlerin doğasını teslim etmektir. Bir SP(I)N'i bütünleştiren güçlerden biri bir dizi yatay örgütsel bağdır; diğeri ise ideolojiktir.

Dikey olmayan örgütsel bağlar birkaç çeşittir. İlki, örtüşen üyeliktir. Çok sayıda insan toplumsal değişimi gerçekleştirmek üzere seferber olduğunda, ortaya çıkan bölümlü örgütsel kalıp birden fazla bölüme bireysel katılımı içerir. Herhangi bir hareketteki katılımcılar karakteristik olarak şebekedeki birkaç farklı düğüme aittir, onları destekler ya da onlarla etkileşime girer—bu düğümler kimi zaman son derece farklı biçimde örgütlenmiş olabilir ve görünüşte çatışan hedeflere ve ideolojik varyasyonlara sahip bulunabilir. Bölümlü örgütlenme kipinin karakteristik özelliği olan ayrılıkçı eğilimler sıklıkla tek bir düğüm içinde bir bölünmeyle sonuçlanır; tıpkı çevre hareketinin doruğunda Sierra Club liderliği içindeki çokça duyurulan bölünmede olduğu gibi. Bu durum,


> CIM - R


tasfiye edilen hizip tarafından bir başka örgütün, Dünyanın Dostları'nın (Friends of the Earth - FOE) kurulmasıyla neticelendi. Sierra Club'ın çekirdeğindeki bu ruh yaralayıcı patlamadan yara almayan pek çok üyesi, bir yandan Sierra Club'da aktif kalmayı sürdürürken diğer yandan neşeyle FOE'ye katıldı ve aralarındaki farklılıklara rağmen iki grup arasında bağlar kurdu.

Bir hareket yapısı içindeki hücrelerin liderleri arasında, birkaç yerel grubu sıkı bir birliğe bağlayabilen veya ülke genelindeki yüzlerce grubu gevşek ve dolaylı yollarla birleştirebilen yoğun bir etkileşim vardır. Sıklıkla bir grubun lideri, bir diğerinde takipçi-üye konumunda olacaktır. Çoğu zaman bağ, bir grubun liderinin bir süre diğeriyle konuşması veya birlikte çalışması şeklindeki periyodik ziyaretlerle korunur. Bu tür bağlar, benzer ideolojiye sahip grupları geniş etkileşimli bölümler halinde birbirine lehimleme eğilimindedir veya oldukça farklı örgütlenme biçimlerine ya da ideolojik yaklaşımlara sahip grupları birbirine bağlayarak bölüm hatlarının ötesinde işleyebilir.

Bir diğer bağ türü "ritüel faaliyettir"—mitingler, gösteriler, yürüyüşler, konferanslar, canlanma toplantıları, şu ya da bu tür ortak etkinlikler. Bu tür faaliyetlerin gerektirdiği hareket içindeki farklı gruplar arasındaki geçici işbirliği, bölüm ayrılıklarını aşar ve özerk hücreleri anlamlı, birleştirici olaylarda birbirine bağlar.

Bölümlü örgütlenme kipinin belki de en mühim boyutu, ideolojik bağın oynadığı roldür. Bir SP(I)N'in gerçek tutkalı parantez içindeki *I* [Integrated / Bütünleşik] harfiyle temsil edilir. S [Bölümlü], P [Çok Başlı] ve N [Şebeke] harfleri sosyolojik analiz düzeyinde ele alınabilecek örgütsel faktörleri simgeler. Ancak birleştirici bir fikrin gücü denkleme niteliksel olarak farklı bir unsur katar. Bu güç, herkes tarafından paylaşılan çok az sayıdaki temel ilkeye duyulan derin bir bağlılıkta yatar. Tüm ideolojik varyasyonlar üzerinde anlaşmaya varmak, bölümlü örgütlenme biçimi açısından işlevsiz olurdu. Bölümleri ayrı tutan ve herhangi bir bölümün egemenliği ele geçirme girişimini engelleyecek ölçüde bir karşıtlık içinde tutan şey, tam da bu çatışan varyasyonlar ve hareket hedeflerinin nasıl uygulanacağına dair çatışan anlayışlar hakkındaki tutkulu tartışmadır.

Bölümlü örgütlenme kipi ne yeni bir icattır ne de yalnızca değişim isteyenlerin işine yaramıştır. Afrika ve Orta Doğu'daki pek çok sanayi-öncesi toplum bölümlü ilkeye göre örgütlenmişti. Birkaç yüz bin kişilik gruplar için verimli bir örgütlenme kipi sağladı ve on binlerce yıl boyunca nispeten istikrarlı kalma eğilimi gösterdi. Bu durum, uygarlıkların yükselişi ve çöküşü olarak bilinen süreçte içsel istikrarsızlıklarıyla dikkat çeken hiyerarşik, katmanlaşmış örgütlenme kipleriyle tezat oluşturur.


Bölümlü ilkeye göre yapılandırılmış bu toplumlarda birleştirici ideoloji genellikle ortak soy bağıydı. Klasik örnek Arabistan'daki çöl kabileleridir; kendi aralarında sürekli bir kardeş kavgası içindeydiler, ancak görünüşte bir gecede birleşik bir savaş gücü halinde kaynaşabilen inanılmaz kapasiteleriyle kendilerini fethetmek isteyenleri her daim şaşırtırlardı.

Bu dar alanda, SP(I)N'in geleceğin küresel toplumu için niçin uyarlanabilir bir toplumsal örgütlenme kalıbı olabileceğini layıkıyla incelemek imkânsızdır. Bunun "küresel köy", "bürokrasisizleşme", "âdemimerkezileşme" ve "yeniden insanileşme" vizyonuyla tutarlı tam da o türden bir kalıp olduğunu söylemek yeterlidir. Son derece pratik terimlerle araştırma verilerimiz, SP(I)N tipi yapının birkaç şeyi başardığını düşündürmektedir: Başarısızlığın sonuçlarını asgariye indirirken bireysel ve küçük grup yenilikçiliğinin tam olarak kullanılmasını teşvik eder; kültürel ve alt-kültürel çeşitliliği korurken fikirlerin sosyoekonomik ve kültürel engelleri azami ölçüde aşmasını sağlar; değişen koşullara hızla uyum sağlayacak kadar esnektir; ve bürokratik paradigmaya uygun gayrişahsi etkileşim kipinin aksine eşitlikçi, kişisel ilişki becerilerine yapısal bir prim verir.

Peki yukarıdan aşağıya bakıldığında manzara nasıldır? "Tek-dünyacıların" on yıllardır talep ettiği şeye—uluslararası çatışmaları azaltabilecek ve küresel kaynak yönetimini üstlenebilecek ulusüstü bir örgütlenme düzeyine—fiilen sahip olduğumuz ileri sürülmektedir. Böylesi bir yapıyı icat etmeye dönük rasyonel girişimlerin—önce Milletler Cemiyeti, ardından Birleşmiş Milletler—aşmak üzere tasarlandıkları toplumsal örgütlenme biçiminin, yani ulus devletin üzerine inşa edildikleri için başarısız olduğu söylenir. Ben bu girişimlerin aynı zamanda kurucularının bürokratik örgütlenme kipinin kaçınılmazlığına dair kültürel varsayımı kıramamaları yüzünden de başarısız olduğunu öne sürerdim.

Gerçekte ortaya çıkan şey, niteliksel olarak farklı bir örgütlenme biçimidir; büyük ölçekli savaşı gayri pratik ve dolayısıyla miadını doldurmuş kılmak üzere şimdiden işleyen, fiilen küresel kaynakları tahsis eden ve küresel üretkenliği yöneten yeni bir küresel yönetim mekanizmasıdır. Tıpkı taban hareketlerindeki katılımcıların içinde faaliyet gösterdikleri SP(I)N'in örgütsel dehasını çoğu zaman fark edemeyip daha merkezi bir denetim talep etmeleri gibi, küresel yönetim SP(I)N'inin katılımcısı olan pek çok birey de onu bir örgütsel yapı olarak tanımakta yetersiz kalmaktadır.

Çeşitli disiplinlerden akademisyenler bu ulusüstü şebekedeki aktörleri betimlemek için çeşitli terimler kullanırlar. Çoğu bir "oligarşiden" söz eder. Diğerleri "küresel iktidar seçkinleri", "yönetici seçkinler" ve "küresel yöneticiler" gibi kavramlar kullanır. Elbette bu tartışmaların çoğu,

İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana çokuluslu şirketlerin kaydettiği olağanüstü büyüme etrafında dönmektedir. Pek çok kimse bu yeni örgütlenme düzeyinin ulus devletlerin onu denetleme kapasitesini çoktan aştığına işaret etmekte; sanki çokuluslu şirketin gücü ile ulus devletin otoritesi karşıt güçleri temsil ediyormuş gibi davranmaktadır.

Ortaya çıkan bu ulusüstü toplumsal örgütlenme düzeyinin gerçek doğasına dair en nüfuz edici kavrayış, Güney Afrika'daki madencilik endüstrisi üzerine yaptığı inceleme sırasında bunun ana hatlarını yakalamaya başlayan antropolog Alvin Wolfe'tan gelmiştir. Wolfe bunun yeni bir sosyo-kültürel bütünleşme düzeyi, bunlar birer bileşen olsa da "şu sıralar baş belası olan birimlerden, yani ulus devletlerden bir ölçüde bağımsız" yeni bir toplumsal denetim sistemi olduğunu öne sürer. Wolfe buna "hem yapısal hem de işlevsel olarak farklı grupları birbirine bağlayan", "tam sınırlandırılmamış bir şebeke" der. Wolfe, Merkez'den Neil Jacoby, G. William Domhoff, *The American Condition* eserinde Richard N. Goodwin ve *Global Reach* eserinde Richard Barnet ile Ronald Müller gibi araştırmacıların çalışmaları bir araya getirildiğinde bu küresel örgütsel yapının bölümlü niteliği daha berrak hale gelir.

Küresel yönetim şebekesinin dört ana bölümü; çokuluslu şirketlerdeki, uluslararası finans kurumlarındaki, hem sanayileşmiş hem de azgelişmiş "ev sahibi" ülkelerin hükümetlerindeki üst düzey karar alıcılar ile Avrupa, Amerika, Orta Doğu, Güney Afrika, Filipinler ve Asya'daki güçlü ailelerin temsilcileridir.

Taban düzeyindeki SP(I)N'lere ilişkin analizimizde şebeke içindeki bileşen bölümlerden bazılarının hiyerarşik olarak örgütlendiğini ve merkezi olarak denetlendiğini, ancak bir bütün olarak şebekenin çok merkezli olduğunu ve hiçbir bileşenin geri kalanlar üzerinde denetim uygulayamadığını belirtmiştik. Wolfe ve diğerleri, ulusüstü şebekenin de aynı niteliği taşıdığına dikkat çeker. Çokuluslu şirketler farklı kiplere göre örgütlenmiştir; bazıları ulusötesi ölçekte âdemimerkezi bir işleyiş kipini benimserken bazıları uluslararası merkezde son derece merkezi bir denetim sürdürür. Ulus devletler de merkezileşme derecesi bakımından farklılık gösterir. Her halükarda bir SP(I)N içindeki herhangi bir bileşenin iç yapısı, bir bütün olarak şebekenin yapısıyla ilgisizdir. Wolfe'un işaret ettiği gibi küresel operasyon düzeyinde en bürokratik bölümler bile "hiyerarşik/merkezi/piramidal yapılarını kaybeder" ve diğer şirketlerin, hükümetlerin, finans kurumlarının ve aile temsilcilerinin üst kademeleriyle "iç içe geçen/örtüşen bir yapı" içinde etkileşime girer. Wolfe bileşenlerin hiçbirinin elinde mutlak gücün bulunmayışını vurgular. Küresel karar alıcılardan oluşan bu nispeten küçük grup kendi bölümleri içinde mutlak güce sahip olsa bile,


farklı bölümlerin çatışan hedefleri ve çıkarları kalıcı bir yapısal birliği ve dolayısıyla herhangi bir grup tarafından uygulanacak merkezi denetimi engeller.

Küresel şebekenin bölümlerini birbirine bağlayan bağ türlerini incelediğimizde, tabandaki SP(I)N'lerde gözlemlediğimiz bağ türleriyle dikkate değer paralellikler buluruz. Bir harekette liderler arasındaki kişisel bağları ve örtüşen üyelik kalıplarını gördüğümüz yerde, küresel güç yapısını inceleyenler kilitlenen yönetim kurulları, ortak hisse sahiplikleri, paylaşılan iştirakler (çoğunlukla çokuluslu bir şirket ile bir "ev sahibi" ülke hükümeti tarafından) ve personelin birbirinin yerine geçebilirliğine dair iyi belgelenmiş olgu gibi bağ mekanizmalarına dikkat çekerler.

Bir "yönetici seçkinler zümresinin" yükselişi bir başka bağ mekanizması sunar. Şirket yöneticileri küresel nüfuz konumlarına tırmanırken bir hiyerarşiden diğerine geçtikçe kişisel bağ şebekeleri oluşur.

Taban hareketinde belirli bir faaliyet için bölümlerin geçici koalisyonu, küresel güç yapısında "proje ekibi" olgusundaki paralelliklerine kavuşur. Geçici, özel görevli örgütlerin yükselişi Alvin Toffler'ın "adhokrasi" dediği şeye, bürokratik hiyerarşileri kesen yatay bağlar kümelerine yol açar. Bir bürokratik hiyerarşi içindeki farklı düzeylerden ve diğer kurumsal veya hükümet hiyerarşilerindeki eşdeğer düzeylerden çekilen ekiplerin esnek biçimde oluşturulmasını, dağıtılmasını ve yeniden kurulmasını içerir ve resmi hiyerarşiden ziyade şebeke değişimine daha özgü bir etkileşim türünü gerektirir.

Canlanma toplantısının, gösterinin, mitingin ve taban SP(I)N'lerinin "ritüel faaliyetlerinin" bağlayıcı işlevi; küresel yönetim şebekesinde birbiriyle örtüşen çeşitli sosyal kulüpler ve politika örgütlerince paralellenir. G. William Domhoff, kurumsal yöneticiler, finans liderleri, üst düzey hükümet yetkilileri ve güçlü aile üyeleri arasında kişisel bağları lehimlemede ve ideolojik uzlaşma yaratmada sosyal kulüplerin oynadığı rolü "Şişman Kediler Nasıl İletişim Kurar" gibi saygısız başlıklar altında belgelemiştir. Güçlüler yalnızca California sekoyaları arasındaki seçkin oyun alanlarında değil, çok çeşitli özel komisyonlara ve önemli hükümet atamalarına personel sağlayan İş Dünyası Konseyi, Dış İlişkiler Konseyi, Ekonomik Kalkınma Komitesi gibi politika yapıcı gruplarda da bir araya gelirler.

İdeolojinin örgütsel olarak bölümlere ayrılmış bir yapıyı birleştirme gücü, doğmakta olan paradigmayı kavramanın anahtarıdır. Bu birleştirici gücün dışsal "uzlaşmayla" pek az ilgisi vardır. Herhangi bir SP(I)N'in dışarıdan gözlemcisi çoğunlukla çatışan ideolojik duruşlar ve birbirinden ayrışan hedefler görür. Bağlayıcı güç, daha önce belirtildiği üzere,

paylaşılan birkaç temel varsayıma duyulan bağlılıktadır. Yapısal çeşitlilikte tezahür eden bu temel temalar üzerindeki *varyasyonlar* arasındaki ideolojik çatışma, bazılarının "bölünme-kaynaşma" gerilimi adını verdiği durumu üretir. Küresel SP(I)N içindeki bileşenler ittifak kalıplarını sürekli değiştirir—bir dizi meselede veya sorunda hasımken, bir sonrakini ele alırken "aynı yatağı paylaşırlar". Küresel SP(I)N'deki bireysel katılımcıların sadakatlerini kaydırma konusunda olağanüstü bir kapasiteleri var görünmektedir. Farklı örgütlerin işlevleri birbiriyle çatışsa bile birçok türde örgütün—hükümet veya şirket—üst düzeyinde faaliyet gösterebilirler. Bir SP(I)N'i birleşik tutan ve bireylerin onun içinde bağlılıklarını kaydırmasını mümkün kılan şey, paylaşılan kavramsal çerçevenin gücüdür. Herhangi bir bölümün diğerlerinin tümü üzerinde kalıcı denetim kurmasını engelleyen şey ise hedef-araçlara dair çatışan anlayışlardır.

Buradaki can alıcı nokta, örgütsel olarak farklı grupları birleştirmede *birkaç temel varsayımın* taşıdığı gücü teslim etmektir. Niteliksel olarak bu denli farklı bir örgütlenme kipini tanımanın anahtarı budur—bürokratik zihniyete sahip olanlara öylesine yabancıdır ki ya var olmadığı düşünülür ya da bir "komplo" olarak yorumlanır. Altmışlardaki protesto hareketlerinin pek çok gözlemcisi bu iki tuzağa da düşmüştür. İlk tuzak bugün büyük şirketlerin tasfiyesini ya da çokuluslu şirketler üzerinde ulus devletlerce daha sıkı denetim kurulmasını zorunlu kılan yasalar için bastıranları yakalamaktadır. Bu, kurumsal devlerin ve ulus devletlerin üst kademelerini ortak ve çatışan çıkarlardan oluşan bir şebekeye bağlayan örgütsel yapıyı yanlış anlamaktır. "Komplo" tuzağı ise bilhassa petrol krizi tartışmalarında pek çok kişiyi ağına düşürmektedir. Goodwin'in işaret ettiği gibi komploya gerek yoktur. Yöneticilerin, ister kurumsal ister kamusal olsun, "kendilerini bağlayan yapının dikte ettiği davranış kurallarını" ve karar alma süreçlerine yön veren, çoğu zaman dile dökülmemiş "istikrarlı varsayımlar kümesini" anlamaları ve izlemeleri kâfidir. Varsayımları paylaşan insanlar tarafından alınan kararlar, aralarında hiçbir görüşme olmasa bile öylesine benzer eylemler doğuracaktır ki, aktörlerin kendileri çatışan konumlarda bulunduklarını hissetseler dahi ortada gizli bir anlaşma varmış gibi görünecektir.

Biz SP(I)N örgütlenme kipinin yalnızca küresel bir toplum için uygulanabilir, geçmekte olan çağın bürokratik kipinden daha işlevsel olmakla kalmayıp, biz seçsek de seçmesek de fiilen ortaya çıkan yapı olduğunu savunuyoruz. Hem güçsüzler hem de güçlüler değişen koşulları karşılamaya çalışırken bu kipi kullanmışlardır. Güçsüzler bunu eşitsizliklerle mücadelede işlevsel bulmaktadır. Güçlüler ise faaliyet alanlarını ulusal sınırların ötesine, küresel sahneye doğru genişletirken bunu işleyebilir görmüşlerdir. Bu makalenin kapsamını aşsa da geleneksel dikey iktidar hatlarını kesen çok sayıda orta ölçekli


bölgesel ve ulusötesi şebekeye dair kanıtlar giderek çoğalmaktadır. "Yatay" bütünleşme ilkesi pek çok düzeyde belirmektedir.

Bu SP(I)N'lerin hiçbiri rasyonel planlamanın bir sonucu olarak doğmamıştır. Her evrimsel yenilik gibi onlar da işlevsel zorunluluktan kaynaklanırlar. Ancak olgunun ardından neyin olup bittiğini anlamak ve değişiklikleri neyin kolaylaştırabileceği ya da engelleyebileceği konusunda rasyonel kararlar almak üzere aklı ve mantığı devreye sokabiliriz. Şayet doğmakta olan paradigmanın bu modeli herhangi bir geçerlilik taşıyorsa, geleceğin örgütsel yapısı mevcut paradigma içindeki en güçlülerin yanı sıra en güçsüzler tarafından da şimdiden yaratılmaktadır. Ancak iki düzeydeki SP(I)N'leri besleyen ideolojilerin taban tabana zıt olduğu son derece aşikârdır. Belki de yakın gelecekteki en kritik görevlerden biri, küresel toplumsal yapının çeşitli düzeylerinde beliren SP(I)N'ler için ideolojik "tutkalı" sağlayan altta yatan varsayımları açıklığa kavuşturmak ve gözler önüne sermektir. Geleceğin anahtarı pekâlâ örgütsel olmaktan ziyade kavramsal olabilir.

[Bu sayfa boştur.]


---


\newpage


<h1 id="index">Dizin</h1>

# Dizin

Aaronson, B. ve Osmond, H. 92, 151  
Bolluk, bolluk içinde yoksulluk (Abundance, poverty of) 50–52  
Akupunktur (Acupuncture) 87  
Adamenko, V. G. 96  
Adelman, I. ve Morris, C. T. 57  
Adey, W. R. 86  
Refah, refah içinde özgürlük (Affluence, freedom in) 53, 55–56  
İnanç Çağı (Age of Faith) 26–27  
Ahura Mazda 23  
Allen, F. L. 51  
Amerikan Amentüsü (American Creed) 35–40, 63, 64  
Amerikan Hümanist Derneği (American Humanist Association) 31  
Amerikan Psikoloji Derneği (American Psychological Association) 83  
Anand, B. K., Chhina, G. S. ve Singh, B. 92  
Anderson, M. ve White, R. 95  
Angra Mainyu (Ehrimen) 23  
Anokhin, P. 86  
Yanaşık zihin (Appositional mind) 84  
Aquinas, T. (Thomas Aquinas) 27  
Arbib, M. 74  
Ardrey, R. 28, 29  
Arendt, H. 71  
Aristoteles 25, 104  
Yapay zekâ (Artificial intelligence) 79  
Aserinsky, E. ve Kleitman, N. 90  
Ashby, W. R. 73, 100  
Assagioli, R. 93, 125, 129, 130, 136, 151  
Hümanist Psikoloji Derneği (Association for Humanistic Psychology) 31, 41  
Benlik-ötesi Psikoloji Derneği (Association for Transpersonal Psychology) 31  
Augustinus, Aziz (Saint Augustine) 27  
Aurobindo, Sri 93, 125, 132, 153, 222  
Farkındalık, farkındalık gradyanı^[Çevirmen Notu: Metin boyunca 'gradient of awareness' terimi için kullanılan bu ifade; bilincin tek boyutlu olmayıp basamaklar halinde derinleşen yapısını vurgular.] (Awareness, gradient of) 128–129

Backster, C. 134  
Barber, T. X. 89  
Barnothy, M. 87  
Barron, F. 151  
Bateson, G. 99, 102  
Baudouin, C. 4, 153  
Beal, J. B. 96  
Beale, G. 71  
Becker, R. O. 86  
Davranışçılık, modern görünümü (Behaviorism, view of modern) 29–30  
Davranışçı insan (Behavioristic man) 166

Bellman, R. 175  
Bernal, J. D. 82  
Bertalanffy *bkz.* von Bertalanffy  
Biyoelektrik alanlar (Bioelectric fields) 86–87  
Biyofeedback (Biofeedback) 85, 89–90, 151  
Biyolojik Freudculuk (Biological freudianism) 81  
Biyolojik ritimler (Biological rhythms) 86–87  
Bogen, J. 84  
Bohm, D. 72  
Bohr, N. 75  
Boulding, E. xv, 2, 17, 49, 81, 90, 145, 151, 219–222  
Boulding, K. E. 100, 153  
Boisen, A. T. 146, 147  
Beyin araştırmaları (Brain research) 72, 83–86  
Brand, W. G. ve L. W. 95  
Bremermann, H. J. 72  
Brinton, C. ve ark. 46  
Bronowski, J. 76  
Brooks, C. H. 4, 149, 153  
Bucke, R. M. 35  
Buckley, W. 100  
Bürokratlar (Bureaucrats) 8

Cahoon, D. xv, 177, 179, 233–234  
Campbell, D. T. 104, 132  
Campbell, J. vii, xv, xx, xxii, 7, 125, 146, 149, 152  
Casteneda, C. 91  
Serebral korteks (Cerebral cortex) 100  
Chaitanya, K. 87  
Chapanis, A. 78  
Chaudhuri, H. 151  
Çin (China) 21, 22  
Hıristiyanlık (Christianity) 23, 46–47  
Churchill, W. 177  
Ciba Vakfı (Ciba Foundation) 102  
Cicero 36  
Uygarlık, yazılı (Civilization, literate) 21  
Claiborne, R. 54  
Durugörü (Clairvoyance) 95  
Clark, K. B. 30, 83, 84, 86  
Clifford, W. 75  
Collins, K. vii, xviii  
Colquhoun, W. P. 86  
Commoner, B. 79  
Bilgisayar bilimleri (Computer sciences) 78  
Conant, J. B. 68


Kavramsal uygulanabilirlik (Conceptual feasibility) 138-141
Bilinç araştırmaları (Consciousness research) 87-94, 116, 134, 138
Denetim yetersizlikleri (Control deficiencies) 59
Kopernik, N. (Copernicus) 27, 67, 71
Kozmik bilinç (Cosmic consciousness) 34-35
Coué, E. 4
Yaratıcılık (Creativity) 34, 85
Kültürel yayılma (Cultural diffusion) 17
Cummins, G. 132
Sibernetik (Cybernetics) 78, 99-102

Darwin, C. 28-29, 67, 71, 80, 81
Dean, E. D. 95
de Beauvoir, S. 178
Yoksunluk ihtiyaçları (Deficiency needs) 129
Deikman, A. 92, 116
Delgado, J. 30, 83, 84, 85
de Ropp, R. S. 69
Deutsch, M. 69
Dixon, H. L. vii
Dixon, N. F. 71, 93, 97
Dobzhansky, T. 80
Dole, S. H. 82
Downs, A. 55
Rüya görme (Dreaming) 90-91
Duane, T. D. ve Behrendt, T. 95
Dubos, R. vii, xv, xxiii, 58-59, 71, 79, 81, 178, 231
Domhoff, G. W. 244
Dunn, E. S., Jr. xv, 121, 125, 138, 140, 142, 156, 180
Dunne, J. W. 91

Yeryüzü, gelişmiş ulusları (Earth, developed nations of) 13
Yeryüzü ekolojisi (Earth ecology) 10
Easterlin, R. 52
Eccles, J. 97
Ekolojik etik (Ecological ethic) 114
İktisadi imge, artan etkisizliği (Economic image, growing impotence of) 62-64
Ekonomik insan, imgesi (Economic man, image of) 45-64
Eddington, A. S. 76
Edelstein, K. L. 104
Eğitim: toplumun gayesi (Education: aim of society) 174
Ehrlich, P. R. 79
Einstein, A. 75, 76, 85
Beynin elektriksel uyarımı [ESB] (Electrical stimulation of the brain) 84, 86
Elektroensefalografi [EEG] kalıpları (Electroencephalograph patterns) 88, 90, 92, 98
Elgin, D. vii
Eliade, M. 1, 137
Eliot, T. S. 137
Elsasser, W. 81
Emerson, R. W. 34

Emmet, D. xxi
Englebart, D. C. 78
Epimetheus 68-69
Epistemoloji (Epistemology) 104, 105
Erasmus, D. 36
Erikson, E. 146
Etik (Ethics) 38-39, 221-223, 225-227, 230-231, 236-237
Etolojik insan (Ethnological man) 166
Etoloji, "diğeri" (Ethnology, the "other") 167
Evans, W. O. ve Kline, N. S. 93
Everett, A. 77
Evrimsel dönüşümcü imge (Evolutionary transformationalist image) 63-64, 165, 171-180, 205
Eksobiyoloji (Exobiology) 82
Duyular-dışı algı [ESP] (Extrasensory perception) 71, 91, 95, 96, 220, 223
Dünya-dışı zekâ (Extraterrestrial intelligence) 82

Fadiman, J. xv
Faraday, A. 91
Farberow, N. 71
Farrington, D. 104
Faşizm, dostane (Fascism, friendly) 169, 170-171, 234
Ferguson, M. xx
Fingarette, H. 147
Fischer, R. 77, 85, 86
Fisher, Sir Ronald 101
Forbes, R. J. 45
Fox, S. W. 82
Frank, J. D. 120
Franklin, W. vii, xviii
Özgür irade (Free will) 37
Freud, S. 28, 68, 81, 90, 91, 93, 129, 166, 224
Fromm, E. 178
Fuller, R. B. 73, 79
İşlevler (Functions) 7-8
Temel anomali (Fundamental anomaly)
  doğası 190-191
  çözümü 191-194
Gelecek şoku (Future shock) 163, 234
Gelecek eğilimleri, karşıt (Future trends, contrasting) 164-166

Galbraith, J. K. 45, 193
Galileo, G. 27, 71, 171
Galvani, L. 83
Garfield, E. 79
Genel Sistem Kuramı (General Systems Theory) 99-102
Genetik (Genetics) 81
Gerlach, L. P. xv, xxi, 148, 238-239
Almanya (Germany) 155-156
Geştalt Terapisi (Gestalt Therapy) 3, 118, 145, 152-153, 159
Gnostik yol (Gnostic path) 24


Hedefler, bireysel ve toplumsal (Goals, individual and social) 173-175
Gödel (Goedel) 72, 79
Goertzel, V. ve M. G. 147
İyiye karşı kötü (Good versus evil) 36
Gordon, W. J. 151
Gradyan (Gradient) 125-133, 205
Graves, C. 52, 130
Yunan görüşleri (Greek views) 24-25
Green, E. 96
Gross, B. M. 40, 165, 166, 169, 170
Gayri safi milli hasıla [GSMH] büyümesi (Gross national product growth) 53-54

Haldane, J. B. S. 79
Ham (Nuh'un oğlu) 22-23
Hampden-Turner, C. xv, 41, 132
Handler, P. 80, 82-83
Harman, W. vii, xvii, 67
Harman, W., Markley, O. ve Rhyne, R. xvii
Hastings, A. vii
Hastings Center 14
Hawthorne etkisi (Hawthorne effect) 74
Hayes, W. 81
Healer, J. 86
Heard, G. 159
Heilbroner, R. 47, 48, 57, 157
Heisenberg Belirsizlik İlkesi (Heisenberg Uncertainty Principle) 74
Hess, W. R. 83
Hilgard, E. 71, 88
Hine, V. H. xx, 238-247
Tarih, alternatif yorumu (History, alternative interpretation of) 219-220
Hobbes, T. 36, 166
Hoffer, E. 3
Bütünsel perspektif hissi (Holistic sense of perspective) 112, 114, 121, 139, 140, 155, 160
Hollander, S. 59
Holon 32-33, 135
Honorton, C. 95
Hubbard, L. R. 125, 132, 151
Hubble, E. 76
Hudson Enstitüsü (Hudson Institute) 8, 164
İnsan (Human)
  hayvan olarak 28-29
  evrilen holon^[Çevirmen Notu: Arthur Koestler'ın *The Ghost in the Machine* (1967) adlı eserinde türettiği 'holon' kavramı (Yunanca *holos* = bütün ve *-on* = parça); kendi içinde tamamlanmış bir bütünlük oluştururken aynı zamanda daha üst düzey bir organizmanın veya sistemin ayrılmaz bir parçasını oluşturan varlıkları niteler.] olarak 32-33
  mekanizma olarak 29-30
  kişi olarak 30-31
  tin/ruh olarak 33-35
  nitelikleri, kategorileri 3
  biyobilgisayar, içindeki gradyan 127-129
  tarih, karşıt çağları 12
  ahlak, gradyanı 130-132
  ihtiyaçlar, gradyanı 129-130
  sayılar, büyümesi 9
  sistemler 10

İnsancıl Kapitalizm (Humanistic Capitalism) 167
İnsanlık (Humankind)
  Geştalt algısı 3
  imgesi 1, 53, 54, 62 *vd.*, 112-122, 141
  tarih boyunca 18-20
Tür olarak insan (Humans as species) 79-81
Huss, J. (Jan Hus) 27
Hutchins, R. 174
Huxley, A. 33, 125, 154, 167
Huxley, J. 78, 81
Hynek, J. A. 71
Hipnoz (Hypnosis) 88-89, 99

İnsan imgesi (Image of man)
  tanımı 2-3
  erken dönem 17-22
  iktisadi 45-64
  evrimsel 124-161
  tarihsel ve modern 17-37
  yeni imgenin operasyonel uygulanabilirliği 141-161
  destekleyici 170
İmge/toplum uzlaşması, arayışında (Image/society resolution, in search of) 56-62
İmgelem (Imagery)
  alt-sistem ve üst-sistem 135-136
  benlik-ötesi ve kişisel 133-135
İmgeler (Images)
  ve toplumsal politika 1-2
  değişen imgelerin sonuçları 163-181
  alternatif imgeler arasındaki karşıtlıklar 168
Kademeli değişim (Incremental change) 120
Kuluçka (Incubation) 148
Hindistan (India) 21, 22, 23, 33, 36
Bireysel kimlik (Individual identity) 53, 55, 165
Bireycilik (Individualism) 46-47
Sanayi çağı, yakın dönem (Industrial era, recent) 53, 62
Sanayi devleti (Industrial state)
  denetimi 58-61
  paradigması 64, 206
  gücü 57-58
Enflasyon (Inflation) 14
Bilgi sistemleri (Information systems) 223-225
Inkeles, A. 57
İlham (Inspiration) 34
Kurumlar (Institutions) 175-177
Karşılıklı bağımlılık, artan (Interdependence, increasing) 60-61
İçsel dinamik (Internal dynamic) 62

Jaeger, W. 174
Jeans, J. H. 76
Jefferson, T. 36
Johnson, R. 135
Yahudi-Hıristiyan insan görüşü (Judeo-Christian view of man) 104, 140

Judge, A. 222
Jung, C. G. 77, 90, 125, 138

Kahn, H. ve Bruce-Briggs, B. 9
Kamiya, J. 85, 89
Kantor, R. E. 125, 147
Kelley, D. M. 158–159
Kelvin, P. 71
Keniston, K. 51, 57, 59, 62
Keynes, J. M. 51
Kinser, B. ve Kleinman, N. 155
Klapp, O. E. 31
Kleitman, N. ve Dement, W. C. 71
Bilen—Gnostik Görüş (Knower—Gnostic View) 23–24
Bilgi paradigması (Knowledge paradigm) 144
Koestler, A. 97, 135
Kohlberg, L. 125, 130, 131, 132
Kozyrev, N. A. 97
Krippner, S. xv, 71, 73, 88, 91, 92, 94, 95, 130, 138, 151
Kropotkin, P. A. 28, 29, 221
Krueger, A. P. 86
Kuhn, T. S. 69–70, 98, 144, 145, 146, 149, 150, 161, 187
Kuznets, S. 59

Land, G. T. 132
Laszlo, E. xv, xx, 79, 102, 124, 160
Lavoisier komisyonu (Lavoisier commission) 71
Leary, T. 195
LeShan, L. 77, 99
Doğadaki-yaşam, topluluğu (Life-in-nature, community of) 115
Yaşamın kökeni (Life, origin of) 82–83
Lifton, R. J. 1
Lilly, J. C. 94, 124, 129
Locke, J. 29, 36, 121, 167
Lodge, G. C. xv, 122
Lonergan, B. 87
Lorenz, K. 28
Lovejoy, A. O. 47
Lowe, A. 193
Luce, G. 87
Luckman, B. 64
Luthe, W. 89
Luther, M. 27

Machiavelli, N. 36
Mackay, D. M. 223
Malinowski, B. K. 7
İnsan (Man)
  ve doğa 38
  efendi olarak 47–48
  süreç olarak 136–138
  nüfus artışı olarak 10

İnsanın-evrendeki-yeri imgeleri (Man-in-the-universe, images of) 17, 42, 69, 77, 120, 133, 135, 143, 177
Çok yönlü eğilim (Manifold trend) 14
İnsanlık, geçmiş ve gelecek tarihi (Mankind, past and future history of) 11, 12
Manning, S. vii
Margenau, H. vii, xv, 70, 72, 74, 76, 77, 95, 105, 160–161, 229–230
Marien, M. xv, 1, 6, 38, 40, 92, 115, 132, 139, 151, 155, 156, 159, 161, 163, 169, 176
Markley, O. W. vii
Markley, O., Curry, D. ve Rink, D. xviii
Martin, P. W. 91, 125, 145, 147, 148, 156
Maruyama, M. vii, xv, 32, 110, 118, 119, 122, 140
Maslow, A. 52, 125, 128, 129, 150, 172
Masters, R. E. ve Houston, J. 92, 151, 153–154, 220–221
Maddi bölüşüm, sorunları (Material distribution, problems of) 1
Matson, F. vii
Maxwell, J. C. 75
May, R. 46, 47
Zihinsel düzen haritası (Mazeway) 143, 144
McBain, W. N. 134
McHale, J. vii, 9, 10, 11
McKinney, D. vii
McLuhan, M. 78
Mead, M. vii, xv, 49, 56, 125, 136, 145, 154
Meadows, D. 79
Meadows, D. ve ark. xviii
Meditasyon (Meditation) 91–92
Mendel, G. J. 70, 80
Mesthene, E. G. 59
Metaprogramlar (Metaprograms) 129
Metzner, R. xv, 41, 42, 116
Michael, D. vii, 60, 157, 231
Miller, D. C. ve Form, W. H. 45
Miller, N. E. 85, 89
Miller, S. L. 82
Zihne karşı madde (Mind versus matter) 38
Minsky, M. L. 79
Modern toplum, imgelerin önemi (Modern society, relevance of images to) 3–15
Moleküler biyoloji (Molecular biology) 81
Monod, J. 80
Monomit (Monomyth) 146, 149
Ahlaki gelişim, aşamaları (Moral development, stages of) 131
Ahlak (Morality) 38–39
More, T. 36
Morrisson, P. 71
Ölümlüye karşı ölümsüz (Mortal versus immortal) 38
Moss, T. 95, 96
Batı Kültürünün Çok Yönlü Eğilimi (Multifold Trend of Western Culture) 8–9, 164
Mumford, L. 146
Muses, C. 94, 97


Myers, F. W. H. 93, 135
Myrdal, G. 35–37, 40
Mitik dönüşümler (Mythic transformations) 146–147
Mitler, güncel (Myths, current) 8

Nancy psikoloji ekolü (Nancy school of psychology) 4
Doğal hukuk (Natural law) 47
Yeni İmparatorluk (New Empire) 27–28
Yeni kıtlık (New scarcity) 191–193, 196–197
Newton, I. 27, 67, 74, 85
Nuh (Noah) 22
Noyes, R. 71

Oates, J. C. 105
Oistraker, A. 82
Ontogenez (Ontogenesis) 142
Edimsel koşullanma^[Çevirmen Notu: B. F. Skinner'ın davranışçı psikolojideki 'operant conditioning' kuramı; davranışın sonuçları (ödül ve ceza mekanizmaları) tarafından biçimlendirilmesi ve denetlenmesidir.] (Operant conditioning) 30
Operasyonel uygulanabilirlik (Operational feasibility) 157–161
O'Regan, B. vii
Orne, M. 74
Ostrander, S. ve Schroeder, L. 96
Ouspensky, P. D. 125

Paideia (Paidea) 174
Paradigma (Paradigm)
  tanımı 160–161, 205
  dönüşüm içinde 68–72
  muhtemelen belirmekte olan 102–109
Parapsikoloji (Parapsychology) 94–99
Tarsuslu Pavlus, Aziz (Paul of Tarsus, Saint) 26
Pearce, J. C. 13
Pearson, L. 13
Algılar (Perceptions) 4, 85
Ezeli/Ebedi Felsefe (Perennial Philosophy) 33–35, 41, 124, 135, 167, 183
Perls, F. S. 91, 152–153
Kişisel değişim (Personal change) 152
Kişisel dönüşümler (Personal transformations) 147–148
Kişisel-benlik ötesi zihin/beden modeli (Personal-transpersonal mind/body model) 134
Filogenez (Phylogenesis) 142
Fizik bilimleri (Physical sciences) 78–87
Fizik ve kozmoloji, modern (Physics and cosmology, modern) 75–77
Pillsbury, B. vii
Planck, M. K. E. L. 75
Platon (Plato) 25, 30
Platt, J. R. vii, 88, 101, 123, 235
Polak, F. 17, 120, 154
Polanyi, M. 70, 85, 118, 124, 132, 173, 223
Kirlilik (Pollution) 14
Nüfus biyolojisi (Population biology) 79
Öngörü (Precognition) 95
Presman, A. S. 86, 90
Sorunlar, toplumsal (Problems, societal) 13

Süreç teolojisi (Process theology) 121
Üretim, faktörleri (Production, factors of) 45
Prometheusçu-Epimetheusçu çatışma (Promethean-Epimethean conflict) 69
Prometheus 68–69
Önermesel zihin (Propositional mind) 84
Protestan Ahlakı (Protestant Ethic) 48
Psikedelik maddeler/ilaçlar (Psychedelic drugs) 92–93
Psişik araştırmalar (Psychic research) 74, 94–99, 103
Psiko-uygar toplum (Psycho-civilized society) 30, 40, 84
Psikokinezi (Psychokinesis) 95, 98
Psikolojik görelilik (Psychological relativity) 85
Psikoteknolojiler (Psychotechnologies) 84, 170
Puthoff, H. ve Targ, R. 98

Kuantum kuramı (Quantum theory) 77
Quarton, G. 170
Quigley, C. 146

Hızlı göz hareketi [REM] (Rapid eye movement) 88, 90
Rasyonel varlıklar (Rational beings) 55
Akılcılık / Rasyonalizm (Rationalism) 46
Düzenleme (Regulation) 38–39
Reinhold, H. A. 134
Reiser, O. 40
Rönesans (Renaissance) 46, 47, 104
Rhine, J. B. ve Pratt, J. G. 95
Rhine, L. E. 95, 96
Rhyne, R. xvii
Rima, I. H. 47, 54
Robotomorfik imgeler (Robotomorphic images) 86
Roethlisberger, F. ve Dickson, W. 74
Rogers, C. R. xv, xx
Rogers, E. 59
Roll, W. G. 96
Roma (Rome) 26
Rørvik, D. 151
Rosenthal, R. 74
Rousseau, J.-J. 36
Ryzl, M. 95

Saint-Exupéry, A. de 108
Salk, J. xviii, 11, 12, 79, 102, 139
Saoşyant (Saoshyant) 23
Satin, M. xx
Schlegel, R. 73, 102
Schmeidler, G. ve McConnell, R. 95
Schmookler, J. 59
Schneider, L. vii
Bilim (Science)
  kavramsal devrimler 144–145
  etkisi 67–110
  klasik bilimin sınırları 68–75
  olağan bilim 70
  bilinç bilimi 94


Bilim ve toplum, arasındaki etkileşim (Science and society, interaction between) 102–105
Bilimsel (Scientific)
  araştırma, can alıcı öncü alanlar 75–102
  bilgi 8
  paradigma 69–70, 75
  ilerleme, sınırları 72–75
Seküler ilerleme (Secular progress) 47
Bölümlü çok başlı şebeke [SP(I)N] (Segmented polycephalous network) 240–247
Benlik (Self) 133–138
Kendini gerçekleştirme etiği (Self-realization ethic) 115–116
Seligman, D. 158
Sami geleneği (Semitic tradition) 22–23, 37
Bütünün duyusu (Sense of the whole) 14
Shainess, N. 71
Silberman, C. E. 55
Simon, H. 119
Skinner, B. F. xv, 30, 71, 117, 129, 173
Slater, P. E. 56
Smith, A. (Adam Smith) 191
Smith, R. A. xv, 150, 156, 157, 176
Snow, C. P. xxii, 157
Toplumsal değişim, analizi (Social change, analyzing) 14
Toplumsal etik (Social ethics) 225–227
Toplumsal (Societal)
  değişimler 60
  tercihler 163–180
  sorunlar, birbiriyle bağlantılı etkisi 7
  ilerleme, ölçütleri 59
  gerçeklikler 52–56
  reform 10
  sistemler 60–61
Sosyogenez (Sociogenesis) 142
Sokrates (Socrates) 25, 30, 36
Sparks, L. 88
Spencer, H. 29
Ayrık beyin araştırmaları (Split-brain research) 84, 86
Stent, G. 70, 71
Stratejiler, temel stratejilerin karşılaştırması (Strategies, comparison of basic) 186–190
Dönüşüm stratejileri (Strategies for transformation) 182–199
Stulman, J. 40
Bilinçaltı algı (Subliminal perception) 97–98
Bilinçaltı uyarım (Subliminal stimulation) 93, 97
Sullivan, H. S. 147
Üst-bilinç (Superconscious) 93–94, 206
Ortakyaşam / Simbiyoz (Symbiosis) 119
Sembolik düşünme (Symbolic thinking) 1
Sinerji (Synergy) 74
Szent-Györgyi, A. 73

Tabular (Taboos) 71, 72
Taoist felsefe (Taoistic philosophy) 22
Targ, R. ve Hurt, D. 96
Tarski, A. 72
Tart, C. T. 91, 92, 94, 95, 125, 154
Taylor, S. vii
Teknolojik etik (Technological ethic) 25
Teknolojik uzatımcı imge (Technological extrapolationist image) 63, 166–171, 182, 206
Teknolojik zorunluluk (Technological imperative) 53, 54–55
Teknolojik/endüstriyel çağ, sorunları (Technological/industrial era, problems of) 6
Teknoloji, ileri derecede gelişmiş sistemi (Technology, highly developed system of) 6–7
Teilhard de Chardin, P. 81, 93, 125, 220
Telepati (Telepathy) 95
Termodinamik, İkinci Yasası (Thermodynamics, Second Law of) 78
Thomas, W. I. 4
Thompson, W. 233–234
Düşünce fotoğrafçılığı (Thought photography) 98
Thrasymakhos (Thrasymachus) 36
Toffler, A. 163, 234, 245
Toynbee, A. 125, 146
Aşkıncılık, yeni (Transcendentalism, new) 71
Dönüşüm (Transformation)
  döngüsü 146, 148, 206
  stratejileri 182–199
Dönüşümsel keşif (Transformational discovery) 159
Geçiş, sarsıntısız (Transition, non-disruptive) 194–199
Trehub, A. 83
Trobriand Adalıları (Trobriand Islanders) 7
Tumin, M. 54

Ullman, M. ve Krippner, S. 91, 95
Bilinçdışı süreçler (Unconscious processes) 93
İşsizlik (Unemployment) 14
Tanımlanamayan uçan nesneler [UFO] (Unidentified flying objects) 71, 103
Amerika Birleşik Devletleri (United States) 13, 14, 17, 24, 39, 40, 117, 171, 186
  Maden Dairesi (Bureau of Mines) 12
  hâkim imge 39
  Eğitim Dairesi (Office of Education) xvii, xviii
  kentleşme 10
Evren, yeni kavranışı (Universe, new conception of) 21
Kentsel-sanayi çevresi (Urban-industrial environment) 64
Faydacı değerler (Utilitarian values) 53

Hindistan'ın Vedik çağı (Vedic era of India) 33, 38
Vedanta felsefesi (Vedanta philosophy) 22
Vickers, Sir Geoffrey vii, xv, xx, 33, 116, 223–227
von Bertalanffy, L. 99, 100, 124
von Foerster, H. 80, 81

Waddington, C. H. 80
Walker, E. H. 96, 97
Wallace, Alfred 29


Wallace, Anthony F. C. xv, 125, 142–143, 144, 145, 146, 148, 150, 187
Wallace, G. 148, 149
Wallace, R. K. 91
Savaş, tehdidi (War, threat of) 14
Watson, J. B. 29, 80
Weiss, P. 80, 100, 101, 118, 124, 131
Weisskopf, V. F. 86
Weisskopf, W. A. 119, 127
Weitzenhoffer, A. 88
Weizenbaum, J. 60
Batı Kültürü (Western Culture)
  Temel Uzun Vadeli Çok Yönlü Eğilimi 8–9
  kavramsal paradigması 140
  editoryal işlevi 8
Wheeler, J. 76
White, J. xv, 21, 94
White, L. 48
Whitehead, A. N. 121
Whitehead, C. 170
Wiener, N. 99, 100, 101, 137, 175
Wigner, E. 77
Wilson, A. ve D. 59
Wirt, J., Lieberman, A. ve Levien, R. 146
Witkin, H. A. 91
Wolf, W. 116
Woodruff, W. 48
Dünya açlığı (World hunger) 14
Dünya nüfusu (World population) 11, 12
Dünya rezervleri, tükenmesi (World reserves, depletion of) 12
Wycliffe, J. 27

Yankelovich, D. 158
Yoga meditasyonu (Yoga meditation) 92, 151
Yogi 21, 22, 118
Youngblood, G. 78

Zen meditasyonu (Zen meditation) 92
Zerdüştlük (Zoroastrianism) 22–23, 24, 27, 38


Fotoğraf Tarihi: 11 Ocak 2007  
Kaynak: Vancouver Public Library  
Compact Shelving Archives  
Vancouver, Kanada  
Kış boyunca ufak çaplı Chemtrail Püskürtmesi hâlâ sürmekte  
Fotoğraf: 12 Ocak 2007  

---

250 Watt Halojen Taşınabilir Lamba  
23 Kanada Doları  
15 Avro  
19 ABD Doları  
Kuşe kâğıt fotoğraflanırken çok kullanışlı,  
ayrıca mezat parçaları vb. için de yararlı.  
Evet, fırtınaya göğüs gerip eğitsel materyalin  
şeytani bir korsanı olmaya soyunan benim, tkra.  
tkra@honesty.org  

---
